Rýhanııat • 23 Tamyz, 2019

Azamattyq ustanym

187 retkórsetildi

«Elý jylda – el jańa, júz jylda – qazan», deıdi dana halqymyz.

О́mir, zaman, ýaqyt haqynda dál, taýyp aıtylǵan shyn sóz, aqıqat paıym!..

Iá...

Biz – jahandaný deıtin alasapyrany mol ózgeristerdi esepsiz tóldetken dáýirde ózgermeı, óz qalybyńdy buzbaı qalýdyń, ult bolyp saqtalýdyń qanshama qıyn, kúrdeli mindet ekenin ár saǵat, ár kún saıyn basynan ótkerip kele jatqan býynnyń ókilimiz.

Táýelsizdikti jarııalaý men ornatýdyń taǵdyrly, tarıhı mindetin júzege asyrǵan, kóshin Nursultan Nazarbaev esimdi qaısar minezdi, uly qazaq bastaǵan dáýirdiń júgin kóterý, kóterisý baqyty da bizdiń býynnyń peshenesine buıyrǵany tarıhı aqıqat.

Aqan Qusaıynuly Bıjanov – osy kezeńde halyqqa esimi keń tanylǵan sondaı memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń biri. Ne istese de asyqpaı, «segiz ólshep, bir pishýge» erte kezden boıy men oıy ábden daǵdylanǵan, ustanymy berik jannyń ómirlik jolyna úńilgen, onymen kúndelikti tirshilik aǵysynda aralasqan, qyzmettes bolǵan kez kelgen adammen tildese qalsańyz, birinshi aıtatyn sózi: «sabyrly, syrbaz minezdi kisi». О́z basym osy sózderge: «isine tııanaqty, bireýdiń ala jibin attamaıtyn, obal-saýap degen uǵymdardy jadynan shyǵarmaıtyn, jaýapkershilikti ómiriniń kredosyna aınaldyrǵan qoǵamshyl, memleketshil, bıikke kóterilgen bilikti basshy, bedeldi tulǵa» degen anyqtamalardy qosar edim.

Olaı deıtinim, men Aqan Bıjanovty aty jurt aýzyna ilige qoımaǵan ana ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynda eńbek jolyn Almaty qalasynyń temir-beton buıymdaryn shyǵaratyn zaýytynda ınjener-elektrmehanık bolyp bastaǵan jigit kezinen bilemin.

Alǵash kórgenimde ádemishe kelgen aqquba óńdi jigittiń ózin-ózi ustaýynan jumysshy ortasynda júretin qarapaıym eńbek adamynan góri júzinen bekzattyq bitim menmundalap turatyn ıntellıgenttik tárbıeniń nyshany kóbirek ańǵarylatyndaı edi. Júrisi sypaıy, sózi ótkir jas jigitti zaýyttaǵy áriptesteri komsomol komıtetiniń jetekshiligine usynǵan eken. Odan soń... Aýdandyq komıtet quramyna saılanady. Bilikti, bilimdi jas jigit 1976 jyly partııalyq qyzmetke jiberiledi. Kırov atyndaǵy asa iri mashına jasaý zaýytynda aýdandyq partııa komıtetimen terezesi teń partkom hatshysynyń orynbasary, sonan soń Alataý aýdandyq atqarý komıtetiniń orynbasary, Alataý aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, osy aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetterin atqarady.

Aqan Qusaıynuly kóp te emes, az da emes, osyndaı mańdaıyna buıyrǵan kezeń ishinde ózi ósip-ónip, kógerip-kóktegen uly shaharda qudaı qosqan qosaǵy Ǵalııamen qol ustasa júrip, tirshilik deıtin kók teńizde birge júzedi. Otbasy baqytyna keneledi. Urpaq súıedi. Qoǵamdyq ortaǵa erkin enip, el tizginin ustar qyzmetterdi abyroımen atqarady. Qabiletti basshy bıigine kóteriledi. Osy jyldarda ol birneshe márte aýdandyq, qalalyq halyq keńesteriniń depýtaty bolyp saılanyp, astanalyq shahardyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna qatysty alýan-alýan máselelerdi sheshýge qyzý atsalysady, óziniń úlesin qosady.

