Bulardan baǵyt-baǵdary men mán-maǵynasy múlde aýlaq M.Áýezovtiń «Abaı aqyndyǵynyń aınalasy» men professor Q. Jubanovtyń «Abaı – qazaq ádebıetiniń klassıgi» degen zertteý maqalasy abaıtanýdyń sol tustaǵy bolashaǵyna, ǵylymı jańa baǵyt-baǵdaryna tyńnan jol salǵan kósem oıly tanymdar bolyp tarıh qoınaýyna endi. Osy tanymǵa Mustafa Shoqaıdyń shákirti Esen Tursynnyń (Tahır Shaǵataı) «Iаsh Túrkistan» jýrnalynda 1934 jyly jarııalanǵan «Túrkistannyń uly aqyny – Abaı Qunanbaıuly» degen maqalasymen ún qatyp jatýynda mán bar edi.
1933-1934 jyldan 1961 jyl aralyǵynda qanaty keń jaıylǵan «Abaıtaný tarıhynyń Muhtar Áýezov kezeńi» dúnıege keldi. M. Áýezovtiń Abaı murasy týraly izdený, zertteý, aqyn murasyn álem jurtshylyǵyna tanystyrý jolynda atqarǵan qyzmetiniń qol jetpes eki shyńy boldy. Birinshi shyńy kórkemsóz óneri arqyly, ásirese «Abaı joly» epopeıasyn álem halqy jarysa oqyp, HH ǵasyrdyń uly týyndysy dep baǵalandy. Ekinshi shyńy, abaıtaný jolyndaǵy ǵylymı zertteý eńbegi «Abaı Qunanbaev» dep atalatyn ǵylymı monografııasynda aqyn týyndysy tereń taldanyp, júıelendi. Osy kezde abaıtaný salasynda tuńǵysh ret kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalar qorǵalyp, monografııalyq eńbekter jaryq kórdi. M.Áýezov abaıtanýdy bıik deńgeıge kóterip ketti. Abaıdyń júzjyldyq mereıtoıynda aqyn murasy jan-jaqty zerttelip, baspasózde keń turǵydan nasıhattaldy.
1949 jyly KPSS OK kosmopolıtızm týraly qaýlysy qabyldanysymen, ádebıet polısaılary tarapynan 1934 jyly M. Áýezovtiń aqyn murasynyń rýhanı nár alǵan úsh salasy týraly tanymynyń ekinshi salasy bolyp tanylatyn Abaıdyń shyǵysqa qarym-qatynasy jaıly Abaıdyń «batysynan shyǵysy basym» degen tanymy qatty synalyp, aıaýsyz teristelip jatty. Bul kúrdeli másele, ásirese fılosof ǵalymdar tarapynan da Abaıdyń shyǵysqa qatysy teristelip, synǵa alyndy. Abaı murasynyń shyǵysqa qatysy jaıly pikir bildirgen ǵalymdar synalyp, bir jaǵynan qýǵyndalyp ári jazalandy.
