Oqýǵa, qatynasqa
Bul kúnge sheıin qazaq eli talaı dáýirdi basynan ótkerdi. О́z aldyna han bolyp, bir aýyzǵa qarap, berekeli bolǵan zamandy kórdi; kórshilermen soǵysyp, kók temirmen qursanyp, jaýynger bolǵan ómirdi keshirdi. Jaýlaryn qýyp, oljaǵa batyp, tasqyndaǵan kúndi kórdi. Jaýynan taıaq jep, úrkindikke ushyrap, úbirip-shubyryp, taban terileri aǵaryp, zaryqqan zamandy keshirdi. Birlik-berekeden aıyrylyp, birin-biri jaýdaı shaýyp, jesir, jebir qylǵan, sóz – bilektiniki bolǵan batyrlar dáýrenin ótkerdi. О́mirdiń talqysyna shanshylyp, «tóre» degen toqymǵa baǵynyp, óz bastaryn quldyqqa salǵan kúnderi boldy.
Tórelerdiń jeteginde júrip, Rossııaǵa baǵyndy. Saılaý shyǵaryp, bar qazaqty eliktirip, arasyndaǵy baýyrmaldyq, uıymshyldyq, kómekshildik, shynshyldyq minezderin óltirdi. Onyń ornyna ótirik, urlyq, zorlyq, aldaýshylyq, senimsizdik, aılakerlik minezderdi kirgizdi. Halyqtyń qulqyn ábden buzyp alǵan soń jerine, tiline, eldigine qol sozdy. Qazaq eli sý túbine ketýge aılanǵanyn sezip, tal qarmap, jantalasyp turǵan mezgilde Rossııanyń osy úlken tóńkerisine kez boldy. Qazaqtyń tóńkeristen uǵynǵany – «el bolýymyz avtonomııaǵa ǵana baılanýly» degen sóz boldy. Árıne, qazaqtyń bul sezimin teris dep aıtatyn kisi bostandyq dushpandarynan ǵana tabyldy. Shyn tóńkerisshil bostandyq jolyndaǵy kisiler qazaqtyń tilegin durys kórdi. Tóńkeristiń úsh jylynan berli qazaqtyń tilegi, júregi qaınap, kózi jasaryp, shydamsyzdanyp kútken maqsuty búgin tańda dúnıe júzine shyǵyp otyr. Alty oblystyń qazaǵy bas qosyp, úkimetin saılap, masaırasyp qaıtyp otyr. Endi jumystyń aýyr salmaǵy saılanǵan úkimettiń ústinde qalyp otyr. Úkimet halyqqa jaqyn bolsa, qadirli bolsa, issheń, taza bolsa jumystary jemisti bolmaq. Bizdiń úkimetimizdi eńbekshil qazaq toby tańdap saılap qoıdy. Sondyqtan eńbekshil elge úlken jemisti qyzmet kórsetedi dep senýge bolady. Qazaqtyń úkimetin basqa úkimetterdiń eshbireýimen salystyrýǵa bolmaıdy. Qazaq úkimetiniń qolyndaǵy eldiń kóbi sýjúrek bolyp kóp janshylǵan, ónerden, kásipten, ǵylymnan jyraq qalǵan, eski saıasattyń keselimen minezderi buzylǵan, qosaqtasa basy qosylmaı júrgen qazaq. Burynnan bılep-tóstep, qazaqqa aıtqanyn istetken emin-erkin qazaqtyń mal-múlkin alyp, quldanǵan orys eli. Sonshalyq qıyn halde qalǵan qazaqty qatarǵa kirgizip, teńdigin uǵyndyrý qandaı qıyn bolsa, emin-erkin qazaqty quldanǵan orysqa aýyzdyq salyp, tártipke úıretip, ózine baǵyndyrý odan da qıynyraq. Úlken Rossııada baılardan qalǵan (fabrık-zaýyt, mektep basqa da úlken úıler, kerekti saımandar sııaqty) kóp mırastar bar. Qazaq aımaǵynda ondaı mırastan dáneme joq. Úkimet elin syrtqy