Bir sózben aıtqanda, Abaıdan qalǵan «aqyryn júrip, anyq basý» mektebinen ótken, parasat-paıy­my tereń, jaratylysynan halyqshyl, qaıratker azamat «el basyna kún týyp, etigimen sý keshken» jeltoqsannyń júrek qaryp, jandy muzǵa bólegen qıyn-qystaýly kezeńinde de, qazaq eli býynyp-túıinip, kúres jolyn tańdaǵan táýelsizdiktiń almaǵaıyp minezdi alǵashqy jyldarynda da ulttyq qalybymyzdy tanytar eldik pen eńbektiń órinen kórine biledi.

Ol 1992 jyly Almaty qalalyq keńestegi depýtattardyń tóraǵasy bolyp saılanady. О́tpeli kezeńniń órti men sýyn qatar keshedi. Almaty qalalyq ákimshiliginde ákimniń birinshi orynbasary qyzmetin atqarady. 1994 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bola júrip, Parlament janynan qurylǵan «Halyq birligi» odaǵynyń depýtattyq fraksııasyna jetekshilik jasaıdy. Kelesi jyly Halyq birligi partııasy Ortalyq komıtetiniń Tóraǵasy qyzmetine saılanyp, Respýblıkanyń saıası ómirine belsene aralasady. О́tpeli deıtin órti qalyń kezeńde táýelsizdigin jańa jarııalaǵan jas memlekettiń aıaǵynan turyp ketýi qıynǵa soqqany belgili. Tuńǵysh Qazaq Prezıdentiniń ıyǵyna túsken aýyr júkti bólisýge múddeli tulǵalar qatarynan tabylǵan jańa partııanyń basshysy saıası keńistikte óziniń sabyryn serik ete biler ustamdylyǵymen, mol bilimimen, tereń parasatymen kózge túsedi.

1999 jyly saıası kúshterdi shoǵyrlandyrý maqsatynda respýblıkalyq «Otan» saıası partııasynyń qurylǵany belgili. Aqan Bıjanov basqarǵan «Halyq birligi» partııasy «Otannyń» quramyna enedi. Bul partııanyń birte-birte búgingi Elbasy basqaratyn elimizdegi tegeýrindi saıası uıymǵa aınalǵany, «Nur Otan» halyqtyq-demokratııalyq partııasy bolyp qurylǵany málim. Táýelsiz Qazaq eliniń taǵdyrsheshti kezeńinde erekshe ról oınaǵan saıası uıymdardyń qurylýynda, olardyń birte-birte suryptalyp, iriktelip, «Nur Otan» esimdi qýatty saıası kúshke aınalýynda birde basshy, birde qosshy bola júrip, óziniń qaıratkerlik qarymy men azamattyq darynyn ornymen jumsaı bilgen saıasatker-uıymdastyrýshy, tabandy tulǵa, tııanaqty basshy bolyp qalyptasady, iskerlik qabyleti shyńdala túsedi.

1995 jyly Bıjanovty Memleket basshysy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kómekshisi qyzmetine shaqyrady. Aqan Qusaıynuly Elbasynyń qasynda júrip, Memleket basshy­sy­nyń senimdi serikteriniń birine aınalady. Prezıdent Ákimshiliginde Ishki saıasat jáne qoǵamdyq-saıası bóliminiń meńgerýshisi qyzmetin atqarady. Osy ýaqyt aralyǵynda A.Bıjanov ultaralyq kelisim men ózara túsinistik, halyqtar arasyndaǵy tatýlyq, Qazaqstan halqynyń birligi men demokratııalyq úrdisterdiń damýy máselelerine ózindik úlesin qosa biledi.

