Eńbekke sózben emes, ispen úıretedi

Sársenbi, 23 qańtar 2013 7:32

«Básekelestik» pen «baqtalastyq» bólek-bólek uǵymdar

Jurt qalaı dese olaı desin, bizdiń býynnyń ókilderi ózderiniń balalyq shaq­tarynyń jaıma-shýaq ta ónegeli zamanmen tustas kelgenine qýanatyn bolsa kerek. Bul jerde áńgime erteńiń úshin alańdamaı ómir súrýge múmkindik jasalǵandyǵy jó­nin­de ǵana bolyp otyrǵan joq, áńgime – ol ýaqyttarda, (marqum) fılosof-ǵalym Ábdesh Qal­myrzaev óziniń «Egemen Qazaq­stan» gazetinde byltyr jarııalanǵan «Eń­bek emgen qoǵam ǵana baqytqa keneltedi» atty maqalasynda aıtqandaı, eńbektiń baǵalanǵanynda, sol zamandaǵy ur­paqtyń eńbekpen eseıgendiginde bolyp otyr.

Sársenbi, 23 qańtar 2013 7:32

«Básekelestik» pen «baqtalastyq» bólek-bólek uǵymdar

Jurt qalaı dese olaı desin, bizdiń býynnyń ókilderi ózderiniń balalyq shaq­tarynyń jaıma-shýaq ta ónegeli zamanmen tustas kelgenine qýanatyn bolsa kerek. Bul jerde áńgime erteńiń úshin alańdamaı ómir súrýge múmkindik jasalǵandyǵy jó­nin­de ǵana bolyp otyrǵan joq, áńgime – ol ýaqyttarda, (marqum) fılosof-ǵalym Ábdesh Qal­myrzaev óziniń «Egemen Qazaq­stan» gazetinde byltyr jarııalanǵan «Eń­bek emgen qoǵam ǵana baqytqa keneltedi» atty maqalasynda aıtqandaı, eńbektiń baǵalanǵanynda, sol zamandaǵy ur­paqtyń eńbekpen eseıgendiginde bolyp otyr.

