Kıeli jerler mekeni – kóne tarıh keshegi

Aldymen ákimshilik-aýmaq­tyq ózgeriske túskennen keıin aýma­ǵyna ózgeris engen burynǵy úsh oblysqa arnaıy ótinim hat­tar jiberip, óńirimizdegi máde­nı mura eskertkishteriniń tól­qujattaryn jasaý isi qolǵa alyn­­­dy. Búgingi tańda Aqmola óńi­ri óziniń asa baı tarıhı-mádenı muralarymen erekshelenedi desek, artyq aıtpaǵandyq bolar edik. Máselen, bizdiń óńir­degi memleket qorǵaýyndaǵy tarıhı-mádenı máni bar es­kert­kishteriniń jalpy sany 1793-ke jetip otyr. Sál taratyp aıtatyn bolsaq, onyń tórteýi respýblıkalyq mańyzǵa ıe, al 1032-si jergilikti mańyzdaǵy, 757-si esepke alynǵan tarıhı-mádenı mura bolyp tabylady. Búgingi tańda tarıhı-mádenı murany qorǵaý jáne paıdalaný ortalyǵy uly istiń kóshine ilesip, ulttyq tarıhı-mádenı muralardy nasıhattaý, qorǵaý maqsatynda uıymdastyrylǵan arnaıy jobalardyń sheńberinde árqıly is-sharalardy júze­ge asyrýda. Osyndaı jumystar­dyń arqasynda 2017 jyly «Qazaqstannyń 100 qasıetti jer­leri» tizilimine bizdiń oblystan 10 tarıhı nysan engizilip otyr.

Kókshetaý men Qaraótkeldiń keń kósilgen dalasynda qanshama rýhanı baılyqtyń bógip jat­qandyǵyn kóziqaraqty ár adam baı­qaı alady. Ereımentaý aýda­nyndaǵy «Qumaı» arheo­logııalyq-etnografııalyq keshe­ni, Oljabaı batyr kesenesi, Bý­ra­baıdaǵy Abylaı han alańy men Kenesary úńgiri, Qorǵaljyn aýdanyndaǵy Bespaqyr men Bytyǵaı mazary, Selınograd aýdanyndaǵy Qabanbaı batyr, Jaqsy aýdanyndaǵy Baýbek batyr keseneleri. Sondaı-aq oblys ortalyǵyndaǵy Naýan hazirettiń jerlengen jeri. Kıeli geografııa kartasyna bizdiń aımaqtan 33 nysannyń enýinen-aq darqan dalanyń dıdaryndaǵy dara bitimdi túısinýge bolady. Búgingi tańda el ólketanýshylary, tarıhshy ǵalymdarmen birlese otyryp, keıin anyqtalǵan kıeli jerlerdi «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» kartasyna engizý baǵytynda tyń derekter, aqparattar jınaqtalýda. 2018 jyly Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń uıym­dastyrýymen ótkizilgen «Qazaq­stannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasynyń ekinshi respýblıkalyq forýmynda Aq­mola oblysynyń arnaıy jobany iske asyrý baǵytyndaǵy jumysyna oń baǵa berildi. Osy forýmda Nur-Sultan, Almaty qalalary men Almaty jáne Aqmola oblystary qamtylyp, jaryq kórgen. «Qasıetti Qazaq­stan» ensıklopedııasynyń al­ǵash­qy tomy oqyrman qaýymǵa usynyldy. Birinshi tomǵa jalpaq jurt qasıetin uqqan eki júzge jýyq kıeli nysan engizildi.

El kıeli dep tanyǵan, qadir-qasıetine bas ıgen jerlerdi anyq­tap qorǵaý óz aldyna, barymyzdy kórsetip, tylsym tarıhtyń ulaǵatyn uqtyratyn jumys istegenimiz abzal. Mine, osy maqsatta ekologııalyq jáne buqaralyq týrızmdi damytý úshin Qorǵaljyn, Býrabaı, Zerendi, Ereımentaý tárizdi birqatar aýdan­da 8 týrıstik marshrýt ashyldy. Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin ejelgi Ereımenniń etegindegi birinshi baǵytqa Bógen­baı batyr joryqtarynyń izi, Oljabaı batyrdyń, Úmbeteı jyraýdyń, Saqqulaq bıdiń mazar­larynyń engizilgenin aı­ta keteıik. Al ekinshi baǵytta Býrabaı baýraıyndaǵy Abylaı han alańy, Kenesary úńgiri, Ýálı hannyń mazary, Hannyń Qyzylaǵashy tárizdi jerler. Tarıh tunǵan topyraqqa tuńǵysh qadam basqan týrısterge baǵyt berý úshin bılbordtar men kıeli nysandardyń ornalasýy jaıly maǵlumat beretin jol siltegishter qoıylǵan. Osyndaı jumys oblys boıynsha jalǵasýda.

Jańa zaman talabyna saı oblystaǵy 1032 tarıhı jáne mádenı eskertkish arasynan 43 tarıhı nysanda QR kod arqyly sıfrlaý jumystary júrgizildi. Munyń basty artyqshylyǵy ne­gizgi tarıhı málimet mátin tú­rinde jazylyp, tarıhı tulǵa jáne sol zamandaǵy aıryqsha oqı­ǵalar týraly derekti fılm­der bar. Oblys ortalyǵyndaǵy Abylaı han, Aqan seri men Birjan sal, Kóksheniń batyr perzentteri Málik Ǵabdýllın men Talǵat Bıgeldınov eskertkishterine QR kody ornatyldy. Eldi eleń etkizgen taǵy bir oqıǵa Ereı­mentaý aýdanynyń tarıhı jáne mádenı eskertkishter málimetteri toptastyrylǵan jınaqtyń tusaý­keseri. Bul jınaq tuńǵysh ret shyǵarylyp otyr. Atalmysh eńbek Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq mýzeıi jáne «Halyq qa­zynasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýtymen birlese otyryp daıyndaldy.

Kókshetaý óńirinde ulttyq murany jınaqtap saqtaýda mine, osyndaı ıgilikti ister atqa­ry­lýda. О́mirsheń órkenıe­timizdiń jádigeri bolyp esep­te­letin tarı­hı-mádenı eskert­kishter men ma­ńyzdy nysandardy zertteý baǵy­tynda áli qanshama jumys bar.

Jasulan ÝKEEV,

tarıhı-mádenı murany qorǵaý jáne paıdalaný ortalyǵynyń bólim meńgerýshisi

Aqmola oblysy