Mıllıondap alǵan nesıe mıllıardqa aınaldy
Bas shaharda velosıped jolaqtaryna, balalar oıyn alańdaryna, sondaı-aq júgirýge arnalǵan saıabaq syndy adam qarasy bir sátke de úzilmeıtin kópshilik oryndaryna qarap kóz súısinedi. Iri qalalarda mundaı oryndardyń áleýmettik mańyzy zor. Sol sebepti dúnıe júzindegi megapolıster bul baǵytqa aıryqsha den qoıǵan. Alashtyń elordasynda da osy másele eskerýsiz qalǵan joq. Ásirese, adamdardyń qaýipsizdigi men sapa turǵysynda upaıymyz túgendelip jatqany qýantady. Qarapaıym oıyn alańyn alyp qarasaq, búldirshinderdiń jaraqat alý qaýpi barynsha tómendegenin baıqaısyz. О́ıtkeni onda rezeńke túıirshikterinen turatyn arnaıy jabyndy tóseledi. Al bul shıkizattyń 90%-y Erjan Jarylqasyn basqaratyn qaıta óńdeý zaýytynda shyǵarylady. Ereksheligi sol, munda mehanıkalyq usaqtaý tásili qoldanylady. Bul – shıkizatty óńdeýdegi ekologııalyq taza ádis.
– Qazir elimizdiń astanasynan bólek, Almaty jáne basqa da qalalarda qaýipsiz oıyn alańdary ornatylyp jatyr. Kezinde bul bastamany bizdiń kásiporyn kóterip, balalar alańdaryn qurastyrýǵa qatysty ortaq standart engizýge atsalystyq. Sondaı-aq rezeńke úgindisinen toqyma túgi shyǵarylady. Bul shıkizat ta kóptegen salalarda qoldanylyp júr. Mysaly, onyń kómegimen qurylys taqtaıshasyn ázirleýdi jolǵa qoıdyq. Basty artyqshylyǵy, maı jáne basqa da ylǵaldy ózine sińirip alady. Jasyratyny joq, búginde káriz qudyqtarynyń qaqpaǵyn urlaý jıilep ketti. Osyǵan baılanysty, rezeńke shıkizattan qaqpaq jasaý óndirisin iske qostyq. Osy ónimniń barlyǵy eski dóńgelek qaldyqtarynan daıyndalady, – deıdi Kazakhstan Rubber Recycling kompanııasynyń quryltaıshysy Erjan Jarylqasyn.
Ol 2009 jyly Qazaqstan damý bankinen shamamen 900 mln teńge kóleminde nesıe alyp, bas qalada biregeı kásiporyn ashqan. Atalǵan qarajatqa avtokólik dóńgelegin óńdeıtin zamanaýı germanııalyq qondyrǵyny ornatyp, isin bastaıdy.
Alaıda balamasy joq zaýyt qazir jabylýdyń az-aq aldynda tur. Buǵan AQSh valıýtasynyń quny kúrt kóterilgeni sebep. Nege deseńiz, kásipker qarjy uıymynan nesıeni alǵanda dollar baǵamy 160 teńgeni qurasa, qazir bul soma 380 teńgeniń aınalasynda qubylyp tur. Qazaqstannyń ınvestısııalyq qory qaryzdyń 50%-yn teńgemen, 45%-yn shetel valıýtasymen qaıtarýdy mindettegen. Isker azamat Prezıdenttiń dollarsyzdandyrý jónindegi Jarlyǵyn negizge alyp, bereshekti ulttyq aqshamen belgileýdi ótingen edi. Biraq qarjy ınstıtýty ustanymdaryn ózgertpeı, tıisinshe bereshek mólsheri geometrııalyq qarqynda ulǵaıǵanyn aıtyp, muńyn bildirdi kompanııa quryltaıshysy.
– Qansha jerden qaryzdy óteýge tyryssaq ta, bul múmkin emes. Oılap qarańyz, kezinde 1 AQSh dollary 160 teńge bolsa, qazir – 380 teńge. 930 mln teńge nesıe aldyq. Qazir bul soma 2 mlrd teńgeni quraıdy. Aıyrmashylyǵy aıtarlyqtaı. Osy daý-damaıǵa qaramastan, 2009 jyldan beri 20 myń tonna kóleminde qaýipti qaldyqty óńdep shyqtyq. Onyń kópshiligi elorda boıynsha jınalǵan jaramsyz qaldyqtar. Bul arqyly jergilikti ákimdik 740 mln teńgeden astam qarajat únemdedi, – dedi E. Jarylqasyn.
Qaryzdyń jartysyn da ótemegen
Degenmen, qarsy tarap bul aıtylǵandarmen kelispeıdi. «Qazaqstannyń ınvestısııalyq qory» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Aıdos Bekbosynov, kásiporyndy aıaǵyna nyq turǵyzý úshin bir emes birneshe ret qaıta qarjylandyrý júrgizilgenin jetkizdi. Soǵan qaramastan, boryshker nesıeni ýaqtyly ótemedi deıdi.