Ideo­logııanyń áseri me, álde ata-ana tár­bıesiniń yqpaly ma, keńestik zamannyń jastary jumys istegenderin kóp jaǵdaıda úlken bir dáreje kóretin, kórdińder me meniń qandaı ekenimdi degendeı, qatar­lastarynyń aldynda maq­tanyp ta qoıatyn. Bul jerde tipti, laýazymdy qyzmet atqarý da mindetti emes, ánsheıin jumys istep eńbekaqy taýyp júrseń jetkilikti. Sonyń ózimen-aq men adam boldym, ózge­ler­den esh kem emespin degen túsinik qa­lyp­tasyp, onyń ózi seniń kóńilińdi ósirip, mere­ıińdi tasytatyn. Alǵash jumys is­te­gen kezderde ózimizdiń dál sondaı sezimde bolǵanymyz anyq. Búgingi urpaq men jumys isteımin degendi maqtan kóre me ózi?.. Memleket basshysynyń «Qazaq­stan­nyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty maqalasyn oqyǵan sátte men osyndaı oıǵa berildim.
Bizdiń balalyq jáne jastyq shaǵy­myz HH ǵasyrdyń 60-shy jyldarynyń ortasy men 70-shi jyldarynyń basynda ótti. Keıin úlkenderden estip-bil­genimizdeı, ol halyqtyń ál-aýqatynyń endi-endi durys­tala bastaǵan kezeńi eken. Sonyń ózinde de, ásirese, 60-jyl­dardyń ortasynda, kóp­tegen otbasylar­dyń turmys jaǵdaılary jaqsy dep aıtýǵa kele qoımaıtyn. Ásirese, kóp balaly otbasylar birshama qıyn­dyq­tardy bastan keshti. Onyń ústine aýylda áıelder úshin jumys bola bermeıdi, osydan kelip bir úıli jannyń barlyq aýyrt­palyǵy bir ǵana otaǵasynyń arqasyna túsedi. Bálkim sondyqtan da shyǵar, ol jyldarda ata-ana óz balalaryn úı sharýasyna aıaýsyz jumsaıtyn. Tirshilik bar jerde úıde úl­kendi-kishili jumystardyń tabylyp jatatyny belgili, sondaı sharýa­lardyń báriniń de basy-qasynda balalar júretin. Tipti, bir úıde bir ózi ǵana ósken, «aınalaıyn ótip ketken» erketotaılardyń ózi úı sharýasynan tys qala almaıtyn. Túptep kelgende, balanyń erte jastan osy­laısha eńbekke aralasýy olardyń al­da­ǵy ómir úshin bel­gili bir dárejede táji­rı­be jınap, eń bastysy, jumystan jırenbeı ósýine septi­gin tıgizdi. Biz ony keńestik kezdiń tárbıe­sin kórgen aǵa-apa­larymyz ben zaman­das­tarymyzdyń atqar­ǵan eńbekte­rinen kórip te júrmiz. Kerek deseńiz, adamdar ol kezde ıyq tirese eńbek etý arqyly bir-biriniń qadirin bilip, sol áriptester arasynan ózderine dos-joldas ta tabatyn.
О́kinishke qaraı, munyń bári endi múlde kelmeske ketkendeı. Búginginiń balalary jumys istemek túgili, kitap oqýdyń ózine qulyqsyz. О́ıtkeni, qoǵamda oǵan degen qajettilik te bolmaı otyr. Onyń ústine, qazirgi zamannyń «aqyldy» balalary adal eńbek etip alysqa bara almaıtyndaryn erte bastan biledi, sondyqtan jaqsy ómir sú­rýdiń basqa, ıaǵnı bas aýyrtpaıtyn, bi­lekke kúsh túsirmeıtin jeńil joldaryn izdeıdi. Al ondaı joldar tabylyp ta jatyr. Ol – aqsha, ol – tamyr-tanystyq. Mek­tepti bitirer-bitirmesten balalaryna mashına satyp áperip taltańdatatyn bir­qatar aqshaly ata-analar óz urpaǵynyń eńbekke erte bastan aralasyp, jaqsy azamat bolyp ósýi úshin onsha