jaýdan qorǵaýǵa, ishtegi tynyshtyq, tártipti ornatýǵa, nadandyqtan qutqaryp, ǵylym shashýǵa, sharýashylyǵyn túzetýge, ónerkásip úıretýge, eliniń densaýlyǵyn saqtaýǵa, onyń ústine jurtty áleýmettik (sosıalızm), ortaqshyldyq (kommýnızm) jolymen tárbıeleýge mindetti. Munyń bárine de miniskerler hám laıyqty quraldar kerek. Ol miniskerlerdi, laıyqty quraldardy qazaqtan tabýǵa múmkin emes. Qazaqtyń ózinen tabylady degen oımen avtonomııa berip otyrǵan joq. Orys joldastardyń kómegimen kótermelep, qazaqty el qataryna qosamyz degen oımen berip otyr. Eńbekshil qazaqtyń toby da sol maqsutty oılap, orys joldastardy úkimet basyna saılap qoıyp otyr. Durys, Qazaqstanda avtonomııaly jumhurııat bar, jumys óte úlken, óte kóp. Ol jumysqa kerekti zattyń bireýi de qazaqtyń ózinde joq. Endi qalaı etpek kerek?
Meniń oıymsha, azǵana kúshti kóp júkke tartyp, shegip tarta almaı jolda qalýdan saqtanyp, eń aldymen kúshti molyqtyrý kerek. Úkimet júgin alyp júrýge úlken kúsh, árıne, ǵylym kúshi. Bul sózge eshbir kisiniń talasy joq. Nadan ásker oqty kimge atatynyn, ne úshin atatynyn bilmeıdi. Jandy mashınadan paıda shyqpaıdy. Qansha kúshke salyp, ishki tártipti ońdaýǵa nıet qylynsa da, minez-qulqy buzylǵan túısiksiz elden eńbek janbaıdy. Sharýanyń jaıyn, ómirdiń qadirin bilmegen soqyr eldiń sharýasy, ónerkásibi túzelmeıdi.Tazalyqtyń paıdasyn túsinbegen, nastyq turmystan jıirkenbegen halyqtyń densaýlyǵy saqtalmaıdy. Túısiksizdiń qyrsyǵy áleýmettik, ortaqshyldyq ómirge jol bermeıdi. Bárin qysqasynan aıtqanda, óńkeı joqtyqtyń ortasynda jasalǵan jas úkimettiń barlyq jumysyna eliniń nadandyǵy kóldeneń túsip, ilgeri basaıyn degen aıaǵyn keıin tartyp, bóget bolyp otyrady. Úkimet jumysqa kiriskende, eń aldymen, oılanyp qolǵa alatyn jumysy – oqý bolýǵa tıis. Qazaqtyń nadandyǵyn, oqýdyń kerektigin, oqýsyz eshbir jumystyń ilgeri basa almaıtynyn az ǵana pikiri bar kisilerdiń bári biledi. «Oqý kerek» degen sózdi aıtpaıtyn qazaq joq. Endigi jumys – sózden shyǵyp, iske qaraı umtylýda. Qazaqty oqytý qazaq oqyǵandarynyń ǵana qolynan keledi. Orys joldastar qansha kómektes, tilektes bolsa da qazaqty oqyta almaıdy. Sondyqtan qazaqty nadandyqtan qutqarý týrasyndaǵy jaýapker kisiler úkimettiń qazaq músheleri bolmaq. Úkimet basyna otyrǵyzǵan on shaqty qazaq jigitterin synap, shetten qarap júrýdi oılaǵan qazaq oqyǵandary bolsa tarıhtyń synyna ózderi túsedi. Qazaqqa jany ashyǵan, namysy, ary bar oqyǵandardyń berilip, kózderin ashatyn mezgilderi jetti. Úkimet kisileri eldiń jumysyn oń baǵytqa salyp, basqaryp otyrady. Jalpy halyq úkimettiń siltegen baǵytyna qaraı umtylyp, jumystaryn istep alyp otyrady.