El táýelsizdiginiń bastaýynda turǵan Tuńǵysh Qazaq Prezıdentiniń janynda júrgen kómekshisi retinde ol álemniń kóptegen elin aralaıdy. Talaı alqaly jıyndar ótkizýge aralasyp, memlekettik jáne resmı saparlardyń quramyna kiredi. Ol bes jyldaı Almaty qalalyq ákiminiń orynbasary qyzmetin atqarady. Ońtústik astananyń áleýmettik, mádenı damýyna, ult ádebıeti men óneriniń, ǵylymy men biliminiń oshaǵy sanalar, qarjy kózderi ornalasqan, dúmpýi qatty saıası kúshter shoǵyrlanǵan iri megapolıstegi qoǵamdyq-saıası máselelerdiń turaqtalýyna, jurtshylyqtyń turmystyq jaǵdaıynyń jaqsarýyna qatysty ózekti máselelerdiń oń sheshilýine qulshyna aralasyp, barynsha yqpal ete biledi.

Iá...

О́mir bir ornynda turmaıdy.

Ilgerileý, alǵa jyljý – ómirdiń, qoǵamnyń minezi. Tabıǵı zańdylyq.

Dúnıelik qubylystardyń barlyǵyna fılosofııalyq turǵydan ustamdy qaraıtyn azamattyń da basynan osy jyldar ishinde on san ózgerister ótti. Ol 2005 jyly tamyzda balamaly negizde Parlament Senatyna depýtat bolyp saılanyp, sol jyly Senattyń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik jónindegi turaqty komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqarady. Bul isker azamatqa sol tustaǵy Parlament Senatynyń Tóraǵasy men áriptesteri tarapynan kórsetilgen senimniń aıqyn nyshany-tyn. Osy komıtet jumysyna jetekshilik jasaı júrip, Bıjanov ult topyraǵynda endi-endi qalyptasyp kele jatqan parlamentarızm ınstıtýtynyń syry men jumbaq tustaryna boılaıdy. Ol ishki saıasat pen syrtqy saıasattyń ajyraǵysyz birlikte órbıtin birtutas memlekettiń qos qanaty ekenin sezinedi. Sezinip qana qoımaı, eldiń ishki, syrtqy saıası tutastyǵynyń qalyptasýyna sebepker bolǵan Ábish Kekilbaev, О́mirbek Baıgeldı, Oralbaı Ábdikárimov, Qýanysh Sultanov, Nurtaı Ábiqaev, Muhtar Altynbaev, Qaırat Mámı, Ádil Ahmetov, t.b. sekildi kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkerlerimen tize qosa otyryp, kórnekti dıplomat, aıtýly memleket qaıratkeri, Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń basshylyǵymen Senat qabyrǵasynda jemisti eńbek etedi. О́z basym Bıjanov senator, komıtet tóraǵasy bolǵan jyldarda Qasym-Jomart Kemelulymen tyǵyz, yntymaqta jumys istegeniniń san kýási bolǵan adammyn.

«Júrisi taza, eńbegi adal, minezinde min joq bir adam bolsa, osy azamat-aý» degen oıǵa eriksiz jeteler Aqan Qusaıynulynyń kóp zamandastary qyzyǵa qaraıtyn, biraq kóp aıtyla bermeıtin bir aqıqat bar. Ol bálkim zamandas-inimizge táýelsizdik dáýiriniń bergen tartýy bolar?! Qarap otyrsaq, Aqan Bıjanovtyń mańdaıyna sonaý azattyqtyń eleń-alań kezinde alǵashqy Qazaq Prezıdentine alǵashqy kómekshilerdiń biri bolý baqyty jazylsa, Qazaq eliniń ekinshi Prezıdentimen Senat qabyrǵasynda júrip, birge qyzmet etý nesibesi buıyrypty...

A.Bıjanov osy jyldary ekinshi mamandyqty meńgerip, Joǵary partııa mektebin qyzyl dıplom­men bitiredi, gýmanıtarlyq bilim boıynsha saıasat­taný salasynyń mamany bolady. Osy salada doktorlyq qorǵap, Uly dala jurtynyń arǵy-bergi tarıhyn táýelsizdik dáýiriniń búgingi jańa tarıhymen sabaqtastyrady. О́tkenniń ózek órter ókinishterin jańa jahandaný deıtin jaratylysy kúrdeli dáýir bıiginen saralaı otyryp, saıası, ǵylymı tujyrymdar aıtýǵa umtylady.

