Qoǵam • 20 Tamyz, 2019

Ǵarysh pen jarys

55 retkórsetildi

Kúni keshe ǵana ǵarysh ilimi tarıhı mańyzy zor ári aıtýly eki kúndi atap ótti. Onyń birinshisi – adamzat ókiliniń Aıǵa qonyp (1969 jyl, 20 shilde), jerge aman oralýyna elý jyl tolý oqıǵasy. Bul oqıǵany ǵarysh ıgerý salasyndaǵy KSRO men AQSh arasynda týǵan «qýyp jetemiz, basyp ozamyz» saıası naýqanynyń eń shyrqaý shegine jetken kezeńi dese bolady.

AQSh-tyń 35-inshi Prezıdenti Djon Kennedı Gagarın ushqan kúnnen týra bir jarym aı ótkende kongreste sóz sóılep, «Ǵaryshqa ushý bylaı tursyn, biz aldaǵy on jylda amerıkalyqtardy aıǵa qondyramyz» degen jarqyn ýádemen ǵaryshtyq «Apollon» jobasyn jarııa etken-di. AQSh-tyń ol armany merziminen buryn oryndaldy. Ǵarysh jarysynyń jeńisine masattanǵan KSRO tuńǵysh áıel ǵaryshkerdi (Valentına Tereshkova) ushyrdy, odan 1965 jyldyń 18 naýryzynda adamzat ókilin (Alekseı Leonov) ashyq ǵarysh keńistigine shyǵardy. Áýelde shyn máninde jarys, báseke úshin bolǵan Leonov sapary ǵarysh ilimine jańa kókjıek ashty. Osy úrdis adamzatty ǵarysh keńistiginde uzaq merzimdi qyzmet etýge jeteledi. Áskerı-barlaýdy kózdegen keńestik-reseılik «Mır» ǵarysh stansasyna (1986-2001j.j) «jerlikter» aptalap, aılap, jyldap qonystanyp jatty.

Joǵaryda eske alǵan ekinshi oqıǵa – qazaq ǵaryshkeri Talǵat Musabaevtyń dál osy ǵylymı-zertteý orbıtalyq «Mır» stansasyndaǵy (1994 jyl, 1 shilde – 4 qarasha) qyzmetine oraılasady. Kúni búgin tuńǵysh qazaq jigitiniń ashyq ǵarysh keńistigine shyqqanyna 25 jyl toldy. Sapar nesimen dańqty? Báseke túgil bas qaıǵy bolyp KSRO kúırep jatqan 90-jyldardyń basynda ǵarysh stansasynda keme komandıri Iýrıı Malenchenko men bort-ınjener Talǵat Musabaevtyń 4 aıdyń ishinde ashyq ǵaryshqa eki márte tótenshe shyǵýy tekten-tek emes edi. Gorbachevtik «qaıta qurýdyń» ekpinmen nebári úsh jylǵa arnap jasaqtalǵan «Mır» stansasynyń qyzmet ótili 13 jylǵa sozylyp bara jatqan. Tozyǵy jetken osy kemede alǵashqy kúnnen kózsiz erlik jasaǵandar týraly «Roskosmos» ǵaryshty basqarý ortalyǵy tirkegen tarıhı qujatta «О́zge ekıpajdar alty aıda atqarmaǵan isti Iýrıı men Talǵat tórt aıda tyndyrdy. Ǵarysh tarıhynda alǵash ret, alǵash ret...» degen sóz qaldy.

Ǵaryshtan oralǵan soń bizge bergen Musabaev suhbaty («Egemen Qazaqstan», «Qıyn túıisýler», 1995 jyl, shilde) dıktofon taspasynda sol kúıde saqtalypty: «Biz «Mır» stansasymen oıdaǵydaı túıistik. Eki táýlikten soń júk tasymaldaý kemesi de kelip jetti. Ortalyq osy joly ushýdy basqarýdyń matematıkalyq jańa nusqasyn jasaǵan. Sol baǵdarlama júk kemesi stansaǵa 150 metr jaqyndaǵanda syr berdi. Salmaqsyzdyq jaǵdaıynda sekýndyna 7,7 km jyldamdyqpen «júzetin» ǵarysh stansasyna júk kemesin úsh ret táýekelge salyp áreń túıistirdik. Túıisý kezinde maıysqan tetikter men isten shyqqan jabdyqtardy ashyq ǵaryshqa shyǵyp túzetip, qalpyna keltirdik. Júk kemesiniń modýlderge eki ret ebedeısiz soǵysýy bizdi ǵarysh tozańyna aınaldyryp jiberýi haq edi».