Bul ýaqytqa sheıin qazaqtyń oqyǵandaryna úkimet mindeti týrasynda aıtylǵan sóz joq. Budan bylaı is júzinde bolsyn, pikir júzinde bolsyn úkimetimizge kómektes bolyp, buıyrǵan qyzmetine daıyn bolyp turý bárimizdiń adamshylyq boryshymyz. Oqý týrasynda úkimettiń esine salyp ketetin pikirimiz mynaý: eń aldymen oqý jumysyna issheń, ǵylymdy, taza kúshti jınaý kerek. Olardy jınaý kúsh jolymen bolmaı, yntasyn tartý retimen bolý tıis. Bul ýaqytta turmys qymbattaýly, sondyqtan oqý jumysyndaǵy kisilerdiń aılyǵyn, tamaǵyn, kıimin tolyq etip berý kerek.
Oqý jumysy eń qıyn jumys, taza, qasıetti jumys. Oqý jumysyndaǵy kisilerge halyqtyń qajeti, isi túspeıdi. Sondyqtan olar turmys júzinde basqa halyqpen baılanysy bolmaı, ózine tıgen sybaǵasymen ǵana kún kóredi. Ákimshilik, sýdıalyq hám basqa jumystaǵy kisilerge jurttyń isi kóp túsip, jalynyshty bolady. Olar turmys júzinde halyqpen aralasyp, muqtajyn túgeldep otyrady. Oqý jolyndaǵy jigerli, issheń jumyskerlerdiń bári de ómir tolqyny, turmystyń talqysymen basqa qyzmetke kirip ketip oqý jaǵyn aqsatyp tastaıtyn sebebiniń úlkeni osy.
Osyndaılyq sebepterdi eske alyp, oqý jolyndaǵy qyzmetkerlerge tolyq qylyp, aıyryqsha sybaǵa bermeıinshe oqý jumysy ilgeri baspaıdy. Oqý jolyndaǵy jumyskerlerdiń basqa jumysqa shyǵyp ketip jatqanyn osy kúnde bárimizdiń kózimiz kórip otyr. Onan sońǵy oqýdyń sharty – kitap, mektep, muǵalim degen burynnan aıtylyp kele jatqan zattar. Muǵalim daıyndaýǵa úsh jyldan beri qazaqtyń ár oblysy derlik kirisip jatyr. Budan bylaı da sol joldy ulǵaıta bermese, kishireıtpek emes. Osy kúndegi úkimettiń aldynda kútip turǵan jumys – kitap pen mektep. Mektep bul qysta salynbaıdy. Tezinen qolǵa alatyn jumys – kitap. Kitap dep aıtqanda bir-aq aýyz sóz bolsa da is júzine asyrý jaǵy óte úlken jumys. Kitap shyǵarýǵa ysylǵan, júırik jazýshylar, gúrildep turǵan baspahanalar, qarip jıǵyshtar, baspahananyń azyǵy bolatyn kómir, basylǵan kitapty taratatyn kindik baspasóz (sentrpechat) mekemesi, bútin oblystarǵa, úıezderge jetkizip turatyn zyrlap turǵan temir joldar, aýyl arasyna shaýyp turatyn at-arbalar kerek.
Bulardyń qaısysynan tapshy bolsa da oqý jumysy ilgeri basa almaıdy. Zamannyń aǵyp ótip bara jatqanyn eske alyp, búginnen bastap Orynborda eń keminde úsh baspahanalardyń, baspanyń musylman qaripteri, qarip tizgishteri, qaǵazy men boıaýy, kómiri artyǵymen daıyndalýdyń sharasyna kirisý kerek. Syltaýǵa, jaltaqqa, jalynyshqa qaramaı Qazaqstandaǵy barlyq jazǵysh kúshti Orynborǵa aldyryp, baspahana kúılenip bitkenshe, kitapty jazdyra bastaýǵa tıis.
