Sonaý el basyna surapyl aýyrtpalyq túsken soǵys jyldarynda maıdanǵa ketken bozdaqtarynyń óli-tirisin bilmeı, kúdik-kúmán shyrmaýynda júretin ata-ájelerdiń erteli-kesh «e, qudaı, kórsetkenińe shúkir» nemese eki sózderiniń biri «táýbe» bolatyn sabyr-shydamdylyqtary netken irilik, beriktik edi deseıshi. Oı, dúnıe-aı! Eki ne úsh ulynyń biri maıdannan múgedek bop oralǵandaǵy qýanysh-qanaǵattary ózinshe. Eki-úsh bozdaǵy iz-túzsiz ketken keıýanalardyń bertinge deıin tirshilik etkeni jadymyzda. Bulardy aýyzǵa alý sebebimiz, fánı jalǵan qashanda solaı ekenin kórip-bilip, kýá bop kele jatqanymyz jáne qanshama kóz kórgen, bir dáýirde ǵumyr keship, qatar júrgen zamandas úlken-kishilerdiń biri erte, biri kesh máńgilikke ketip jatatyny orny tolmas ókinish, qasiret ekenin uǵyný odan da ótken qasiret ekeni. О́ıdep-búıdep jubatasyń ózińdi de, ózgeni de. «Tiri adam tirshiligin jasaıdyǵa» ıek artasyń. Basqadaı qoldan keler ne bar? Áıtse de...
Baqıǵa attanǵandar ishinde orny bólek, sanada saqtalyp, rýhy jan-tánińmen birge júretin eren jandar bolatyny aıan. О́z basym úshin sondaılardyń biri – ómiriniń sońǵy bes-alty jylynda jaqyn júrip, záredeı syr búkpeı, etene aralasqan belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri, fılosof-ǵalym, ǵylym doktory, professor, kásibı jýrnalıst, kisiligine kishiligi saı, qarapaıym, zıpa, asqan bilimpaz, eńbekqor, «Sosıalıstik Qazaqstanda» bólim bastyǵy, Ortalyq komıtette nusqaýshy, sektor meńgerýshisi, bólim meńgerýshisiniń orynbasary, birinshi orynbasar, Kókshetaý oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy, Joǵary partııa mektebiniń rektory, «Mysl» jýrnalynyń bas redaktory sekildi laýazymdar atqarǵan Ábdesh Qalmyrzaev. Ol jóninde kózi tirisinde de, baqıǵa ozǵan soń da azyn-aýlaq jazǵan jaıymyz bolǵan-dy. Sondyqtan birdi-ekili bolmasa, olardy qaıtalap jatýdyń reti de, jóni de joq. Kózi tirisinde (qaıtys bolǵannan soń da) aıtylǵandaı, bizdi tabystyrǵan – uly ánshi Ermek Serkebaev. Ánshiniń ózi emes, ol jóninde jazylǵan esse-suhbat kitap. Áne, Ermek Serkebaev óz qolymen syılaǵan sol kitapty (aıtýynsha) bir túnde oqyp shyqqan boıda maǵan jolyqqan Ábekeń adalynan aqtaryla aǵynan jarylyp: «Men bulaı jaza almas em» degeni, árıne tektilik, qarapaıymdylyq, kishipeıildik bolatyn. Bireýler kózge ilmeýi múmkin ózgeniń eńbegin rııasyz baǵalaý. Sırek qubylys. Ábdeshteı tulǵaǵa syıymdy jaı. Kitapty óz tarapymnan elpildeı usynǵandar ishinde betin ashpaǵandar bolǵanyn da nesine jasyramyz. Biraq eshkimge ókpe-renish joq. Kópe-kórineý bilmegensip, estimegensip, kózge ilmegensigenderge ekibastan úzir. Úsh ret basyldy, tórtinshi ret shyǵarǵan da artyq bolmas edi degen Muhtar Qul-Muhammed inim habarlasar dep oılap júremin (ol ekinshi ret basylýyna sep jasaǵan edi).
Qaıtalap aıtsaq, Erekeńniń (Serkebaev) arqasynda Ábekeńmen (Qalmyrzaev) jik-japarsyz tabysyp, dostasqanymyz ózinshe, ony qaıdam, al men kóp nársege kózim ashylyp, rýhanı baıyǵanymdy aıtyp kelemin, ǵumyr jetkenshe aıta da beretin shyǵarmyz. Sol bes-alty jyl ishindegi Ábekeńniń basynan ótken ystyq-sýyqtar, maǵan arqa súıep, senimmen qaraǵany – bári este, sanada. Endigi bir-eki aýyz lebizdi onyń kózi tiri kezindegi jáne qaza bolǵan soń baspasózde jarııalanǵan qusnıhatta aıtylǵandaı áýende baıandap baıqaıyq.
