Al keıde biletinder kezekti ózgeristi lobbı qaqtyǵysynyń nátıjesi dep te baǵalap jatty. Alaıda qazir Bilim jáne ǵylym mınıstrligin ortadan qaq bólip, enshilerin bólek shyǵaryp, qos mekeme qylatyn kez kelgendeı. Bul eshkimniń erkeligi, qalaýy emes, ýaqyt talaby sııaqty.
Eger el tarıhyna qaraıtyn bolsaq, atalǵan sala 90-jyldary bólek jumys istegen. Ǵylym jáne jańa tehnologııa mınıstrligi men Bilim mınıstrligi bolǵan. Keıin ýaqyt óte kele qos mekeme birigip, bir bútin bolady. Jalpy, logıkaǵa salsaq ta, bilim basqarǵan adamnyń ǵylymdy da ıgerýge qaýqary jetedi ári olar bir shatyrdyń aıasynda ózara qabysa qyzmet etýi kerek. Bul tujyrym 2010 jyldarǵa deıin ózin-ózi aqtaǵan sııaqty. Alaıda qazir ǵylymı jobalardyń, tehnologııalyq jańalyqtardyń mıllıardtaǵan qarajat ákeletin úlken naryqqa aınalǵanyn ári ǵylym ózge elderde ekonomıkanyń negizine aınalyp bara jatqanyn eskersek, onda ǵylym, tehnologııa, ınnovasııa enshisin bólek alýy tıis sııaqty.
Álemniń biraz elinde bul qos salany bólip tastaǵanyna biraz ýaqyttyń júzi boldy. Tipti, Reseıdiń ózi byltyr Aǵartýshylyq mınıstrligi jáne Ǵylym men joǵary bilim mınıstrligi etip, eki mekemeni qaıta qurdy. Fransııada Ulttyq bilim jáne jastar mınıstrligi bar, budan bólek Joǵary bilim, zertteý jáne ınnovasııa mınıstrligi jumys isteıdi. Ispanııada bul salany ekige bólgen: Bilim jáne kásiptik oqytý mınıstrligi men Ǵylym, ınnovasııa jáne ýnıversıtetter mınıstrligi bar.
Bizdiń Úkimettiń quramynda qos salany biriktirgen mınıstrlik az emes. Olardy bólip- qosqannan ózgeretin dúnıe de shamaly. Aıtalyq, Mádenıet pen sport nemese Ishki ister jáne tótenshe jaǵdaılar. Biraq bilim men ǵylym búginde eki uǵym, eki sala, eki naryq. Nege? Sebebi bilim qazir tek balanyń saýatyn ashatyn qundylyq degen uǵymnan ósip, qanatyn keń jaıdy.
Urpaqtyń sapaly bilim alýy olardyń densaýlyǵyna, keleshektegi tabys kólemine, eldegi qylmystyń deńgeıine jáne basqa da mańyzdy salalarǵa tikeleı yqpal etetini dáleldenip jatyr. Sol úshin sarapshylar orta bilim berý salasynda fın, sıngapýr modelin basshylyqqa alýǵa keńes beredi. Onyń sebepteri de joq emes. Máselen, 2015 jyly júrgizilgen 15 jasar oqýshylardyń qabiletin baǵalaıtyn halyqaralyq PISA testinde Sıngapýr 72 eldiń arasynda top jarǵan. Al dál osy el BUU-nyń 2017 jylǵy Adam damýynyń álemdik ındeksinde 9-orynǵa jaıǵasqan. Iаǵnı, eldiń orta bilim berý júıesi úzdik bolsa, ol memleket damıdy degen qorytyndyǵa kelýge bolatyn sııaqty.