1961 jyly ataqty jazýshy ómirden ótken soń «Abaıtanýdyń M.Áýezovten keıingi dáýiri» bastalyp ta ketti. Birshama úzilisten soń jańa býyn, jas talapkerlerdiń ǵylymı zertteý eńbekteri jaryq kóre bastady. Osy jańa býyn, jas tolqyn ǵylymı turǵydan izdenip, jańa tanym, tyń kózqaras turǵysynan kelip, Abaı murasynyń shyǵystyq rýhanı qazyna kózderine qarym-qatynasy jaıly kúrdeli máseleler kóterildi. M.Áýezov tanymyn bastapqy tabıǵı qalpyna keltirýge qyzý atsalysyp, ony ǵylymı oıda qalyptastyrdy da (M.Myrzahmetov. «Muhtar Áýezov jáne abaıtaný problemalary». Almaty, 1982). Mundaǵy bir eskerer jaǵdaı, kosmopolıtızm týraly qaýly qatań baqylaýda turǵan kezde sol saıası qysymnan seskenbeı-aq «Abaıdyń shyǵysy M.Áýezov zertteýinde» degen tórt taraýdan turatyn eńbektiń eń úlken taraýy 1982 jyly jarııalanyp ketken edi. Tuńǵysh ret bul sala ǵylymı turǵydan óz sheshimin taýyp, 1989 jyly doktorlyq dıssertasııa qorǵalǵannan keıin Abaı murasynyń shyǵysyna oraı kandıdattyq dıssertasııalar da qorǵala bastady. Mysaly, Jabal Shoıynbettiń «Abaı qarasóziniń janrlyq, stıldik erekshelikteri», Maqsat Áliphannyń Abaı men Júsip Balasaǵunıdiń «Qutadǵý biligine» baılanysty «Quttyń kilti –kisilik», Saıdaly Orazalıevtiń «Abaı men Daýanı», Noıabr Kenjeǵaraevtyń «Abaıdyń aıtýshy men tyńdaýshy týraly tanymy», Toty Kóshenovanyń «Abaı óleńderi qurylysyndaǵy erekshelik», Rahat Salamatovanyń «Abaıtanýdyń Muhtar Áýezovten keıingi kezeńi», Talǵat Erbaı «Abaı jáne Shortanbaı, Dýlat penen Buqar jyraý», Aıjan Kartaeva «Abaı men M.Áýezov álemindegi rýhanı sabaqtastyq», Qalıpa Átenova «Qazaq otbasy tárbıesiniń damý tarıhy» (Almaty, «Qazaq ýnıversıteti» baspasy, 2007), Imanǵazy Nurahmetuly «Ulystyq ádebıetten ulttyq ádebıetke deıin» (Almaty, 2005) degen ǵylymı monografııalary jarııalanyp, Abaıdyń shyǵysyna baılanysty kúrdeli máselelerdi kótere otyryp, árqaısysy óz úlesterin qosty.
Al Maqsat Áliphan óziniń doktorlyq dıssertasııalyq eńbeginde adamgershilik ıdeıasynyń kóne grek órkenıeti zamanynan búginge deıingi damý joly týraly «Qazaq ádebıetindegi adamgershilik ilimi» degen kólemdi ǵylymı monografııasyn 2013 jyly jarııalady. Osy joldar avtorynyń 2014 jyly basylym kórgen «Abaıtanýdyń» asa kólemdi qos tomdyǵy (125 baspa tabaq) men «О́ner» baspasynan jaryq kórgen «Abaı ulaǵaty», 2013 jyly jarııalanǵan «Qazaq ádebıetindegi sopylyq tanym», 2015 jyly «Medet» baspasynda jaryq kórgen «Abaıtaný tarıhy» men «Abaıdy oqy, tańyrqa» oqýlyqtary basylym kórdi. Bulardyń bári de Abaı murasynyń shyǵysy týraly jazylǵan jańa tanym, sony baǵyttaǵy eleýli týyndylar edi.
Mine, 1949 jyly kosmopolıtızm týraly qatygez qaýly Abaıdyń shyǵysyna qatań tyıym salǵan taqyrypty «ólermen» zertteýshilerdiń aıtarlyqtaı ónikti eńbek etip jarııalanǵan ǵylymı monografııalary abaıtanýdyń shyǵysqa qatysy jaıly sony betterin aıqara ashyp, birshama bıik deńgeıge kótere aldy.
Bul ǵylymı zertteýler Abaı murasynyń rýhanı nár alǵan musylmandyq shyǵysqa shyǵarmashylyq qarym-qatynasy jaıly ǵylymı zertteý eńbekteriniń tyrnaqaldy bastamasy ǵana dep bilemiz. Táýelsizdik zamanyndaǵy qazaq jastarynyń arab, parsy, shaǵataı, túrik tilderi men ıslamııat tarıhyn jete meńgerýi arqyly Abaı murasynyń musylmandyq shyǵysqa qarym-qatynasy týraly keleli de irgeli ǵylymı zertteý eńbekteri meılinshe molyǵyp, sapaly ǵylymı-monografııalyq zertteýler jańa baǵyt alǵanda, ǵajap qubylysty sonda kóremiz. Bul kezde Abaıdyń jantaný ilimi men tolyq adam ilimi, pálsapalyq lırıkasy basqasha sóılegende, bul sala oı-sanadaǵy álemdik rýhanı qubylysqa aınalyp, túrki halyqtarynyń bolashaq moraldyq kodeksiniń irgetasyna rýhanı tirek bolyp qalanary talassyz shyndyqqa aınalmaq.
