Balanyń bári baqytty bolý úshin jaralǵan

Elimizde 5 460 449 balany baǵyp otyrǵan 4 mln-ǵa jý­yq otbasy bar.Sta­tıs­tı­kaǵa súıen­sek, olardyń
13 173-i az qam­tyl­ǵan otbasy retinde tir­­kelgen, 34 700 otbasy kedeılik she­ginde. 72 myń bala nekesiz týǵan,
400 myń balany jalǵyzbasty analar tár­bıeleýde. Elimizdegi jal­ǵyzbasty áke sany – 60 myń. Balalar úıindegi tárbıe­lenýshiler sany jyldan-jylǵa 10-12 paıyzǵa azaıyp keledi. 2015 jyly respýblıka boıynsha 188 balalar úıi bolsa, búginde olar edáýir qysqarǵan. Qazirgi tańda elimizde balalar úıiniń sany – 140.

Álbette, ata-analardy quqy­ǵy­nan aıyrý – sońǵy qadam.  О́z mindetin oryndamaǵan, bala­syn qylmysqa májbúrlegen, den­saýlyǵyna beıjaı qaraǵan, moraldyq ne fızıkalyq qy­sym kórsetken, jábirlegen, bala ómirine qaýip tóndirgen, ishim­dikke, nashaqorlyqqa salynǵan ata-analarǵa aldymen synaq merzimi taǵaıyndalyp, sot organdary baqylaýǵa alady. Eger qaraýsyz qalǵan balalardy asyrap alýshylar men bas-kóz bolatyndar tabylmasa, olar balalar úıine tapsyrylady. Budan keıin bala men ata-anasynyń kórisýi tek sot organdarynyń ruqsatymen júzege asady. О́z balasynan kózi tirisinde aıyrylý ata-ana úshin ońaı emes. Biraq joǵarydaǵy sandardan túsingenimizdeı, balalarynan bas tartýshylar sany azaımaı tur.

Kámeletke tolmaǵandar is­teri jónin­degi mamandan­dy­rylǵan sot ókil­deri men kási­bı psıhologtardyń aıtýyn­­sha, ata-anany quqyǵynan aıy­rýǵa negiz bolatyn ári jıi kez­desetin faktor – maskúnemdik pen nashaqorlyq.  Otba­sy má­seleleri boıynsha kásibı psıho­log Iýlııa Spırıdonova «Ishim­dikke áýes­tik bar jerde ju­myssyzdyq bolady. Eki kúnniń birinde ishetin azamat­tyń balasyn asyraý týraly oıy da, ju­mysy da bolmaıdy. Bul – úlken másele.

О́ıtkeni ata-anasy esirt­ki men ishimdikke táýeldi bol­ǵan bala álgindeı jaǵym­syz qasıetterdi boıyna juq­tyrady. Destrýktıvti otbasy­dan shyq­qan balalardyń qyl­­mysqa baratyny da osydan. Ata-anasy baǵa almaǵan bala kóbine ur­lyq jasaıdy. Sondyqtan eń aldymen balanyń ata-anama uqsamasam degen tilegi men kási­bı psı­hologtardyń qoldaýy da asa mańyzdy», deıdi. Sarap­shy­lar osy sanattaǵy ata-ana­lardyń bul dertten arylý nıe­ti bolmaıynsha, olardy túsindirý jumystary nemese emdeý sharalary arqyly jaman ádetten aryltý qıyn ekenin aıtady. «Árıne aldymen kómek kórsetýge, balasy­nyń bolashaǵyn oılaýǵa sha­qy­ramyz. Biraq adamnyń ózi qalamaıynsha, jaqsy nátı­jeniń bolýy ekitalaı», deıdi psıh­olog.

