О́simdik áleminiń qasıetin tanı aldyq pa?

О́ıtkeni... Iá, óıtkeni bıyldyń ózinde ǵana Edil men Jaıyqtyń balyq­ta­rynyń qyrylýy, orman alqap­ta­ryndaǵy órt, ózen-kólderimizdiń odan ári lastanýy, dalanyń erke eligi – kıik­terdi zańsyz atýdaǵy bir emes, eki birdeı qoryqshynyń jazym bolýy sııaq­ty jaǵdaılar, bálkim, bizdiń eli­miz­de óz jeriniń qorshaǵan tabıǵı orta­syna nemquraıly qaraýshylyq etek ala bastaǵan joq pa eken degen oıǵa jete­leıdi.

Jáne de elimizdiń shyǵysyndaǵy Marqakólden zańsyz túrde kóp mólsherde ýyldyryq alý maqsatynda maıqan (lenok «ýských») balyǵyn aýlap kelgen uıymdasqan qylmystylar tobynyń áreketiniń aldyn alýǵa Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń jýyrda taǵy da tikeleı óziniń nusqaý berýi eldegi tabıǵat baılyǵyn eshbir qym­synbastan, qaımyqpastan tonaý júrip jatqandyǵynyń bir óreskel áreketindeı kóringendigi de bar.
Elordanyń irgesindegi ataqty Qor­ǵaljyn qoryǵynyń enshisindegi kólderdiń tabanynan, ıaǵnı túbinen áldebir dári jasaýǵa asa qajetti bir qurttardy qazyp alyp, shet memleketke ótkizý de oryn alǵan-dy. Kól túbindegi bul qurttar Qazaqstannyń «Qyzyl kita­byna» engen ataqty qoqıqazdar (flamıngolar) qaýyrsyndarynyń túrli túske boıalýyna áser etetin birden-bir qosyndy eken. Kúnkóristiń qamymen jergilikti turǵyndar kól túbiniń oıran- asyryn shyǵaryp, kúrekpen, tehnıkamen qazyp tastaǵandaryn kóz kórip edi. Al tabıǵatty aıaýsyz ári baqylaýsyz tonaýdyń biz bilmeıtin qanshama áre­ketteri oryn alyp jatqany kúmánsiz degen oı da mazalaıdy.
Dalamyzdyń tabıǵı baılyǵy suraý­syz qalyp bara jatqan joq pa? Álemniń birde-bir jerinde kezdespeıtin, qazaq jerinde ǵana ósetin emdik shóp­terimizdi kimder kelip, kimder qazyp jáne terip alyp ketip jatyr? Baıtaq dalamyzdyń qaıtalanbas tabıǵı baıly­ǵyn ıgerýge kelgen jatjurttyqtar tarapynan shy­naıy janashyrlyq bar ma?

Keń-baıtaq Uly dalany mekendep otyrǵan óz halqy óz týǵan jeriniń ta­bıǵaty tonalyp, qorshaǵan ortasynyń lastanyp jatqandyǵyna nege osyn­shalyqty selqos ekendikterine bylaıǵy jurt, bálkim, tańyrqap ta qaraıtyn bolar?! Bul suraýsyz el me, joq álde ıesiz el me? Joq, bulaı dep esh aıta almas edik. Uly dalanyń ıesi de, kıesi de bolǵan, áli de bar!

Buǵan dálel Qazaqstan Respýblıka­synyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2013 jyly ótken Nur Otan partııasynyń HV sezinde «Meniń tapsyrmam boıynsha búkil elde «Jasyl el» jobasy júzege asyrylyp jatqanyn sizderdiń bárińiz jaqsy bilesizder. Biz negizinen shóleıtti jáne jartylaı shóleıtti bolyp ta­by­latyn, kólemi jaǵynan álemde toǵyzynshy aýmaqqa ıemiz, ormandy bólik 10 paıyzdan az jerdi alady. Sondyqtan eldi jasyl jelekke bóleý –qorshaǵan orta men azamattarymyzdyń densaýlyǵy úshin mańyzdy, bul – úlken parasatty is. Bul joba jalǵasyn tabýy kerek jáne partııa oǵan qoldaý kórsetýi tıis», degen ataly sózi esimizde áli.