– Kazakhstan Rubber Recycling bank aldynda kelisimshart boıynsha ýaǵdalasqan mindetin oryndamaı keledi. Osyǵan baılanysty kásiporynǵa qatysty óndiristik isti bastaýǵa týra keldi. Seriktestikke múldem qoldaý kórsetilmedi degenmen kelisý qıyn. Naqtyraq aıtsaq, eki márte qaıta qarjylandyrý sharasy oryndaldy. Birinshisi 2014 jyly júrgizildi. Sol boıynsha qaryzdy 2021 jylǵa deıin uzartqan edik. Sonyń ózinde shamamen 70 mln teńge qaryzdyń tek 4 mln 400 myń teńgesin ǵana tóledi. Osydan keıin uzaq merzimdi kelissózder ótkizilip, 2017 jyly taǵy da qaıta qarjylandyrýǵa jol berildi. Biraq tıisti 80 mln teńgeniń tek 17 mln somasy qaıtaryldy. Qaryz qaıtarý merzimin 2023 jylǵa deıin shegertkenimen, birde-bir tólem jasalǵan joq. Nátıjesinde qaryzdy sot arqyly óndirip aldyq. Olar isti ońaltý boıynsha quzyrly organdarǵa úsh ret ótinish bildirdi. Dese de sot eki márte ótinishti qabyldamaı qoıdy, – dedi A.Bekbosynov.
Gáptiń bári operatorda ma?
Máseleniń mánisine boılaı kele, osyǵan qatysy bar taǵy bir oıynshy anyqtaldy. Seriktestik basshysynyń sózine sensek, istiń shatqaıaqtaýyna ROP operatory kináli. Bul qatty qaldyqtar boıynsha tólemderdi qabyldaıtyn Qazaqstandaǵy biryńǵaı operator. Osy dıspetcher dóńgelek rezeńkesiniń bir kılosyn 37 teńgege baǵalaıdy eken. Sonyń 3,50 teńgesi ǵana óńdeýshi kásiporynǵa tıesili.
– ROP kez kelgen sebepke baılanysty aqsha tólemeıdi. Sońǵy ret tender ótkizdi degen jeleýmen bizdi keri qaıtardy. Ol jekemenshik kompanııa. Nege tikeleı kelisimshart tártibin quptamaıdy?! 37 teńgeniń ishinde 7 teńgesin olar ózderine qaldyrady. 3,50 teńge bizge qaıta óńdeýge berilse, qalǵan 26,50 teńgeni tasymaldaýshy uıymǵa tóleıdi. Búkil Qazaqstan boıynsha paıdalanylatyn rezeńke shıkizattyń 90%-y bizdiń kásiporynnyń ónimi, – dep naqtylady E.Jarylqasyn.
Ekologtar kásiporyndy qoldaıdy
Otandyq ekologtar osy úlgidegi óndiris oryndaryn qyspaqqa alǵannan góri kerisinshe damytýdyń amalyn oılastyryp, atalǵan resaıklıngtik kompanııaǵa qoldaý kórsetý keregin aıtady.
– «Baıtaq bolashaq» ekologııalyq alıansy bul mekemeni tolyq qoldaıdy. Jaqynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý kerek dep aıtqan edi. Ulyqtaý rásiminde Memleket basshysy ekologııany qorǵaý máselesine erekshe den qoıǵan bolatyn. Qaldyq óńdeý máselesine erekshe toqtalǵany esimizde. Soǵan qaramastan, búgin qaıta óńdeýshi kásiporyndar qysym kórip otyr. Bul qıyn jaǵdaı. Adamdardy jumyspen qamtyp, salyq tólep otyrǵan zaýyt. Mundaı úlken kásiporyndy ustaý ońaı sharýa emes. Bir jarym jyl boıy jumys istemegen. Bul ınvestısııalyq qordyń kásipkerliktiń damýyna jasaǵan naqty zalaly, – dedi «Baıtaq bolashaq» ekologııalyq alıansynyń tóraǵasy Azamathan Ámirtaev.
Sóz oraıy kelgende aıta keteıik, avtokólik dóńgelekteri tabıǵatta ózdiginen ydyraýy keminde 100 jylǵa sozylady eken. Al ony órteý qorshaǵan ortaǵa tipti zııandy. Sebebi aýa atmosferasyna bıfenıl, antrasen, pıren syndy zııandy zattar taraý qaýpi basym. Qazirgi tańda eski dóńgelek qaldyqtaryn óńdep, odan aıaq-kıimnen bastap túrli turmystyq zattarǵa deıin jasalady. Osyny esepke alsaq, óńdeýshi oryndardyń kóptigi artyq etpeıtini anyq. Degenmen, naryqtaǵy básekelestik pen zań sheńberinen attaýǵa taǵy bolmaıdy.
