Eldiktiń eren jeńisi

Sársenbi, 16 qańtar 2013 7:15

2017 jyly Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń basshylyǵymen aıshyqty Astananyń tórinde búkilálemdik EKSPO kórmesi ótetini belgili. Álemniń túkpir-túkpirinen jańa tehnologııalar, aqyl-oı parasatynyń kórsetkishi sanalatyn biregeı ǵylymı jobalar, mádenı-gýmanıtarlyq óristerdiń ózgeshe úlgileri, iri kompanııalardyń brendine aınalǵan taýarlar Qazaqstannyń bas qalasynda úsh aı boıy kórgenderdiń kóz jaýyn alyp turatyn bolady.

Sársenbi, 16 qańtar 2013 7:15

2017 jyly Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń basshylyǵymen aıshyqty Astananyń tórinde búkilálemdik EKSPO kórmesi ótetini belgili. Álemniń túkpir-túkpirinen jańa tehnologııalar, aqyl-oı parasatynyń kórsetkishi sanalatyn biregeı ǵylymı jobalar, mádenı-gýmanıtarlyq óristerdiń ózgeshe úlgileri, iri kompanııalardyń brendine aınalǵan taýarlar Qazaqstannyń bas qalasynda úsh aı boıy kórgenderdiń kóz jaýyn alyp turatyn bolady.

Bási bıik básekede Astananyń jeńip shyǵýy kezdeısoq emes dep oılaımyn. Bul elordamyzdyń álemdik deńgeıdegi sharany la­ıyqty ótkize alatyn ortalyq re­tinde qalyptasqanynyń belgisi. Tańdaýdyń basqa elge emes, Qa­zaqstannyń paıdasyna sheshilýi memleketimizdiń tabystary joǵa­­ry baǵa­­lan­­ǵanyn bildirse kerek. Elbasynyń ózi Parıjge baryp, aıtýly sátti taǵatsyzdana kút­­­ken­digi anyq. Bizdiń yntamyzdyń qaıyrymy da jeńiske sebepshi boldy. Eń bastysy, Qazaq­stan­nyń bedeli, Elbasynyń eńbegi eskerýsiz qalǵan joq. Qazir tá­ýelsiz Qazaqstan Ortalyq Azııa­nyń basqa elderimen salystyr­ǵanda, jahanda ózindik ustanymy men pikiri, ózgege ónege bolar­­­ly­q­­­­­taı joly bar elderdiń sapynda. Ári bizdiń osy kórmege usynǵan jalpy taqy­ry­bymyz da ózge­­­­­ler­­­di qyzyqtyrdy. Elimizdiń «Bolashaqtyń energııasy» atty ózekti taqyrypty usy­nýy jeńis­ke jetýimizge kómek­testi. Eń bas­tysy, Astananyń tańdalýy – Qazaqstannyń barsha halqynyń kúsh-jigeriniń naqty jemisi dep bilemin.

Qazaqstan Prezıdenti Nur­­­­sul­­­tan Nazarbaev EKSPO-2017 kórmesin ótkizý quqyǵyn ıelengen elimizdiń qurmetine oraı Halyqaralyq kórmeler bıýrosy­­nyń qabyldaýynda sóılegen só­zinde: «EKSPO kórmesi keń-baı­taq Eýrazııa qurlyǵynyń júregi ispettes qalada alǵash ret ótedi. «Bolashaqtyń energııasy» atty búkilálemdik kórme jahandyq energetıkanyń jańartylýyna qýatty serpin beredi dep senemin. Elimiz kórmeniń joǵary deńgeıde ótýi úshin bar kúsh-jigerin salatyn bolady», dep atap ótti.

Jalpy, «EKSPO-ny Qazaq­standa ótkizýdiń mańyzy ne?» degen saýaldyń kóldeneńdeıtini de málim. Eń bastysy, álemniń júz­degen elinen energııa, qýat kóz­­derin almastyratyn energııany iz­­destirý táji­rıbe­leri ózara orta­ǵa salynady, demek tá­ji­rı­­­be almasý eń basty oljamyz bolmaq. Ek­inshiden, ın­­­­fra­qurylymdardyń damýy: joldar, qoǵamdyq kólik, kommý­nal­­dyq sha­­rýashylyq, áýejaı, vokzal, EKSPO obektileriniń qur­y­ly­­­sy júrgiziledi, bir sózben aıt­­­­qan­­da, jańa jumys oryndary ashylady.

Kórme ishki-syrtqy týrızmniń damýyna úlken septigin tıgizbek. Kórmege álemniń júzdegen elinen 5 mıllıon adam qatysady dep eseptelinýde. EKSPO-ǵa arnal­ǵan obektilerdi salýǵa ınvestısııa tartylady, bul obektiler EKSPO ótkennen keıin de Qazaq­standy iri halyqaralyq kórme jáne aqparattyq-prezentasııa­lyq alańy bar memleket retinde aıǵaqtaıtyn bolady. Týǵan eli­miz­diń syrtqy ımıdji jaqsa­ra­dy, memleketaralyq mádenıet­ter­diń toǵysy eldiń rýhanı ále­ýetin arttyrmaq. Iаǵnı Astana bul kórmeni uıymdastyrýdan zor paıda túsiretini árkimge aıan.