Mine, osy paıymdy ustana otyryp jáne de Elbasynyń búkil Qazaqstandy jasyl elge aınaldyrýdy maqsat etip otyrǵan jaǵdaıda orman-toǵaıymyzdyń qoryn molaıtý jáne ózimizdiń keń-baı­taq jerimizdegi san túrli ósimdik ále­min qorǵaý, olardy asa uqypty paı­dalaný máselesi bizdi alańdatýǵa da, oı­landyrýǵa da tıisti edi. Sol bir oı­men Parlament Senatynyń de­pýta­ty bolǵan jyldarymda sol kez­degi Úki­mettiń nazaryn osy bir ózekti má­selege aýdaryp, «О́simdik álemi týraly» zań qabyldaý kerek dep 2014 jylǵy 16 mamyrda saýal da jasaǵan bolatynmyn.

Biz emdik shóp jaıly ony osy kún­deri paıdalana alyp júrmiz be degen máselede oı aıtý úshin áńgimeni áriden bastaǵandy jón sanadyq. О́ıtkeni, rasyn aıtqanda, óz jerimizdegi jáne ózge eshbir elde kezdese bermeıtin emdik shópterdi, jalpy Qazaqstannyń ósimdik álemin memleket tarapynan durys qor­ǵaı alyp otyrmyz ba degen máseleni taǵy bir jańǵyrtsam dep edim.

Kezinde qazaq ádebıetiniń dýaly aýyz aǵalary «Rýhanııat bulaǵy» dep baǵalaǵan kórnekti aqyn Qasymhan Begmannyń «Etnografpen áńgime» kitabyn jıi aqtaryp, oqyp otyramyn. Bul kitap qazir qolǵa túse de bermeıdi. Qaı jerde bolsam da ki­tap dúkenderine soǵyp, áýeli osy kitapty izdeımin. Qolyma túskenin sa­typ alamyn da, ózim degen azamattarǵa syılap júremin. О́ıt­keni óz túsinigimde bul kitapty Uly dalany san ǵasyrlar boıy meken etip kele jatqan qazaq degen halyqtyń túrli revolıýsııalar men evolıýsııalar jaǵdaıynda umyt bolyp ketken baı turmysy men qajyrly tirshilik qare­ketiniń shaǵyn da bolsa qundy bir ensıklopedııasy dep bilemin.
Bul kitapqa kezinde 1917 jyly Qy­­taıda týyp, Shyńjań ulttyq avto­nomııalyq respýblıkasy Tarbaǵataı aımaǵynyń ákimi jáne budan da ózge kóptegen laýazymdy qyzmette bo­lyp, keıin «ultshyl, ońshyl, sosıalızm men kommýnızmge qarsy» degen aıyp­taýlarmen Qytaı lagerinde tutqyn bo­lyp, sodan bosaǵannan keıin, ıaǵnı 1961 jyly Qazaqstanǵa ótken Jaǵda Babalyquly degen óte bilgir aqsaqaldyń aýzynan jazyp alynǵan qazaq halqy úshin asa qundy maǵlumattar bar. Búgingi kúni solardy jańǵyrtýǵa, tiriltýge ábden bolar edi. Máselen, qazaq dalasyndaǵy emdik qasıeti bar ósimdik shópter jáne olardy paıdalaný jaıynda Jaǵda aq­saqal bylaı depti:
«Qazaq – altyndy tabanyna basyp turyp, oǵan kóńil aýdara qoımaıtyn el, – deıdi Jaǵda aqsaqal aqyn Qasym­hanmen suhbat kitabynda. – Jalpy, shóppen emdeý – óte kerek, qajet nárse. О́ıtkeni biz medısınada bir apatty taýyp aldyq. Ol – hımııalyq dárilerge tym arqa súıep ketkendigimiz. Al shóp dárilerge murnymyzdy shúıire qa­­raımyz. Kóptegen shóp adamnyń, haıýannyń aýrýyna em bolady. Men ózim Qytaıda júrgende mynadaı bir suraqqa jaýap izdedim. Qytaılarmen bir aýamen tynystap, birge jasap jatyrmyz ǵoı. Biz óspeımiz, olar kún sanap kó­beıip jatyr. Men ári oılanyp, beri oılanyp, mynadaı qorytyndyǵa keldim. Qytaıdyń kempiri men shaly júzdegen shópti jınaıdy. Ananyń balasy aýyryp qalypty dese, myna shópti berińder, ishi aýyryp jatyr eken dese, onda mynany paıdalanyńdar, sýyq tıip qa­lypty dese, myna shópti ishkizińder deıdi eken. Kórdiń be, júzdegen shópti jınaıdy. Ár shóp ártúrli aýrýǵa shıpa. Biz shópti tabanymyzǵa basyp júrip, sony jınamaımyz. Sonyń paıdaly ekenin bile tura, mán bermeımiz. Jalpy alǵanda, shópke kóńil aýdarý qajet. Meniń ózimniń oıym, bizdiń medısınaǵa qosymsha eki fakýltet kerek eken. Shóp dárilermen aınalysatyn jáne qazaqtyń kóne synyqshylyǵymen aınalysatyn eki fakýltet ashylsa, quba-qup bolar edi».