alańdaı qoı­maıdy. О́ıtkeni óz qoldarynda turǵan «qudiretke» senedi, men turǵanda balam qyzmetsiz qalmaıdy dep lepiredi. Kerek deseńiz, óz qolynda úlken «kúsh» bar ekenin balasyna da sezdirip qoıady. Al ondaı senimdilik balanyń bolashaq úshin oılanýyna, ómirge óz betinshe qadam basý jolynda talpynys jasaýyna mursha ber­meıdi. Bilimsiz, qabiletsiz urpaqtyń ósip shyǵýyna da kóbine-kóp osyndaı jaǵdaı­lar sebepker bolady.
Shynyn aıtý kerek, bizdiń halyqtyń deni bala tárbıesine qaı zamanda da onsha mán bere qoıǵan emes. Oǵan bálkim, turmystyń aýyrlyǵy, tárbıemen aınalysyp otyrýǵa ýaqyttyń jetpegendigi de sebepker bolǵan shyǵar. Abyroı bolǵanda, keńestik zamanda bul mindet balabaqshalar men mektepterge júkteldi. Al olar, keremetteı qylmasa da, jas urpaqqa belgili bir dárejede tárbıe berýge, ásirese eńbekke úıretýge (mektepter) tyrysty. Ol ýaqyt­tarda 9-synyp oqýshylary úshin «tájirı­beden ótý» degen jaqsy dástúr bolatyn, ıaǵnı 9-synypty bitirgen balalar sharýa­shylyqtarǵa baryp bir aı boıy jumys isteıtin. Bul is jetkinshekterdi eńbekke baýlýda aıtarlyqtaı ról atqardy. Al mektepte-aq bastalatyn pıoner, komsomol uıymdaryndaǵy ju­mystar men stýdentterdiń aýyl sharýa­shylyǵynda, qurylys otrıadtarynda eńbek etýi óz aldyna bir bólek áńgime.
Jalpy, eńbek etý degenimizdiń ózi ne? Eger, ǵylymı termınderge júginip, taqy­rypty kúrdelendirip jatpaı-aq qarapa­ıym sózben túsindirer bolsaq, eńbek etý degenimiz – qataryńnan qalmaı ómir súrý úshin kúresý. Demek, laıyqty ómir súrgisi kelgen kez kelgen adam óz qarym-qabiletine saı jumys isteýi kerek. Jas­tarǵa eńbek týraly aıtqan kezde de dál osy másele áńgimeniń toqeterine aınalsa quba-qup bolar edi.
Keıde oılap otyrsań, naryq zama­ny­nyń basty talaby bolyp esepteletin «básekelestik» sóziniń ózi buryn-sońdy ondaı qoǵamda ómir súrip kórmegen biz­derge paıdadan góri kóbirek zııan ákelip jatqan sııaqty. Birinshiden, osy sózdi óz maǵynasynda, ıaǵnı ózgelerden oza eńbek etý, sapaly jumys isteý dep túsinip jat­qandar kem de kem. Bul sózdi bireýler ózgeler tógilip-shashylyp ótkizgen toıdy men de ótkizem nemese olar satyp alǵan qymbat dúnıeni men de satyp alam dep túsinip júrse, endi bireýler pálenshe qol jetkizgen dıplomdy men de alamyn jáne sol adam tamyr-tanystyqpen ıe bolǵan qyzmetke men de qaıtken kúnde de ıe bolamyn dep ózine qoldaý kórsetetin «kúsh» izdep jantalasyp júr. Qazaqtyń «baqta­lastyq» degen sózimen tórkin­destire kelgende «básekelestik» sózi­niń qulaqqa unamsyzdaý estiletinin bylaı qoıǵanda, dál mundaı «báse­keles­tiktiń» jaqsylyqqa aparyp soqtyrmasy anyq. Eń bastysy, ondaı oıdyń astarynda adal eńbek etsem degen nıettiń az ekeni aıtpasa da túsinikti.