Arýaǵyńnan aınalaıyn, Ábeke!
Osynaý ózińe degen shaǵyn arnaýdy adamǵa ólshep beriletin ómirdiń aldamshy, jalǵan ekeninen bastaǵannyń ózindik sebebi joq emes. Zymyraǵan ýaqyt seniń aramyzdan ketkenińe alty-jeti jyl bolǵanyna belgi qoıatyn kez de kelip qapty. Apyraı, á?! Ol jóninde taıaýda shańyraǵyńnyń shamyn sóndirmeı, tútinin tútetip, urpaqtaryńa bas-kóz bop, ornyńdy joqtatpaı, arýaǵyńdy kóz ilmeı kúzetip otyrǵan, ózim úzbeı habarlasyp turatyn qudaı qosqan qosaǵyń Úrzada aıtty. Biz de shamalap júretinbiz. Úrzadanyń aıtqany da durys boldy. Basyna baryp qaıtsam deýim muń eken, Úrzada kólik daıyn, aparyp qaıtady dedi.
Uzamaı júrgizýshi habarlasyp, baratyn ýaqytty belgiledik te, meshitke tarttym. Onda Quran baǵyshtaǵan soń Keńsaıǵa jóneldik. Asyp ta, tasyp ta turmaǵan eskertkish-belgi basynda duǵa oqyp, ózińmen ishteı tildestik, syr shertistik. Eskertkishtegi eki tarmaq óleń joldary kózime ottaı basyldy. Qaıta-qaıta oqydym. Kezinde ony (ózińmen qatar máńgi uıqyda jatqan) Qadyr syndy daryndy, kórnekti aqynnyń óleńinen alǵanym eske tústi.
Keńsaıdan oralǵan boıda Úrzadaǵa habarlastym. Ol buǵan deıin san ret sóz bop júretin jaǵdaıdy aıtty: «Turǵan úıge eskertkish-taqta qoıý úshin qaıtys bolǵan soń bes jyl ótý kerek eken, mine, bes jylǵa bir aıǵa jeter-jetpes ýaqyt qaldy. Qalaı bolar eken, joǵary jaqqa aıtý kerek pe, ne deısiz? – dep. «Ábekeńdi kózi tirisinde Elbasy talaı ret qabyldap, orden, medalmen marapattap, qurmetteýshi edi ǵoı. Belgili tulǵa. Qam jemeseńiz de bolady», – dedim oǵan Ábekeńniń ataq-abyroıyna súıenip, ózimshe úlken senimmen. «Degenmen, sózi ótetin bireýdiń esine salyp, erterek qam jasaǵan durys kórinedi. Kimge aıtsaq eken?» – degen soń, «Almatynyń ákimine aıtyńyz, qabyldaýyna jazylyńyz»,– dedim (taǵy da berik senimmen).
Mine, Ábeke! Baıaǵysha qusnıhat arqyly syrlasýdaǵy qysqasha aıtarym osy. Aıtpaqshy, kóziń tiride birinshi kitaby shyqqan oryssha úsh tomdyǵyńnyń ekinshi kitaby jaryq kóripti. Úrzadanyń aıtýynsha, qarjyny ózderi taýypty. Qap-qap ýáde bergenderdiń shamasy jetpegen sııaqty. Oqasy joq. Al endi, Ábeke...
Mundaǵy ahýalǵa kelsek, ótken jolǵy arýaǵyńmen syrlasýda aıtqandarǵa qosyp-alar eshteńe joq. Solardy osy joly taǵy qaıtalasaq artyq emesteı.
«...Munda ma? Sol baıaǵy qalyp. Qý tirlik. Fánıdiń jalǵandyǵyn bile turyp «boq batpaqtan» (Belgerdiń sózi) shyqpaıtyndar da aman-saý, shapqylap júr. Aýyzdarynda – Alla, tilderinde – ǵaıbat. Aqylǵa júırik. Kólgirlik kóldeı. Kıt etseń, oryp jiberýge daıyn. Solaı... solaı... ınshalla... Táýbe!.. Táýbe!..».
Úrzada ózińdi jıi aıtady. Kúrsinedi. Qaıtsin, saǵynady da. Biz de...
Rýhyń shat bolsyn!
Zákir ASABAEV,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi,
Jobalaý akademııasynyń akademıgi