Emdik shóp jóninde aıtyp qana ketpeı, ol kisi kezinde talaı bir dárilik shópterdiń birsypyrasyn Qazaqstannyń dári-dármek jasaý oryndaryna ótkizgen de eken. «Iá, bir kezderi osy emdik qasıeti bar birneshe shóptiń túrin usyn­ǵan edim. Qabyldap alǵanmen, ke­ıin olardan jaýap bolmady. Men de qaz­ba­lamadym («Etnografpen áńgime», 427-bet). «Bulardyń bárin «Qazaq dári-dár­mek jasaý» oryndaryna berdim. Olar buǵan kóńil bólgen joq. Jaýap ta qaıyrmady. Osylardy qaıtalap, taǵy da usyný kerek sekildi» (osy kitaptyń 428-beti). «Qazaqtyń jerinde kóptegen shóptiń túri bar. Bári dári. Barlyǵynyń ózindik emdik qasıeti bar» (437-bet).
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, óz ǵu­myrynyń uzaq jylyn Qytaıda ótkizgen Jaǵda Babalyquly emdik shóptermen sol elde júrgen kezinde aınalyssa ke­rek. Etnograftyń aıtýynsha, jer betinde ósimdiktiń 500 myńdaı túri ósse, solardyń 220 myńdaıy sýda, 280 myńdaıy qurlyqta, ıaǵnı jerde óse­di eken. Al qazaq jerinde ósimdiktiń 6 myńnan astam túri bolsa, dárige solardyń 500-ge jýyǵyn paıdalanýǵa bolady. Taǵy bir mańyzdy málimet, osy 6 myń ósimdiktiń 760-y tek qazaq jerinde ǵana ósetin kórinedi.

Álem boıynsha sońǵy jyldary or­man órtiniń órship bara jatqandyǵy alańdatady. Reseı jerindegi sońǵy surapyl orman órti álemdik ekologııalyq qater esebinde tanyldy. Orman órtiniń alańdatarlyq jaǵdaıy Qazaqstan bo­ıynsha da bar ekendigi belgili. Qazir jyl saıyn respýblıkada 18 myń orman órti oryn alyp kele jatsa, munyń 14 myńy nemese 78 paıyzy dalaly aımaqtar órtiniń úlesinde. О́rt sáýir aıynda bas­talyp, qazan aıynyń orta shenine de­ıin jalǵasady. Ásirese aýyl­dyq ákimdikterdiń órt sóndirý qu­ral-jabdyqtarymen jáne arnaıy teh­nı­kamen qamtamasyz etilýleri syn kó­termeıdi.