Al ǵylym she? Onyń damýy ekonomıkaǵa qalaı áser etedi? Bári salystyrmaly, sol úshin taǵy da reıtıngterge júginýge týra keledi. Jyl saıyn álem elderiniń ınnovasııalyq qabiletterin ólsheıtin Global Innovation Index reıtıngisi daıarlanady. 2011 jyldan beri birinshi oryndy Shveısarııa eshkimge bergen emes. Al bıyl Qazaqstan bul tizimde 79 orynda. Alpi baýraıyndaǵy eldiń tek ınnovasııalyq zertteýlerge bóletin qarajaty ǵalamat, 2017 jyly 22,6 mlrd dollarǵa jetken jáne ol jyl saıyn ósip keledi. Bul – eldiń IJО́-niń 3,4 paıyzy. Al Qazaqstan zertteýlerge emes, jalpy ǵylymǵa óziniń IJО́-niń 0,12 paıyzyn bóledi.
Iá, bul eldermen Qazaqstandy salystyrý ońaı emes. Úkimet áli de bolsa kóptegen salanyń qarjylandyrý aýyrtpalyǵyn óz moınyna alyp otyr. Basqasha aıtsa, ǵylymdy qarjylandyrý júıesi keńestik ádispen jumys istep tur. Talaı ǵylymı ınstıtýt Úkimettiń tapsyrysyn oryndaıdy, al ol jobalardyń ekonomıkaǵa qanshalyqty paıda ákeletini týraly zerttelgen esep joq. Sol sebepti ǵylymı qyzmetkerler ataq-dárejesine qaramaı, 120-140 myń teńgeniń aınalasynda jalaqy alady. Nege? Sebebi biz ǵylymdy qarjylandyrýdyń batystyq modeline áli tolyq óte almadyq. Kompanııalar, korporasııalar ǵylymǵa qarajat bólýge daıar emes.
Eger bilim jáne ǵylym eki salaǵa bólinip, eki mekeme atansa, onda eki taraptyń da kósegesi sál kógerer me edi?! Árıne ǵylymǵa bólinetin qarajat kóbeımeı, jemqorlyqqa jol beretin júıesi ózgermeı, jeke mınıstrliktiń ǵylymǵa bereri shamaly dep qarsy shyǵatyndar da tabylar. Ol pikirdiń de jany bar. Alaıda, otandyq ǵylymnyń da tragedııasy áli de sol bıýdjetke úmittenýde emes pe? Ǵylym bıznestiń tapsyrmasyn oryndap, óz patentterin óndiriske engizip, jeke dara naryqqa, ındýstrııaǵa aınalmaı, qazirgi hali ózgere qoımas. Alysqa barmaı, bárine málim touch screen tehnologııasyn alaıyq. Iаǵnı, aqparatty engizýge múmkindik beretin sensorly ekran. Ol 1960 jyldary ǵylymı ıdeıa retinde paıda boldy. Atalǵan tehnologııany bızneste – smartfondarda keńinen qoldanǵan Apple kompanııasy (iphone). Bul kompanııa jyl saıyn 200 mln-nan asa iphone smartfondaryn satady. Paıdasyn esepteı berińiz.
Ǵylymı patentter mıllıondaǵan dollar paıda ákelgende, kompanııalar tyń ǵylymı jańalyqtardyń kóbirek ashylýyna ózderi múddeli bolady jáne olardy qarjylandyrady. Osy bir qarapaıym qaǵıda Anglııadaǵy alǵashqy óndiristik revolıýsııadan beri iri naryqtarǵa negiz boldy. Alaıda, bizdiń elde ol áli tolyq kúshine engen joq. Onyń da óz sebebi bar. Otandyq baqýatty kompanııalardyń kópshiligi áli shıkizat, ken baılyqtaryn qazyp, shetelge eksporttaýmen shekteledi. Sol sebepti de olar keıbir qazba jumystaryndaǵy qıynshylyqtardy eseptemegende, ǵylymı jobalarǵa qarajat bólýge múddeli emes.