Sońǵy jyldarǵa deıin Abaıdyń ádebı murasyn tanyp-bilý, ony nashattaý jumysynyń bári de materıalıstik, ateıstik dúnıetanym negizinde zerttelip, nasıhattalyp kelgenin eshkim de teristeı almas. О́ıtkeni shyndyq osylaı bolyp tur. Abaı dúnıetanymyn markstik-materıalıstik, jaýynger-ateıstik tanym turǵysynan tanytýdyń basynda qazaq fılosoftarynyń aıǵaıshy bolyp turǵany da ras. Abaı týraly kórkemóner janrynda jazylǵan shyǵarmalardyń bári de sosıalıstik realızm talaby sheńberinen shyǵandap kete almaǵany, óıtkeni oǵan taptyq dúnıetanymy osylaı qalqan etip qoıylǵany belgili ǵoı. Sebebi KPSS OK dúnıetanymdyq ustanymy markstik-materıalıstik, ateıstik negizde saıası-ıdeologııalyq tanymdy tolassyz nasıhattaýmen aınalysty.
Abaıdy tanyp-bilýdegi basty kedergi onyń dúnıetanymynyń barlyq salalaryn, ıaǵnı fılosofııalyq, etıkalyq, estetıkalyq, saıası-áleýmettik salalaryn anyqtaýǵa kelip tireledi. Osy salalardyń bárin de qazirgi fılosoftar materıalıstik model turǵysynan qarastyryp keledi. Osy áreket ásirese Abaıdyń 150 jyldyq merekesinde Qazaqstan fılosoftarynyń ujymdyq eńbegi – «Abaı dúnıetanymy men fılosofııasy» dep atalatyn arnaıy ǵylymı zertteýlerinde óz kórinisin tapty. Biraq fılosoftardyń bári de Abaıdyń Jetinshi qarasózindegi «Dúnıeniń kóringen hám kórinbegen syryn túgendep, eń bolmasa denelep bilmese, adamdyqtyń orny bolmaıdy. Ony bilmegen soń, ol jan adam jany bolmaı, haıýan jany bolady. Ázelde Qudaı taǵala haıýannyń janynan adamnyń janyn iri jaratqan, sol áserin kórsetip jaratqan» (Abaı. II tom, Almaty, 1995, 165-bet) degen danalyq sózine nazar salmaı keledi. Abaı dúnıetanymyn tanyp-bilýde Abaı aıtqan bul oı-pikirdiń mán-maǵynasy, bolmysy, tipti bólekshe órkeshtenip, daralanyp tur. Abaı bul pikirin HIH ǵasyrdyń sońynda aıtýymen de erekshelenip tur emes pe?
Abaı «dúnıeniń kóringen syry» dep bizdi qorshaǵan materıaldyq álemdi aıtsa, «dúnıeniń kórinbegen syry» dep bizdiń tylsym syrǵa toly rýhanı álemimizdi meńzep otyr.
Abaı aıtqan dúnıeniń kóringen syryn ashýmen aınalysatyndar tán ǵalymy (tehnokrat ǵalymdar) bolsa, dúnıeniń kórinbeıtin syryn ashýǵa umtylǵandar jan ǵalymy bolyp shyǵady. Sonyń biri hákim Abaıdyń ózi bolǵandyqtan, Abaı jan ǵalymynyń eń kórnekti ókili bolyp shyǵady emes pe? О́ıtkeni Abaı 1898 jyly jazylǵan 38-qarasózinde jantaný ilimi týraly oı-tanymdary bizdiń zamanymyzdaǵy kvantty fızıkterden bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn «dúnıeniń kórinbegen syryna» aıryqsha mán berýi arqyly jantaný ilimimen aınalysyp, pálsapalyq lırıkalaryn jazýy oıshyl aqynnyń kemeńgerlik tulǵasyn kórsetedi.