Jalpy, dúnıejúzilik kórme – EKSPO-nyń maǵynasyn ındýs­trııalandyrý men tehnıkalyq jáne tehnologııalyq jetistikter jarııa etiletin ashyq alań deýge bolady. Brıtandyq qolónershi­lerdiń bastamasymen dúnıege kelgen kórme ótkizý úrdisin ke­ıinnen ónerkásipshiler men bıznesmender qoldap ketken deıdi tarıh betteri.

Zertteýshilerdiń aıtýynsha, osy uly kórme halyqaralyq saýda men týrızmniń keń qanat ja­ıýyna múmkindik berdi. Sonymen birge, álemde dızaın men óner­kásiptik óner mektebin qurýǵa yqpal jasady. EKSPO-ǵa memleketter aldymen ózgelerdi de, ózderin de kórsetý úshin qatysa­dy. О́ıtkeni, ekspozısııalarda álem­degi eń ozyq tehnologııalar men ónerkásiptiń eń sońǵy jetis­tikteri qoıylady. Adamdar eń alǵash ret Hıýga telegraf apparatymen, elektr farlary jáne sý asty kabeli, gıdravlıkalyq lıft, taǵy basqa da myńdaǵan jetistik­termen ár jyldary ótkizilgen osyndaı kórmelerde tanysqan. 1878 jyly Parıjde ótkizilgen kórmede álem bý dáýirinen elektr dáýirine ótý kezeńiniń bastalǵa­nyn paıymdady. Onda qoıylǵan eksponattar energııa­nyń jańa túriniń qandaı múm­kindikterdi pash ete alatynyna kóz jetkizip, adamdar sanasyna jańa lep syılady. Elimiz usy­nyp otyrǵan taqyryp «Bola­shaqtyń energııasy» dep atalatynyn joǵaryda aıtyp kettik. Endeshe, 2017 jyl­ǵy bul kórme qýattyń jańa balama túrlerine jan bitirip, álemdi taza da zalalsyz energııa kózde­rine bet burǵyzatyn dáýirdiń ta­bal­dy­ryǵyn attatýǵa yqpal ete­di. Energııa – álem ekonomıka­sy­­nyń ózekti máseleleriniń biri.

«Bolashaqtyń energııasy» ta­qy­ry­­by álem elderiniń óte úlken problemasy. Sońǵy jyldary dú­nıejúzinde energııanyń jańar­ǵan balama kózderine mán beri­lýde. Sebebi munaı jáne basqa energııa kózderi aýaǵa úlken kó­lem­de zııandy gazdar bóledi. Ol ekologııaǵa zııan. Ári energııanyń bul kózderi eskirip barady, sar­qylyp, taýsylady. Al, energııa­nyń jańarǵan balama kózderiniń artyqshylyǵy – sarqylmaı­tyn­dyǵynda jáne ekologııalyq ja­ǵynan tazalyǵynda. Energııanyń balama kózderin paıdalaný jer betindegi energetıkalyq balans­ty ózgertpeıdi.

Qazaqstan Soltústik jarty shar­daǵy 40-shy endikte orna­lasqan. Jerdiń negizgi aýa aǵym­darynyń qozǵalysy osy endikten ótedi. Qazaqstanda bolashaq ur­paq úshin energetıkanyń balama kózderin, sonyń ishinde jel energııasyn paıdalaný múmkindigi orasan zor. О́kinishke oraı, jel energııasyn paıdalaný týraly aıtqanymyzǵa jıyrma jyl bol­ǵanmen, eshteńe ózgergen joq. Al negizgi energetıka qorlary eskire bastady. Ken baılyqtarynyń sarqylatyn kezi bar. Toqmeıilsip otyra berýge bolmaıdy. Bolashaq energııasy – adamzat bolashaǵy. Kórmege qatysatyn memleketter óz jetistikterin alyp keledi. Bizder de barymyzdy jaıyp salamyz. Qazaqstan jel, kún, bıo­energııa kózderin paıdalanýda múl­­­­­dem kenje qalyp otyrǵan­men, aıtyp otyrǵandaı, bizde bo­­­lashaq energııasynyń kózderi bar. Sonyń biri – jel. Jyl on eki aı boıy Qazaqstanda jel soǵady.

Qazir elektr qýaty shıkiza­tynyń azaıyp bara jatqandyǵy álem halqyn kádimgideı alań­da­typ otyr. Adamzat bul tyǵy­ryq­tan shyǵýdyń jolyn izdestire bastaǵanyna da biraz jyldyń júzi boldy. Barlyq sanaly tir­shilik ıesin alańdatyp otyr­ǵan osy bir jahandyq zor problemany sheshýde Qazaqstannyń úni de aıryqsha shyǵýda. Endi adamzat jaryq kúnnen, ókpek jelden, tasqyn sýdan energııa qýatyn óndirýge kóshedi. Endeshe, «Bola­shaq­tyń energııasy» atty Qazaq­stannyń bul bastamasy barlyq adamzat bolashaǵyna degen tolǵa­nystan týyndap otyr.

Otandyq ónerká­sip ortalyq­tary bul kórmege barynsha zor daıyndyqpen jáne jaýapker­shi­lik­pen keledi degen oıdamyn.

Ulasbek SÁDIBEKOV,

Parlament Májilisiniń depýtaty.