Bilim men ǵylym salasyn irgesi bólek eki mekeme etýdiń taǵy bir sebebi – búginge deıin Bilim jáne ǵylym mınıstri qyzmetin atqarǵan azamattardyń basym kópshiligi kitaptaǵy qatelik, muǵalimniń jalaqysy, úsh tuǵyrly til máselesimen kúresip, qoly ǵylymǵa jete bermeıtin. Ǵylym salasynda 2011 jyly arnaıy zań qabyldap, biraz ózgeris ákelgen mınıstr Baqytjan Jumaǵulov bolatyn. Bul argýmenttiń de óz sebebi bar. Búginge deıingi kóptegen mınıstrler burynǵy pedagogtar edi. Al B.Jumaǵulov ǵylym salasynyń ókili boldy. Pedagog-mınıstrlerdiń bul salaǵa ózgeris ákelmeýiniń sebebinen bolar, ǵylymǵa qarastyrylǵan bıýdjet qarajatynyń kimge, qalaı, ne úshin bólinip, qaıda jumsalatyny túsiniksizdeý edi. Ol týraly ǵalymdar birli-jarly aıtyp júretin, al bıyl jyl basynda Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi Ulttyq ǵylymı keńestiń 1 mıllıard teńgeden asa qarajatty zańbuzýshylyqtarmen bólip jibergenin anyqtady.
Joǵaryda sóz bolǵan qos salanyń irgesin ajyratýǵa taǵy bir sebep – joǵary oqý oryndaryna qajet reforma. Iá, endi rektorlardy konkýrs arqyly tańdaý, JOO-ǵa akademııalyq erkindik berý máselesi qolǵa alyna bastady. Alaıda, otandyq ýnıversıtetterde jas mamandardy daıarlaý sapasyna kópshiliktiń kóńili tolmaıdy. «Atameken» kásipkerler palatasynyń deregine súıensek, JOO túlekteriniń 60 paıyzy óz mamandyǵymen jumys istemeıdi. Al sol oqý oshaqtarynan tek 2017 jyly 82 myń adam túlep ushty. Sapasyz jas maman ekonomıka men Úkimet úshin bas aýrý. Nege? Sebebi erteń jumys berýshiniń talabyna saı kelmeıdi, sodan jumyssyzdar armııasyn tolyqtyrady, nan tabý úshin qolyna ilingen qyzmetke kelise beredi. Budan soń sóz joq, kásibı maman ataný, halyqaralyq sertıfıkattarǵa ıe bolyp, talapqa saı bolý, joǵary jalaqy alý týraly sóz qozǵaý múmkin emes.
Bilim men ǵylym salasyn keıbir Eýropa elderiniń úlgisimen ekige bólýge bolady. Aıtalyq, Bilim mınıstrligine balabaqshalar, mektepter men kolledjder qarasty bolady. Al Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi ǵylym, ýnıversıtetter, ınnovasııa salasyn baqylaýyna alady. Árıne bul jerde ınnovasııa salasynyń ne sebepti Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligine berilgeni de túsiniksiz. О́ıtkeni ǵylymsyz ınnovasııa qaıdan shyqpaq?
2018 jyly Reseı ǵaryshqa 20 zymyran ushyrdy. Al Ilon Masktyń SpaceX kompanııasy 21 zymyran ushyrǵan. Onyń bireýi 64 tonna júk kótere alatyn Falcon Heavy zymyrany. Jeke kompanııa eń kúrdeli sanalatyn ǵaryshqa júk jetkizý salasynda tájirıbesi mol iri memleketti basyp ozdy. Onyń basy-qasynda jeke kásipker júr. CNBC bul kompanııa byltyr 2 mlrd dollar paıda tapqanyn jazady. Álemde ǵylymnyń mıllıardtaǵan aınalymy bar úlken bıznes naryqqa aınalǵanyn dáleldeıtin faktiler jeterlik. Endeshe Qazaqstanǵa da shıkizatqa úmittenýin, munaı baǵamyn únemi baqylaýyn doǵaryp, ǵylymǵa negizdelgen ekonomıkany damytatyn kez kelgen joq pa? Áıtpese, sonaý 2007 jyly óz Joldaýynda N.Nazarbaev «parasatty ekonomıkany» qolǵa alýdy usynǵan joq pa? Sodan beri baqandaı 12 jyl ótti. Ázirge parasattanǵan ekonomıkanyń ornyna Brent munaıynyń qunyna tym ásershil naryǵymyzdy kórip otyrmyz.