Ana qalada gazet jazyp otyrady, myna qalada jýrnal shyǵaryp otyrady dep azǵana kúshti bólshekteýden paıda shyqpaıdy, ylǵı zııan shyǵady. Basqa qalalardaǵy baspasózderdiń ýaqytsha toqtap qalýyna da shydap Orynborǵa kúsh jınaý kerek. Orynbordan burqyraǵan baspasóz Qazaqstanǵa tezinen taralyp tursa maqsut túgel. Tez jarlyqpen Orynbordan hám jyraqtaǵy oblystyq, úıezdik qalalardan kindik baspasóz mekemesin ashtyrýǵa kerek. Bútin qazaq dalasynda qatynas joldy jıiletip, árbir aýdannan belgili orynǵa at-arba baılatyp turýdy eki aıdyń ishinde rettep, jónge salýǵa kerek.
El ishinde qatynas joldyń jıi bolyp retke salynýy jalǵyz oqý jumysy úshin ǵana emes, úkimettiń barlyq jumysy úshin kerek. El arasyndaǵy jol nashar bolsa, úkimettiń buıryq-jarlyqtary ýaqytynda jetpeıdi. Jumys bitirýge qyrǵa shyǵarǵan kisileri mezgildi ýaqytynda qaıtpaıdy. Sondyqtan úkimettiń bir kúnde bitirmek bolǵan jumysy bir aıǵa, aıda bitirmek jumysy jylǵa sozylyp, is ilgeri basa almaıdy. Joldy jyldamyraq túzetý jalpy elge de tıimdi. Eki jyldan beri aǵylyp júrip jatqan ásker, mılısııa jol ústindegi eldiń malyn soıyp, dúnıesin talap, kisilerin uryp ıakı óltirip, attaryn birjolata alyp ketip jatyr. Ol jumystar bul kúnge sheıin basylyp, rettesken joq. Jol ústindegi qazaqtar qystaýlaryn tastap, jyraq otyrǵan aýyldarǵa ... ásker ıakı mılısııalar joldy tastap, eldiń arasynan jol salyp alyp, ... qolynda myltyǵy barǵa berip sandalyp, úıine áreń jetip júr. Osynyń barlyǵy qatynas joldyń rettelmegendiginiń saldary. Qatynas jol rettelse soldattar, mılısııalar aýylǵa shappaı, daıyn turǵan kólikti minip, jalǵas orynnan qaıtaryp otyrady. Olar aýylǵa barmaǵan soń joǵarydaǵy aıtylǵan beıbastaqtyq bolmaıdy. Tynyshtyq bolǵan soń úrkip, bezip júrgen qazaq qaıtadan kelip, qystaýyna ıe bolyp, rahat ómir kesher edi. Medrese salystyrý jaǵyna kelgende biraz oılanyp, qazaqtyń turmysyna kóz salmaı ótýge bolmaıdy. Qyrda jıi otyrǵan aýyl joq, medresege jaǵatyn otyn zaty joq. Qazaqtyń otyny – «qı». Qıdy berip otyrǵan mal ǵoı. Úkimettiń mal salyǵymen qoı tuqymy azaıǵan soń qyrdaǵy bytyrap otyrǵan qazaqtyń otyn jaǵynan taryǵýy kúnnen jaryq shyndyq.
Bir dalaǵa ıakı eki-úsh úıdiń qasyna qoqyraıtyp salǵan medreseniń jemisi shyǵady dep oılaýǵa da bolmaıdy. Medreseniń salynýy qazaqty 30-40 úımen bastaryn qostyryp qystatýmen qatar júrý kerek. Otyryqshy bolar-aq, jer tabylsa laǵyp qashatyn qazaq joq.