Abaı dúnıeniń kóringen jáne kórinbegen syryn úılestire tanyp-bilýdi maqsat tutty. Abaıdan bastap túp ıeni tanyp-bilý jolynda pálsapalyq lırıka janrynda jantaný ilimin meńgerýge, ıaǵnı dúnıeniń kórinbegen syryn ashyp, tanyp-bilýge umtyldy. Abaı bastaǵan bul dástúrdi oıshyl aqynnyń shákirtteri Shákárim, Maǵjan údere damytyp, tereńdete tústi. Osy arqyly qazaq poezııasynda pálsapalyq lırıkany álemdik deńgeıge kóterip, kósh bastady.
Biraq bul tanymdy keńestik bılik tunshyqtyryp tastady.
Endi HHI ǵasyr basynda kvantty fızıkter tanymynan keıin dúnıe bastaýynda SANA tur degen múlde jańa tanymǵa keldik. Burynǵy materıalıstik, ateıstik dúnıetanymymyz túbirinen qoparyla ózgerdi.
Endi jańa dúnıetanym turǵysynan oılap qaraǵanda, Abaıdyń ádebı murasy men aqyn dúnıetanymyn tanyp-bilý jolynda júrgiziletin búgingi ǵylymı zertteý jumystarymyz qandaı baǵyt-baǵdarda bolatyndyǵyn aıqyndaýǵa asa basym túrde mán beretin ýaqyt keldi. Abaıtaný salasynda 125 jyldyq merzimde jazylǵan ótkendegi ǵylymı-shyǵarmashylyq zertteýlerge de osy jańa dúnıetanym turǵysynan jetistikterimiz ben kemshilikterimizge de syn kózimen qarap, baǵalaıtyn bolamyz. Bul degenimiz, orasan zor qıyn jumys bolsa da, qolǵa alatyn tikeleı paryzymyzǵa aınalyp tur.
Al Abaı ádebı murasy men dúnıetanymyn osy jańa dúnıetanym turǵysynan salystyryp, ǵylymı zertteý jumysyna Nur-Sultan qalasynan búkil álemdik ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń deńgeıinde tura alatyn Abaıtaný, Jambyltaný ǵylymı-zertteý ınstıtýty óziniń bolashaq zertteý baǵyt-baǵdaryn endi dúnıe bastaýynda SANA tur degen jańa dúnıetanym turǵysynan júrgizýdi óziniń ǵylymı josparyna negiz etip alýy – ýaqyt talaby.
Abaıtaný salasynda ǵylymı zertteý isimen aınalysatyn Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtyndaǵy Abaıtaný bólimi, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde ashylǵan Abaıtaný ǵylymı zertteý ortalyǵy, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetindegi Abaıtaný ǵylymı-zertteý ınstıtýty jáne M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan oblystyq ýnıversıtetindegi jańadan ashylǵan Nemat Kelimbetov atyndaǵy Gýmanıtarlyq ǵylymı zertteý ınstıtýtyndaǵy abaıtaný toby, t.b. zertteý ortalyqtary barshylyq. Biraq bular bir-birimen baılanysy joq, ne istep jatqany beımálim bytyrańqy kúıde kele jatyr. Bytyraǵan saıyn kúsh bólinedi. Baǵyt-baǵdar berýge bireýi de umtylmaıdy...
Endi Nur-Sultannan ashylatyn Abaıtaný ǵylymı zertteý ınstıtýty osy kemshilikti bir yńǵaıǵa keltirer. О́ziniń ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizýge arnalǵan ortaq baǵyt-baǵdary arqyly júzege asyrar degen úkili úmittemiz. Bul úkili úmit júzege asýy úshin respýblıkadaǵy abaıtanýshy ǵalymdardyń basyn qosyp, ǵylymı-teorııalyq semınar uıymdastyryp, pikirler aǵysyn aıqyndap, jańa ǵylymı tanymǵa negizdelgen ortaq baǵyt-baǵdarymyzdy naqtyly túrde aıqyndap, bekitip alýymyz asa qajet bolyp tur. Osy turǵydan kelip abaıtanýdyń bolashaqta alǵa qoıylar mindetteri týraly óz pikirimizdi ortaǵa salýdyń jáne basqalar tarapynan qosymsha toltyrýlar bolar degen úmittemiz.
