Qoǵam • 20 Tamyz, 2019

Ǵarysh pen jarys

96 retkórsetildi

Kúni keshe ǵana ǵarysh ilimi tarıhı mańyzy zor ári aıtýly eki kúndi atap ótti. Onyń birinshisi – adamzat ókiliniń Aıǵa qonyp (1969 jyl, 20 shilde), jerge aman oralýyna elý jyl tolý oqıǵasy. Bul oqıǵany ǵarysh ıgerý salasyndaǵy KSRO men AQSh arasynda týǵan «qýyp jetemiz, basyp ozamyz» saıası naýqanynyń eń shyrqaý shegine jetken kezeńi dese bolady.

AQSh-tyń 35-inshi Prezıdenti Djon Kennedı Gagarın ushqan kúnnen týra bir jarym aı ótkende kongreste sóz sóılep, «Ǵaryshqa ushý bylaı tursyn, biz aldaǵy on jylda amerıkalyqtardy aıǵa qondyramyz» degen jarqyn ýádemen ǵaryshtyq «Apollon» jobasyn jarııa etken-di. AQSh-tyń ol armany merziminen buryn oryndaldy. Ǵarysh jarysynyń jeńisine masattanǵan KSRO tuńǵysh áıel ǵaryshkerdi (Valentına Tereshkova) ushyrdy, odan 1965 jyldyń 18 naýryzynda adamzat ókilin (Alekseı Leonov) ashyq ǵarysh keńistigine shyǵardy. Áýelde shyn máninde jarys, báseke úshin bolǵan Leonov sapary ǵarysh ilimine jańa kókjıek ashty. Osy úrdis adamzatty ǵarysh keńistiginde uzaq merzimdi qyzmet etýge jeteledi. Áskerı-barlaýdy kózdegen keńestik-reseılik «Mır» ǵarysh stansasyna (1986-2001j.j) «jerlikter» aptalap, aılap, jyldap qonystanyp jatty.

Joǵaryda eske alǵan ekinshi oqıǵa – qazaq ǵaryshkeri Talǵat Musabaevtyń dál osy ǵylymı-zertteý orbıtalyq «Mır» stansasyndaǵy (1994 jyl, 1 shilde – 4 qarasha) qyzmetine oraılasady. Kúni búgin tuńǵysh qazaq jigitiniń ashyq ǵarysh keńistigine shyqqanyna 25 jyl toldy. Sapar nesimen dańqty? Báseke túgil bas qaıǵy bolyp KSRO kúırep jatqan 90-jyldardyń basynda ǵarysh stansasynda keme komandıri Iýrıı Malenchenko men bort-ınjener Talǵat Musabaevtyń 4 aıdyń ishinde ashyq ǵaryshqa eki márte tótenshe shyǵýy tekten-tek emes edi. Gorbachevtik «qaıta qurýdyń» ekpinmen nebári úsh jylǵa arnap jasaqtalǵan «Mır» stansasynyń qyzmet ótili 13 jylǵa sozylyp bara jatqan. Tozyǵy jetken osy kemede alǵashqy kúnnen kózsiz erlik jasaǵandar týraly «Roskosmos» ǵaryshty basqarý ortalyǵy tirkegen tarıhı qujatta «О́zge ekıpajdar alty aıda atqarmaǵan isti Iýrıı men Talǵat tórt aıda tyndyrdy. Ǵarysh tarıhynda alǵash ret, alǵash ret...» degen sóz qaldy.

Ǵaryshtan oralǵan soń bizge bergen Musabaev suhbaty («Egemen Qazaqstan», «Qıyn túıisýler», 1995 jyl, shilde) dıktofon taspasynda sol kúıde saqtalypty: «Biz «Mır» stansasymen oıdaǵydaı túıistik. Eki táýlikten soń júk tasymaldaý kemesi de kelip jetti. Ortalyq osy joly ushýdy basqarýdyń matematıkalyq jańa nusqasyn jasaǵan. Sol baǵdarlama júk kemesi stansaǵa 150 metr jaqyndaǵanda syr berdi. Salmaqsyzdyq jaǵdaıynda sekýndyna 7,7 km jyldamdyqpen «júzetin» ǵarysh stansasyna júk kemesin úsh ret táýekelge salyp áreń túıistirdik. Túıisý kezinde maıysqan tetikter men isten shyqqan jabdyqtardy ashyq ǵaryshqa shyǵyp túzetip, qalpyna keltirdik. Júk kemesiniń modýlderge eki ret ebedeısiz soǵysýy bizdi ǵarysh tozańyna aınaldyryp jiberýi haq edi».