Jyl saıynǵy órttiń 15-18 paıy­zy naızaǵaı túsýden bolyp jatsa, 80 paıyzdan astamyna adamdardyń ózderi sebepker eken. Ásirese sharýa­shylyq nysandary men sharýa qoja­lyqtary kóktemgi dala jumystary bas­talar aldynda jáne oraq naýqany aıaqtalǵannan keıin egistiktegi saban men topan qaldyqtaryn órtese, onyń sońy kóbinese orman órtine ulasyp ketip júr. Al mundaı áreketke tyıym salý zań júzinde qarastyrylmaǵan.
Bizdiń ǵalymdarymyzdyń taǵy bir derekteri boıynsha qazir Qa­zaqstan aýmaǵynda óte sırek kezde­se­tin, bolmasa joıylyp ketýdiń az-aq aldynda turǵan 387 ósimdik túri «Qy­zyl kitapqa» engizilgen eken. Bizde jıi oryn ala bastaǵan orman jáne dala­ly aımaq órtteriniń kesirinen jáne de dárilik ósimdik túrlerine degen álem­dik naryqtaǵy suranystyń jyl sa­ıyn kúrt óse túsýine qaraı aldaǵy ýaqytta joıylyp keter ósimdik túrleri kóbeımese, azaımasy taǵy da anyq jaıt.

Osyǵan qaramastan Qa­zaqstan Respýblıkasynda kúni bú­gin­ge deıin ósimdik álemin qorǵaý jáne olardy saqtaý men ósirip-óndirý, tabı­ǵattyń ósimdik resýrstary men genetıkalyq qoryn tıimdi ári ólshemdi paıdalaný, halyqtyń ósimdik álemine degen su­ra­nystaryn, ósimdik áleminiń re­sýrs­­taryn paıdalanýshy jeke jáne zańdy tulǵalardyń quqyqtary men mindetterin anyqtaıtyn zańdylyqtary men quqyqtyq tártibin nyǵaıtý jónin­degi «О́simdik álemi týraly» («O ras­tıtelnom mıre») zańnyń joqtyǵy oılantarlyq másele bolsa kerek-ti.
Sonymen birge, sońǵy jyldary Qazaq­stan aýmaǵynan asa baǵaly dárilik ósimdikter men shópterdi jınaý jáne olardy shetelge shyǵarý baqylaýsyz ketip jatqandaı. Mysaly, kedendik sta­tıstıka boıynsha 2011 jyly Qa­zaqstannan tys jerlerge bir ǵana mııa tamyrynyń (solodkovyı koren) 4 myń 220,7 tonnasy, al 2012 jyly 17 myń 121,7 tonnasy, 2013 jyldyń alty aıynda 9 myń 932,8 tonnasy eksportqa shyǵarylǵan (eskertý: bul depýtattyq saýal jasalǵan kezdegi derek. Jańa derekti esh jerden taba almadym – avtor) Mııa tamyryn 2012 jyldan bastap Qazaqstan jerinen jappaı terý­diń bastalýynyń basty sebebi, bul ósimdikke degen álemdik naryqtaǵy suranys kúrt óse tússe, burynǵy negizgi óndirýshi Qytaı, Iran, Aýǵanstan, О́zbekstan jerlerinde mııa tamyrynyń qory múldem azaıyp ketken kórinedi. Bul bizdiń biletinimiz ǵana. Alaıda sol kezdegi depýtattyq saýalǵa oraı Úkimettiń bergen jaýa­bynda «О́simdikter dúnıesin qorǵaý jáne paıdalaný salasyndaǵy qoǵamdyq qatynastar ekologııalyq, jer, orman, sý kodeksterimen rettelgendigi» aıtylyp qana qoıǵan-dy.

Mine, jańa mınıstrlik osy máselege kelgende eshqandaı ınvestordyń da, basqalardyń da kóńiline qaramaýǵa tıisti. Biz endigi arada el, halyq, Úkimet bolyp Qazaqstannyń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartý jáne tabıǵat baılyǵyn qorǵaý men ony neǵurlym tıimdi de uqypty paıdalaný úshin shyryldaýǵa tıistimiz jáne de jańa mınıstrlik Qazaqstanǵa «О́simdik álemi týraly» zań qajet pe degen máseleni de qaıtadan saraptap, oı eleginen ótkizer degen úmittemiz.

Jabal ERǴALIEV,
jazýshy-dramatýrg, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

KО́KShETAÝ