Abaıtanýdy keńestik bılik kezinde kommýnıstik totalıtarlyq ıdeologııanyń sheńberinde qysyp ustaǵany jurtqa málim, ásirese aqynnyń ádebı murasyn tanyp-bilýde ádebıettiń taptyq, partııalyq talaby sheshýshi orynda turdy. Abaı murasy negizinen osy talap turǵysynan oıshyl aqyn murasyn orys ádebıetimen baılanysy ǵylymı zertteý jumystarynyń basym túsip, zertteý eńbekteri osy taqyryptyń aınalasynan shyǵa almaı júrgeni, kóp máseleniń syryn ańǵartady. Iаǵnı, Abaı murasynyń rýhanı nár alǵan qazyna kózderiniń birinshi salasy Abaıdyń qazaq ádebıetine qarym-qatysyna birli-jarymdy zertteý eńbekteri jazylǵany bolmasa, iri, salaly, júıeli zertteý jumystary júrgizilmeı keledi. Al Abaıdyń shyǵysy múlde zerttelmeı, ataýsyz qaldy. Bul qubylystyń bári de Abaı murasyn keńestik dúnıetanym turǵysynan nasıhattap jatty.
Abaı dúnıetanymy endigi týyndaıtyn ǵylymı zertteý jumystarynda obektıvti shyndyq turǵysynan ashylýy basty shartqa aınalmaq. Oıshyl aqyn dúnıeniń kórinbegen syryn tanyp-bilýge umtylý arqyly jol salǵan jantaný ilimi men tolyq adam iliminiń qupııasyn ashyp, ne sebepti adamzattyń rýhanı álemindegi tylsym syrdy tanyp-bilýge umtylý sebebin bile almaımyz. Abaıdyń pálsapalyq lırıkasynda oryn alǵan bas-ty másele – túp ıeni tanyp-bilý. Abaı oı-tanymyndaǵy sóz bolatyn pálsapalyq oı-pikirlerdiń bári de osy másele tóńiregine jınaqtalǵan. Sonyń bir tarmaǵy jan men tán týraly:
Aqyl men jan – men ózim, tán – meniki,
«Meni» men «menikiniń»
maǵynasy – eki.
«Men» ólmekke taǵdyr joq
áýel bastan,
«Meniki» ólse ólsin, oǵan beki, –
dep óleń sózdiń órnegimen syrtqa shyǵarǵan oı qazynasyn bir shýmaqqa syıdyrǵan aqynnyń pálsapalyq oı-tolǵanystarynyń syry men mán-maǵynasy búginge deıin tolyq jan-jaqty sheshimin tappaı keledi. Bul bir shýmaq óleńniń mán-maǵynasyn qarapaıym tyńdaýshy men oqyrmannyń ózi de birden túsinip ketýi óte qıyn.
Keńestik tanymdaǵy fılosoftar Abaıdyń osy oı-pikirin negizinen ıdealıstik tanymǵa jatqyzyp, teris maǵynada nasıhattap keldi. Abaı osy óleńinde «men», ıaǵnı jan ólmeıdi deı otyryp, jannyń ólmeý syrynyń ekinshi bir kóleńkeli jumbaq syryn ashyp ketetini bar. Ol «jan» degen adam balasy jan qýaty arqyly óziniń ómirden izdenip tanyp-bilgenin oı sarabynan ótkize otyryp:
О́ldi deýge syıa ma, oılańdarshy,
О́lmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan, –
dep jannyń ekinshi bir búrkeýli tylsym syryn ashatyny bar. Adam ómirden kórgen-bilgenin, sol arqyly tanyp-uǵynǵan oı-pikiriniń túıinin óleń sóz ónerimen syrtqa shyǵarǵan oı qazynasy da máńgi ólmeıdi degen baılamǵa keledi.