Bálkim... Ǵylym men ómir aqıqatyn, ǵylym men qoǵam aǵysyn tap basyp ustap, jan-jaqty taldaýlarǵa batyl bara bilgendikten de bolar, osydan bir jyldan astam ýaqyt buryn Aqan Qusaıynuly Bıjanov tizginin ustaǵan fılosofııa, saıasattaný, dintaný ınstıtýty óziniń jańa kezeńin bastap jatqandaı áserge bóleıdi.

Ol atalmysh ınstıtýtqa qyzmetke keler-kelmesten elimizde latyn álipbıine kóshý týraly Elbasy sheshimi shyqty. Bile bilgenge qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý asa mańyzdy memlekettik shara edi. Memleket basshysy qabyldaǵan batyl sheshim ınstıtýt tarapynan qyzý qoldaý taýyp, az ýaqyt ishinde qyrýar is tyndyryldy. Bul ıgi sharanyń basy-qasynda ınstıtýt dırektory Aqan Bıjanov boldy. Kóp jumys atqaryldy. Az ýaqyt ishinde birneshe kitap, ǵylymı eńbekter, monografııalar jaryq kórdi. Instıtýt Túrkııa, Ázerbaıjan, О́zbekstan elderiniń tájirıbesi nazarǵa alyndy. Tısti jerlerge usynystar berildi.

Iá...

Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ıns­tı­týty – elimizdegi tanymal joǵary kásibı, ǵylymı-zertteý ortalyǵy.

Bıjanov basshylyq etetin ǵylymı mekemede júrgiziletin keshendi ǵylymı zertteýler adamnyń sana-sezimin, rýhanı jetilýi men shyǵarmashalyq jasampazdyǵyn, bilim men ǵylym máselelerin jan-jaqty taldaýǵa negizdelgen. Sońǵy ýaqyt aralyǵynda adam kapıtalyn áleýmettik-fılosofııalyq turǵydan zertteýge arnalǵan áldeneshe ujymdyq monografııalar men ǵylymı maqalalardyń jaryq kórip, ǵylymı-kópshiliktiń suranysyn týdyrýy, aınalymǵa enýi – sonyń aıǵaǵy. Qalyptasqan dástúri men ult ǵylymynda óziniń oqshaý orny bar ınstıtýt jańarý jolynda kele jatqany anyq. Instıtýt qazirgi tańda kóptegen elmen ǵylymı qatynasyn órbitip otyr. Reseı, Belarýs, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, Qytaı, Germanııa, AQSh, Túrkııa, Iran, О́zbekstan, Tájikstan jáne basqa da elderdiń ǵylymı-zertteý ortalyqtarymen tyǵyz ǵylymı yntymaqtastyǵyn ornyqtyryp keledi.

Aqan Bıjanov – kez kelgen ortany jatsynbaı, jyly minezimen, meıirimdi kúlkisimen, parasatty qalybymen birden baýrap áketetin jaratylysy taza jan. Ol ózinen úlken aǵa býynǵa kól-kósir iltıpatyn irikpeıtin, sońynan ergen jas býynǵa qashan kórseń «qaraǵym», «shyraǵym» degen shýaǵy mol sózderinen jańylmaıtyn mádenıettiń ıesi. Onyń bul qasıetterine Senatta birge bolǵan jyldarda kózim jetti. Basshy bop qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlerge orynsyz daýys kótergenin kórmeppin. Sóıte tura komıtettegi ár adamnyń ne bitirip, ne bitire almaı júrgenin qadaǵalaı biletin, qajetti jerinde «súıekten ótkizip», sózin mirdiń oǵyndaı etip jetkize de biletin... Ásirese jastardyń jumys isteýi men jaýapkershiligin nazarda kóbirek ustaıtynyna ishteı rıza bolatynmyn.

Astanada, Senatta júrip, keıde Bıjanov boıyndaǵy osy qasıetterdi kórgende, jadym jańǵyryp, kókiregimniń tórinde tumardaı bolyp saqtalǵan Almaty men aınalaıyn Alataý eske túsetin edi. Másele Alataýda da emes, Almatyda da emes. Másele, sol Alashtyń uly qalasyna degen qurmet pen yqylastyń kózindeı bolǵan ár úı, ár kóshesinde bir dáýirdiń izindeı bolyp qalǵan aǵa býynnyń ómir súrý, elmen aralasý, halyq júregine jol tabý mektebiniń myqtylyǵynda...