Psıhologtar qoǵamda otbasy ınstıtýty týraly túsiniktiń durys qalyptaspaǵanyn jıi qozǵap júr. Mamandardyń pikirinshe, ata-anadan erkin bolý, qarjylyq táýeldilikten qutylý sııaqty sebeptermen qurylǵan otbasy kóp jaǵdaıda baıansyz bolady. Al olar bala­laryn jetimder úıine tap­syrýǵa alyp kelýi múmkin. «Kóp úıde otbasy qundylyǵy týraly aıtylmaıdy, keıbir otbasylar bul túsinikten tipti alys. Eshqandaı daıyndyqsyz otbasyn quryp, qıyndyqqa tózbeı, balasynan bas tartatyndar sońǵy kezde kóbeıip ketti. Sondyqtan bul týraly mektep qabyrǵasynda da aı­tylýy kerek. Balaǵa otbasy ne úshin qurylatyny, onyń mańyzy men qadiri týraly jıi aıtyp otyrsa, ol aqparatty túpsanasyna eriksiz jazyp alady. Nekege turýǵa usynys bildirgen jastarmen de jumys isteý kerek. Neke ótinish berilgen kúnnen bir aıdan soń tirkeletini málim. Sol bir aıdyń ishinde neke qııýǵa nıet bildirgen jas­tarmen jeke jumys atqarylyp, keńes berilse, kóp jaǵdaıdyń aldyn alýǵa bolady», deıdi Iýlııa Spırıdonova.

Memleket qaraýyna ótýdiń balaǵa qandaı áseri bolady? Ata-anasynyń qaraýynsyz qalǵan balanyń óz úıinen ketýi onyń sanasyna soqqy bolary túsinikti. Bul – baladaǵy túrli psıhologııalyq komplekster men basqa da proble­malarǵa túrtki bolady. Anasy­nyń meıirimi men ystyq ala­qanyn, ákesinen qoldaý kór­megen balanyń bolashaqta qandaı azamat bolary belgisiz. Aqparat kózderinde jetimder úıinen shyqqan balalardyń kóbi qylmyspen ustalatyny týraly aıtylyp keledi.  Sta­tıs­tıka da muny dáleldedi. 2013 jylǵy derekke qarasaq,  balalar úıi túlekteriniń 70 paıyzynyń ústinen qylmys­tyq is qozǵalǵan. Balalar úıi – memleket úshin de úlken shyǵyn. Jyl sa­ıyn balalar úıin qamtamasyz etýge mem­lekettik bıýdjetten 10 mlrd teńge kóleminde qarjy bólinedi. Bir balany asyraý úshin memleket aı saıyn 150 myń teńge jumsaıdy. Iаǵnı, bir balany baǵý úshin Úkimet jylyna 1,8 mln teńge bóledi. Onyń ústine balalar úıiniń ǵımaraty, jóndeý jumystary, kerek-jaraq, qyzmetkerlerdiń aılyǵy da memleket moınynda.

Osy rette joǵary sanatty psıholog Natalıa Kras­nı­kova balalar úıindegi tárbıe­lenýshilerdiń kóbiniń meıirimi, qorshaǵan ortaǵa senimi az bolatyny, adamı qasıetterdi umy­tatynyn aıtady. «Olar kóp jaǵdaıda qoǵamǵa senbeıtin agres­sıvti bolyp ósedi. Sondyqtan olardy týystarymen aralastyryp turý kerek. Ata-ájesiniń qamqorlyǵyna berý tájirıbesi de boldy. Biraq jaqsy nátıje az», deıdi maman. Psıhologtyń aıtýynsha, memleket úshin de, balalar úshin de eń tıimdi ári nátıjeli sheshim – foster otbasy. «Bul júıe shetelde jaqsy damyǵan, Ulybrıtanııada keńinen qol­dany­lady. Atalǵan otbasy mú­sheleri arnaıy oqytylady, bul qyzmeti úshin aılyǵyn da alady. Mundaı jaǵdaıda tártiptiń buzylýy, balanyń quqy­ǵyn shekteý sııaqty qate­likter bolmaıdy. Bala qalypty otbasyndaǵydaı ómir súredi. Otba­sy degen túsinikten alys­tamaıdy. Bul bir jaǵynan ba­lanyń bıologııalyq ata-ana­sy úshin de múmkindik. Bas­qa otbasynda ba­lasynyń máz-meıram halin kórgen ata-ana oılanyp, óz jaǵdaıyn túzeý­ge nıettenýi de múmkin. Eń mańyz­dysy – balanyń psıhıkasyna áseri. Bala ózin qoǵamnyń tolyq múshesi sezinedi, orta mek­tepke barady, el qatarly ómir súredi», deıdi Natalıa Krasnıkova.