M.Áýezovtiń «Abaıdyń batysynan shyǵysy basym» degen oı-tanymy ádebıet polısaılary men fılosoftar tarapynan qatty synǵa alynyp, qýdalaýǵa ushyrady. Bul másele, shyndyǵyn aıtsaq, M.Áýezovtiń Abaı murasynyń rýhanı nár alǵan qazyna kózderi Abaıdyń «Sáýleń bolsa keýdeńde» degen óleńinen órilip baryp aıtylǵan pikir ekendigine kózimiz jete túsedi. Abaıtaný tarıhynyń M.Áýezovten keıingi úshinshi kezeńdegi abaıtanýshylar tarapynan qaıta kóterilip, qıyndyqpen qolǵa alynsa da, olarǵa erkin jol berilmeı, qysymda ustap keldi. Bári bir «ólermendikpen» zertteý jumystary júrgizile berdi. Endi ǵana fılosoftar tarapynan akademık Ǵ. Esimov Abaı murasynyń shyǵysqa qatynasyna oń kózben qaraǵan oı-pikirleri alǵash ret belgi bere bastady. «Abaı – shyǵys aqyny, shyǵys mádenıetiniń qaıratkeri, naqtyraq aıtsaq, musylman shyǵysynyń asa kórnekti oıshyldarynyń biri...onyń kózqarasyn dinı fılosofııa jaǵynan izdeý kerek.» (Abaı. Uly dala tulǵalary. Almaty, 2013, 361-362-bet) degen salıqaly ǵylymı oı-tanymdar alǵash ret kórinis bere bastaýy – Abaı shyǵysyna tars jabylǵan esiktiń aıqara ashylýyna senimmen kelip otyr. Abaıdyń dúnıetanymy ǵylymı turǵydan tereńdep dendeı enbeı, maqsatqa jetý qıyn. Ol úshin Abaıdyń shyǵysqa qatysy jaıly aqyndyq kitaphanasynyń kólemi men jaǵdaıyn anyqtap almaı iske kirisý – dalaǵa laǵýmen birdeı bolyp shyǵady. Abaı oı-tanymynyń bul bolmysyn tanyp-bilmek úshin eki túrli tásildi ustaný qajet: birinshiden, Abaı óz shyǵarmalarynda az da bolsa naqty túrde atap otyratyn derek-maǵlumattar siltemesi. Mysaly, Ǵulamahı Daýanı, Babyrnama, Qutaıba, t.b., al ekinshiden, Abaı oı-tanymynyń keıbir ıini keletin shyǵystyń aqyndary men ǵulamalarynyń shyǵarmalaryndaǵy sabaqtasyp, iliktesip keletin týyndylardy qanshalyqty qıyn bolsa da saryla izdený arqyly tapsa bolady. Mysaly, men Abaıǵa tikeleı qatysy bar Júsip Balasaǵunıdiń «Qutadǵý bilik», Narshahıdiń «Buhara tarıhy» men ál-Farabı, Qarabaǵı, ıbn Sına, Jýrjanı, t.b. osyndaı derekkózderine súıene otyryp tapqanym bar.
Qazaq eli oıshyl, hákim ulyn ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde qalaı tanyp-bilý jolyn, ǵylymı turǵydan taldap, kóp máseleniń bar bolmysyn óz deńgeıinde sheshý mindeti tur. Osy mindetti júzege asyra alsaq, Abaıdy tanýdyń uzaq jolynda, ǵylymı zertteýlerde jiberilgen san túrli kemshilikterimiz ben qol jetken jetistikterimiz kóz aldymyzǵa keledi. Jalpy, abaıtaný tarıhy fılologııa, tarıh fakýltetterinde arnaıy kýrs, arnaıy semınar sabaqtary retinde oqytylýy jón. О́ıtkeni bul sala stýdentterge abaıtanýdan tereń maǵlumat berýmen birge, Abaı murasynyń rýhanı, tarıhı bolmysynan keń, jańasha sony tanymdar berýimen erekshelenedi. Ol úshin «Abaıtaný tarıhy» oqýlyǵy men hrestomatııasy, baǵdarlamasy men arnaıy bıblıografııalyq kórsetkishin qosa jazyp berý – qajettilik.
Al barlyq ýnıversıtetter men pedınstıtýttardy jáne orta mektep pen arnaýly oqý oryndarynyń barlyǵyn da «Abaı: tolyq adam ilimi» degen arnaýly ortaq oqýlyq, hrestomatııa jáne baǵdarlamasymen, bıblıografııasymen qamtamasyz etý – rýhanı qajettilikke aınalyp otyr. О́ıtkeni bul ilim jas urpaqqa jetilgen, kemeldengen minez-qulyqty qalyptastyryp, syrttan enip jatqan jat qylyqtardan saqtaıtyn «qytaı qorǵany» bolatynyn nazarda ustaý ádiletti jol bolmaq.
Mekemtas MYRZAHMETULY,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
ALMATY