Aqan Qusaıynuly Almatyda ákimniń orynbasary qyzmetin atqarǵan kezde ońtústik astananyń aqsaqaldarymen, aǵa býyn ókilderimen qoıyn-qoltyq aralasyp, yqylaspen jumys istegeni esimde. Ol kezde eki dáýir aqıqatyn teń kórip, teń ıgergen aqsaqaldar men aǵalardyń el tóriniń kórki bolyp otyrǵan kezi. Qaıran aǵalar-aı! Narqasqalar-aı! Árqaısysy bir-bir aýyl, bir-bir aýdan emes, bir-bir aımaqty, qala berdi qazaqty aýzyna qaratardaı sóılese – sózge, oılasa – oıǵa des bermes júırik kisiler edi. Naǵyz el aǵalary edi! Sol aqedil minezdi aǵalarymnyń ortasynan búgin men úshin orny bólek, bekzat minezdi, baısal júristi Qusaıyn Bıjanov esimdi aqsaqal túsip otyr. Qazaq «Sózinen, minezinen ańǵarasyń. Tektiden shyqqan!» dep jatady. Aqannyń ákesi Qusaıyn Bıjanov Almaty obylysynyń birqatar aýdanynda basshylyq qyzmet atqarǵan, halyqqa qadiri asqan, Jetisý jurtyna tanymal, soǵys ardageri, qoǵamǵa kirshiksiz qyzmet etken bedeldi kisi edi. Shamasy, Aqan boıyndaǵy izgi qasıetter men minezder sol áke súıegimen sińgeni shúbásiz. Qalaı degende de «áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher» degen eskiniń esti sózine osyndaıda eriksiz den qoıasyń, ılanasyń...

Maqala basynda aıtylǵan «Elý jylda – el jańa, júz jylda – qazan» degen ataly sózge qaıta oralyp, oıymdy túıindegim keledi.

Iá...

Eliniń ortasynda ýaqyt ózgerse de, óziniń týabitti minezinen ózgermeı, sabyr men bekzattyq bitimine kóleńke túsirmeı táýelsiz Qazaqstanǵa qyzmet etip kele jatqan zamandas-inimiz, elge belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ǵalym, saıası ǵylymdar doktory, akademık, jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń prezıdıým múshesi, Eýropa Keńesi Parlamenttik Assambleıasynyń ókili jáne Ujymdyq Qaýipsizdik kelisimshart uıymynyń saıası máseleler men halyqaralyq ister jónindegi qazaqstandyq Turaqty komıssııasynyń jetekshisi qyzmetin atqarǵan, «Parasat», «Qurmet», «Sodrýjestvo» ordenderi men birneshe medaldardyń, Qurmet gramotalarynyń ıegeri Aqan Bıjanov búginde kemel jastyń bıigine kóterilip otyr.

Azamattyq ustanymyna kóleńke túsirmeı kóterilip otyr.

 

Nurlan ORAZALIN,

aqyn, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty

 

Sońǵy jańalyqtar

Onlaın oqyrmanymyz 100 myńnan asty

Qazaqstan • Búgin, 20:33

Járken Bódesh. Týǵan jer

Vıdeo • Búgin, 19:33

Atyraýda qylmystyq top quryqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 19:09

Qarttar úıindegi qasiret

Aımaqtar • Búgin, 18:33

Qazaq aqyny qyrǵyzsha jyrlandy

Rýhanııat • Búgin, 18:12

Qyzylorda: Kásipker kómek kórsetti

Aımaqtar • Búgin, 16:27

Betperde kıgen kóktem - 7

Qoǵam • Búgin, 16:07

Dárigerler demalys bazasynda tynyǵady

Aımaqtar • Búgin, 15:26

Samsung taǵy ne patenttedi?

Tehnologııa • Búgin, 15:23

Uqsas jańalyqtar