Búgingi tańda aqtyq demi taýsylyp Tynyq muhıtyna batqan «Mır»-diń ornyn Halyqaralyq ǵarysh stansasy (International Space Station – ISS ) basqan. Jobaǵa 23 memleket – Aýstrııa, Belgııa, Brazılııa, Ulybrıtanııa, Germanııa, Grekııa, Danııa, Irlandııa, Ispanııa, Italııa, Kanada, Lıýksembýrg, Nıderland, Norvegııa, Portýgalııa, Reseı, AQSh, Fınlıandııa, Fransııa, Chehııa, Shveısarııa, Shvesııa, Japonııa qatysady. HǴS jobasyn 2020 jyldan keıin qarjylyq jaǵynan ($100 mlrd-dan $150 mlrd-ǵa deıin) qoldaýǵa Reseı, AQSh, Japonııa ǵana ynta tanytyp otyr ázirge. Osy arada AQSh kongresi birikken bul jobaǵa o bastan (1993 j.) qarsy (215 qarsy, 216 jaq) shyqqanyn ashyp aıtaıyq. Reseılikter HǴS-ny salýda Amerıka jaǵynan nesıe alyp qoıǵan-dy... Ǵarysh týrısteriniń 20-30 mıllıon dollary stansanyń jyrtyǵyn jamaýǵa jetpeıtin túri bar. 60-shy jylǵy básekelestik umytylǵan. Eki eldiń ǵylymı sarapshylary biraýyzdan stansaǵa adam ushyrýdan góri navıgasııalyq, meteorologııalyq, áskerı maqsattaǵy jer serikterin ushyrý, tipti robottyq tehnıkany paıdalaný áldeqaıda qarjylyq únem jasar edi deıdi. Kólemi fýtbol stadıonyndaı (109m h 73m h 27m), salmaǵy 417 tonna stansada basymdyqqa ıe baıyrǵy eki básekelestiń arasyn qazir ǵaryshtyq belarqa temir fermasy ǵana bólip tur.

...Juldyzy jamyraǵan túngi aspan kúmbezine ýaqyt taýyp, zerlep kóz salyńyzshy. Shyǵysty betke alyp syrǵı júzgen shoqjuldyzdy kóresiz. HǴS – sol, adamzat jaralǵaly bergi álemdegi eń qymbat halyqaralyq jobanyń jemisi. Jer sharyn nebári 92 mınýtta bir aınalyp shyǵady. Reseılik nemese amerıkalyq segmentten ashyq keńistikke shyqqan ǵaryshker, ádettegideı montajdaý jumysymen aınalysyp stansamen birge juldyzdaı aǵyp bara jatýy da múmkin-aý?!

 

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Aldabergen Kempirbaı

Eń qysqa áńgime • Búgin, 13:00

Eń qysqa áńgime. Erkeǵalı Beısenov

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:42

Eń qysqa áńgime. Kógedaı Shámerhan

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:39

Eń qysqa áńgime. Jasulan Serik

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:37

Eń qysqa áńgime. Aqjol Qalshabek

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:28

Eń qysqa áńgime. Nurbek Nurjanuly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:24

Elbasy Takeo Kavamýramen kezdesti

Prezıdent • Búgin, 11:34

Saǵynaıdyń beıiti tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 10:52

Aqmolanyń astyǵyna suranys mol

Aımaqtar • Búgin, 10:22

Kúlki kerýeni № 7

Rýhanııat • Búgin, 10:20

Uly dalanyń tarıhy qaıta jańǵyrýda

Qazaqstan • Búgin, 10:09

Atalmaı nege qalsyn Musa aty?!

Rýhanııat • Búgin, 10:01

«Astana» Nıderlandqa attandy

Sport • Búgin, 08:53

Jaqsy dástúr jalǵasady

Rýhanııat • Búgin, 08:49

Alashtanýshy ǵalymnyń belesi

Rýhanııat • Búgin, 08:47

Igilikti eńbek ıesi

Qoǵam • Búgin, 08:46

Namazaly Omashuly: El shejiresi

Rýhanııat • Búgin, 08:42

Taraz shaharyndaǵy tamasha tún

Aımaqtar • Búgin, 08:39

Tuńǵysh Til forýmy ótedi

Qoǵam • Búgin, 08:36

Patrıarhtyń oryndalǵan paryzy

Rýhanııat • Búgin, 08:33

Kedergisiz keleshek

Qoǵam • Búgin, 08:31

Endi mekenjaı anyqtamasyn suramaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:29

Joshy hanǵa eskertkish ornatylady

Rýhanııat • Búgin, 08:24

Qazaqtardyń atqa miný mádenıeti

Qazaqstan • Búgin, 08:22

Eýrony satyp alýshylar kóbeıdi

Ekonomıka • Búgin, 08:20

AQR: 14 bankti «saýyqtyrý» kerek pe?

Ekonomıka • Búgin, 08:15

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Uqsas jańalyqtar