Búgingi tańda aqtyq demi taýsylyp Tynyq muhıtyna batqan «Mır»-diń ornyn Halyqaralyq ǵarysh stansasy (International Space Station – ISS ) basqan. Jobaǵa 23 memleket – Aýstrııa, Belgııa, Brazılııa, Ulybrıtanııa, Germanııa, Grekııa, Danııa, Irlandııa, Ispanııa, Italııa, Kanada, Lıýksembýrg, Nıderland, Norvegııa, Portýgalııa, Reseı, AQSh, Fınlıandııa, Fransııa, Chehııa, Shveısarııa, Shvesııa, Japonııa qatysady. HǴS jobasyn 2020 jyldan keıin qarjylyq jaǵynan ($100 mlrd-dan $150 mlrd-ǵa deıin) qoldaýǵa Reseı, AQSh, Japonııa ǵana ynta tanytyp otyr ázirge. Osy arada AQSh kongresi birikken bul jobaǵa o bastan (1993 j.) qarsy (215 qarsy, 216 jaq) shyqqanyn ashyp aıtaıyq. Reseılikter HǴS-ny salýda Amerıka jaǵynan nesıe alyp qoıǵan-dy... Ǵarysh týrısteriniń 20-30 mıllıon dollary stansanyń jyrtyǵyn jamaýǵa jetpeıtin túri bar. 60-shy jylǵy básekelestik umytylǵan. Eki eldiń ǵylymı sarapshylary biraýyzdan stansaǵa adam ushyrýdan góri navıgasııalyq, meteorologııalyq, áskerı maqsattaǵy jer serikterin ushyrý, tipti robottyq tehnıkany paıdalaný áldeqaıda qarjylyq únem jasar edi deıdi. Kólemi fýtbol stadıonyndaı (109m h 73m h 27m), salmaǵy 417 tonna stansada basymdyqqa ıe baıyrǵy eki básekelestiń arasyn qazir ǵaryshtyq belarqa temir fermasy ǵana bólip tur.

...Juldyzy jamyraǵan túngi aspan kúmbezine ýaqyt taýyp, zerlep kóz salyńyzshy. Shyǵysty betke alyp syrǵı júzgen shoqjuldyzdy kóresiz. HǴS – sol, adamzat jaralǵaly bergi álemdegi eń qymbat halyqaralyq jobanyń jemisi. Jer sharyn nebári 92 mınýtta bir aınalyp shyǵady. Reseılik nemese amerıkalyq segmentten ashyq keńistikke shyqqan ǵaryshker, ádettegideı montajdaý jumysymen aınalysyp stansamen birge juldyzdaı aǵyp bara jatýy da múmkin-aý?!

 

Sońǵy jańalyqtar

Basylym basshylary - Kórik DÚISEEV (1936-2007)

Basylym basshylary • Búgin, 16:26

«Jas kásipker» – jemisti joba

Aımaqtar • Búgin, 16:06

Basylym basshylary - Balǵabek QYDYRBEKULY (1929-1995)

Basylym basshylary • Búgin, 15:50

Basylym basshylary - Sapar BAIJANOV (1930-1999)

Basylym basshylary • Búgin, 15:27

Basylym basshylary - Uzaq BAǴAEV (1930-1973)

Basylym basshylary • Búgin, 15:12

Irjı Pachınektiń shyny baǵy

Aımaqtar • Búgin, 14:44

Almatyda áli de qar kóshkini qaýpi bar

Aımaqtar • Búgin, 11:42

Dzıýdo: Eýropa kýbogy aıaqtaldy

Sport • Búgin, 10:30

Keleli kelisim kepili

Saıasat • Búgin, 07:34

Kópbalalyǵa járdem de kóbirek

Úkimet • Búgin, 07:32

Jańalyǵy kóp jańa joba

Aımaqtar • Búgin, 07:29

Aýdandar ózin ózi qamtamasyz ete ala ma?

Ekonomıka • Búgin, 07:25

Tıimdi memleketke aparar jol

Qoǵam • Búgin, 07:18

El qorjynyna kezekti joldama tústi

Jeńil atletıka • Búgin, 07:09

Qarasazǵa aqpanda aqqý qondy

Aımaqtar • Búgin, 06:45

Uqsas jańalyqtar