Qazaqstandaǵy jer qaıtadan úlestirilsin degen I jalpy qazaq sovetteriniń toby qaýlysyn jer komıssarıaty tezinen iske asyryp, qazaqtyń basyn qosýǵa shyndap kirisý kerek. Sonymen mektep te salyna berý kerek. Mektepsiz qazaq úıine jınap oqytqan oqý balalardy dertti qylady. Dalaǵa salynǵan jabdyqsyz mektepke bala jınalmaı tańqıyp bosqa qalady. Qaı jumys bolsa da mal men adamǵa toqtaıdy. Oqý jumysyna úkimet mal aıamaıdy. Qazaqtyń bilimdi, issheń, pikirli kisileri de oqý jumysyna qaraı aılanar dep oılaımyn. Oqý komıssarıatynyń basynda otyrǵan Ahmet Baıtursynuly. Ahmetti bilmeıtin qazaq balasy joq. Ahmet qazaq balasyna óziniń tóńkerisshil janymen, aq júregimen, taza qyzmetimen tanys bolǵan. Ahmet áli de sol jolynan shyqqan joq. Kóp beınet, etek astyndaǵy dushpan Ahmetti jasytqan joq. Ahmet kótergen oqýdyń qyzyl týynyń astyna qazaqtyń oqyǵan kúshi shyn yntalarymen júgirip kelip jınalar degen senimdemin. Qazaq oqyǵandary, jumystyń jemisine qarap umtylýdy zaman kerek qylyp otyr.
Qazaq úshin isteıtin jumystyń tarmaqtary óte kóp ekeni ras. Báriniń de óte qajettigi jáne ras. Olaı bolsa da (joǵaryda kórsetken sebepter boıynsha) bári de oqýǵa kelip toqtaıdy. Qaǵaz betine jazylǵan ádemi sózdi maldanyp, mekemeniń ústeline súıenip otyrǵanǵa máz bolmaı, búginnen-aq iske asyp, jemis beretin, emin-erkin qoldan keletin jumysty qaraý kerek. Ol jumys – oqý jumysy!
Bizge áleýmettik negizine qurylǵan keńestik avtonomııa berildi. Bizge orystarmen teńdik, qurdastyq quqyǵy (pravosy) berildi. Biz umytpaıyq, bir nárseniń berilýi bar, alýshynyń berilgen nársege ıe bola bilýi bar. Biz qazaq berilgen jumhurııattyqqa, quqyqqa ıe bolarlyq halge jetkenimiz joq. Berilgen quqyqty almaı qoıýdyń reti taǵy joq. Bul quqyqqa ıe bolatyn zat jalǵyz – oqý. Osy ququǵymyzdan aıyrylmaıyq degen oıda bolsaq, barlyq taza kúshti oqýǵa jegý kerek. Qazaqtyń oqyǵandarynyń bıligine moıynsunatyn mezgil jetti. Kisiniń ary qandaı dáreje alý, qandaı ulyqtyq kórsetý, kimderdi bas ıdirý jaǵyn aıtpaıdy. Aq júrek, taza qyzmet, shyndyq jaǵyna buıyrady. Áreń buıyrǵan jumysy oqý jolyndaǵy qyzmetten túgelimen tabylady.
Eńbekshil qazaq eliniń býyny qatpaǵan jas úkimeti, taptalǵan, janshylǵan, nadandyq tuzaǵyna shyrmatylyp baılanǵan qazaq eli qýanǵan júregimen, janarlanǵan kózderin senderge qaraı tigip, nadandyq qaqpanynan bosatyp alýlaryńdy kútip otyr.
Ylǵı joqtyqtyń ishinde qaqalǵan qazaqtyń birinshi jas úkimeti, jaýapker jumysyń úlken, júgiń aýyr. Oqýsyz, qatynas jolsyz eshbir jumys ilgeri baspaıdy. Úlken kúsh oqýǵa, qatynas jolǵa!
M. Turǵanbaı