Osy oraıda kópshiligimiz eskermeı júrgen taǵy bir mańyzdy jaıt bar. Ol – ózimiz aýzymyz aýzymyzǵa tımeı jamandaıtyn keshegi keńestik kezeńde bıliktiń halyqty májbúrlep jumys istetkendigi. Tipti, jumystan qashqan, masyldyqqa salynǵan adamdarǵa zań aldynda jaýap berýge týra keletin. Búginde ol joq. Búginde, jurttyń aıtqandaryna sensek, basshylar da, tártipti talap etýge tıis organdar ókilderi de bireýge jumys istetpek túgili ózderi de jarytyp jumys istemeıdi. О́ıtkeni ol qyzyq emes, ıaǵnı odan túser paıda shamaly. Odan da óz bıznesińdi, týra maǵynasynda aıtqanda, bas paıdańdy oılaǵanyń áldeqaıda tıimdi. Qazirginiń keıbir «aqyldy» basshylary solaı jasap ta júr. Olardyń bul áreketterin zańnyń ózi toqtata alar emes. Toqtata almaıtyny jurtty tártipke shaqyrýǵa tıistilerdiń de ózderiniń bıznesteri bar. Osy oraıda, sirá, Reseıdegi sııaqty memlekettik qyzmette júrgender bıznespen aınalys­paýy tıis degen bir zań bizge de kerek sııaqty.
Mundaı áreketterdiń eń jaman jeri ózgelerge teris úlgi kórsetýinde. Aldyn­­­daǵy aǵalarynyń jaramsyz qylyqtaryn kórgen keıingi tolqyn iniler qaıdan jaqsy bolyp shyǵady. Osyndaıda bú­­­gin­gi urpaqtyń birazy jurtty aldap, qoǵ­am múlkin urlap, jem­­­qorlyqqa sa­lynyp kún kórýge daǵdylanyp jat­qan joq pa degen de qorqynyshty oı keledi. Olaı oılaýǵa sebep te joq emes. Búginde joǵary oqý oryndarynda oqyp júrgen stýdentter bizge bilimińniń kere­gi joq, dıplomyńdy berseń jetedi degendi ashyq aıtatyn bolsa, oqý bitirip qyzmetke turǵandar á degennen-aq qaı jerden aqsha jasaýǵa bolady dep jan-jaǵyn timiskileýge kirisetin kórinedi. Kózderimen kórgender osylaı deıdi. Bul jerde biz tipti kitap oqymaı­tyn, gollıvýdtyq kınolar men kompıýterden ózge qyzyqtyrmaıtyn, mýzykadan habary joq bola tura kópshilik aldyna shyǵyp «ánshi» atanǵan nemese asaba bolyp nápaqasyn tapqan qazirgi kóptegen jastar­dyń oı-óristeriniń, jumysqa qabi­­letteriniń tómendigin aıtyp ta otyrǵan joqpyz. Eń soraqysy, Elbasynyń jal­pyǵa ortaq eńbek qoǵamy týraly maqa­la­syn joǵary laýazymdy sheneýnikterdiń talaıy jete túsi­nip jatpaǵanǵa uqsaı­dy. Olardyń osy máse­lege qatysty óńir­lerge baryp halyq­­­­­­pen kezdesýler ótkizdik, sodan keıin-aq adam­dar eńbekke qaraı bet bura bastady dep jaǵalaı jar salýlarynan osyndaı kú­­­mán týyndaıdy. Sirá, sheneýnik myrzalar eldi aralap, jurtpen sóılesip shyqsaq bári ornyna keledi dep oılaıtyn tárizdi. Bir sózben aıtqanda, búkil eldi adal eńbek etýge tárbıeleý sııaqty asa jaýapty isti biz­­­­diń aǵaıyn­dardyń óz ádetterine salyp ke­zekti naý­qan­ǵa aınaldyrǵany kórinip-aq tur.
Bizdiń paıymdaýymyzsha, jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamy degen máselege, sol arqyly Memleket basshysy alǵa qoıǵan mindetke qazirgiden de tereńirek mán berý kerek. Bul or­aıda joǵary jaýapkershilik, bir emes, birneshe jyldardy qamtıtyn tyń­ǵy­lyqty jumystar qajet. О́kinish­ke qaraı, ázirge maqsatkerlikpen, ta­ban­­dylyqpen júr­gizil­gen ondaı keń aý­qymdy jumystar kózge kórinip turǵan joq.

Basqany bylaı qoıǵanda, belgili bir salamen aınalysatyn vedomstvolardyń sol salada oryn alyp jatqan kemshi­lik­terge kóńil bólmeıtini tań qaldyrady. Máselen, aýyldarda turyp mal sharýa­shy­lyǵymen aınalysatyn halyqtyń óz ónim­derin ótkizýde kómek surap dabyl qaqqan­daryna talaı jyldyń júzi boldy. Solardyń janaıqaılaryna qulaq túrgen bir adam bolsaıshy. Baıaǵy jartas – bir jartas. Al aýyldarda myńdap mal ustap otyrǵandar bar. Olar memleketten esh qoldaý kórip jatqan joq. Sebebi olardyń kóbi zańdy tulǵalar bolyp eseptelmeıdi. Maldy baıaǵysha, ata-baba dástúrimen qazaqbaıshylap baǵyp, ózderin jáne otbasylaryn asyrap júrgender ǵana bolyp sanalady. Olardyń maldaryn, ózge de ónimderin kúzge taman saýdagerler arzan baǵaǵa satyp alady da, bazarlar arqyly anaǵurlym ósirip satady. Budan mal baǵýshy da, tutynýshy halyq ta jaqsylyq kórip jatqan joq. Aram jolmen baıyp jatqan alypsatarlar ǵana. Jurttyń aıt­qandaryna senseń, bul alypsatar­lardyń da arttarynda dókeıler tur. Aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen kúneltetin­der­diń únemi asyqtarynyń alshysynan tú­sýiniń basty sebebi de osynda. Osydan kelip saýdagerlik jaılaǵan jerde eńbek qoǵamy týraly sóz qozǵaýǵa bola ma ózi degen de saýal týyndaıdy. Sondyqtan ha­lyqty adal eńbekpen kún kórýge úı­­retemiz desek, eń aldymen, aldap-ar­baýǵa qury­latyn saýdagerlikke tyıym salý qajet. О́ıtkeni olardyń aldamshy áreketteri adam­dardyń kóńilderin qaldyrady, keje­gesin keri ketiredi. Ári-beriden soń halyq túńilip, bárine qoldy bir-aq silteıtin bolady. Al ondaı nemquraılylyq sońynyń jaqsylyqqa aparmaıtyny barshaǵa da bel­gili. О́ıt­­­­keni e­ńbekke, óziń ómir súrip jat­qan qo­ǵam­nyń tynys-tirshiligi men problemalary­na selqos qaraý óz elińniń taǵdy­ry­na sel­qos qaraý bolyp tabylady. Onyń so­ńy búginde kún tártibine qoıylyp otyr­ǵan jas urpaqty otansúıgishtik rýhta tár­bıeleý isine orasan zor nuqsan keltiredi.
Prezıdent ótken jyly ortalyq mem­­lekettik organdar basshylarymen jáne oblys­ ákimderimen ótkizgen ke­ńeste qaǵaz­bastylyqtyń tym kóbeıip ket­kendigi týraly óte qatań túrde eskertý jasady. О́ıt­keni qaǵazbastylyq degenimizdiń ózi ju­mystyń múlde toqtap turǵanyn bildiretin áreket bolyp tabylady. Olaı deıtinimiz, birinshiden, naqty bir ispen shuǵyldanyp jatqan adamnyń qaǵaz jazyp otyrýǵa ýaqyty da bola bermeıdi. Kerisinshe, qa­ǵaz­bastylyqpen aınalysqan adamnyń bú­kil oı-múddesiniń soǵan baǵyttalýyna baılanysty jumysy ózinen ózi tyǵy­ryq­qa tire­ledi. Ekinshiden, atqarylǵan jumys eshqan­daı qaǵazsyz-aq kózge kórinip tura­dy. Aı­­talyq, jańadan elimizdiń astanasyn tur­­ǵyzdyq dep nemese Astanada lokomotıvter qurastyratyn zaýyt ashtyq dep býda-býda qaǵaz toltyrý qajet pe? Joq, qajet emes. О́ıtkeni olardy halyq onsyz da kórip-bilip otyr. Osydan-aq qaǵazbas­tylyqqa salyný­dyń ózi istelmeı jatqan jumystardy neshe túrli jalǵan esep berýler arqyly búrke­meleý ekendigi kózge uryp tur.
Prezıdenttiń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda qazaq­standyqtar aldyna orasan zor mindetter júkteldi. Osy qujatta atap kórsetilgen tapsyrmalardy oıdaǵydaı oryndap, bo­lashaqta álemdegi damyǵan 30 eldiń qata­ryna qosylý úshin eń aldymen ár qazaq­standyq qajyrly da tyndyrymdy eńbek ete bilýleri kerek. Tek sonda ǵana alǵa qoıǵan maqsatqa jeterimizden úmit kútýge bolady. Eger boıǵa bitken daǵdyǵa salyp, el úshin asa mańyzdy mindetti naýqanǵa aınaldyryp, bar isti osy kezge deıingideı urandap júrip-aq tyndyramyz desek úlken qatelikke urynar edik.
«О́z eline paıdasyn tıgizý, óz Otany­nyń taǵdyryna jaýapty bolý – árbir jaýapty saıasatker úshin, árbir qazaqstandyq úshin paryz jáne abyroı», dep atap kór­setti Memleket basshysy «Qazaq­stan- 2050» Strategııasy – qalyptasqan memle­­kettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda. Bul sóz Qazaqstandy elim dep biletin, óz ómirin Qazaqstanmen bite qaı­­­nata sezinetin árbir azamatqa úlken oı salýy tıis. О́ıtkeni óziniń tirshiligi úshin, óziniń týǵan eli úshin ter tógip, eńbek ete bilmeıtin adamnyń eljandy bolýy eki­­talaı. Eń qaýiptisi, tek qara basynyń ǵana paıdasyn oılaıtyn, óz eliniń muń-muq­tajdaryna nemketti qaraıtyn, jaýapker­­­shilikti tereń sezinbeıtin adamdarmen myq­ty memleket ornatý múmkin emes. Adal eńbek ete bilýdiń el úshin mańyz­dylyǵy da mine, osynda. Al ondaı shynaıy da qajyrly eńbekke qabyrǵasy áli de tolyq qataıyp úlgirmegen jas Qazaqstan memleketi óte-móte muqtaj…

Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan».