Sýlandyrý isine saýatty kózqaras qajet
Seısenbi, 29 qańtar 2013 7:29
Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaev jyl saıyn resmı sóılegen sózderinde, halyqqa arnaǵan joldaýlarynda el ekonomıkasynyń damýynda, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýda sapaly sýmen qamtamasyz etýdiń alatyn orny jáne ony tıimdi paıdalaný isin jetildirýdiń máni zor ekenin únemi aıtyp keledi. Elbasy «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýynda da bul máselege erekshe toqtaldy.
Seısenbi, 29 qańtar 2013 7:29
Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaev jyl saıyn resmı sóılegen sózderinde, halyqqa arnaǵan joldaýlarynda el ekonomıkasynyń damýynda, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýda sapaly sýmen qamtamasyz etýdiń alatyn orny jáne ony tıimdi paıdalaný isin jetildirýdiń máni zor ekenin únemi aıtyp keledi. Elbasy «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýynda da bul máselege erekshe toqtaldy.
Qazirgi kezde sý qory kóptegen baǵyttarda jyldan-jylǵa mol mólsherde paıdalanylýda. Ǵalymdardyń anyqtaýynsha, dúnıe júzinde tek ótken XX ǵasyrda halyq sany 4 ese ósse, paıdalanylǵan sý mólsheri 15 ese artyp, 400 tekshe shaqyrymnan 6000 tekshe shaqyrymǵa jetken. Osyǵan oraı kóptegen elderde tushy sý tapshylyǵy úlken problemaǵa aınalýda.
IýNESKO-nyń keıingi kezdegi boljamy boıynsha, 2030 jylǵa deıin álem halyqtarynyń jartysyna jýyǵy tushy sý tapshylyǵyna ushyraıtyn bolady. Qazirdiń ózinde 900 mıllıon adam aýyz sýǵa zárý bolyp otyr. Osyndaı qıyndyqty eskere kele BUU HHI ǵasyrdy tushy sý dáýiri dep jarııalady.
Qazaqstanda da jer betindegi aǵyndy tushy sý qory mol emes. Onyń ústine bul sýdyń mólsheri jyl saıyn azaıyp keledi. О́tken ǵasyrdyń orta kezinde elimizdegi jalpy ózen sýlarynyń ortasha jyldyq aǵyny 120 tekshe shaqyrymnan astam bolsa, qazir ol 100 km3 shamasynda ǵana. О́ıtkeni, bul sýlar respýblıkaǵa eleýli mólsherde transózender arqyly kórshi elderden – Qytaıdan, Ortalyq Azııa respýblıkalarynan (Qyrǵyzstannan, Tájikstannan, О́zbekstannan) jáne Reseıden keledi. Syrttan keletin ózen sýlarynyń jalpy mólsheri sol jyldar aralyǵynda klımattyń ózgerýi, taýly aımaqtardaǵy muzdyqtar sýynyń biraz kemýi jáne atalǵan elderde jer betindegi sýlardy paıdalanýdyń kóbeıýi saldarynan 44-45 km3-ge deıin azaıdy. Onyń ústine respýblıka jerinde de tabıǵı sý aǵyny 56 km3-ge deıin kemidi.
Elbasy álemdegi, bizdiń elimizdegi osyndaı jáne basqa da qolaısyz ózgeristerge toqtaı, sýdy paıdalanýdaǵy jetistikter men kemshilikterge taldaý jasaı kele, sonda da bolsa respýblıkamyzda «…eleýli qory bar jerasty sýlaryn óndirý men únemdi paıdalanýdyń eń ozyq tehnologııalaryn engizý qajettigin» kórsete otyryp, ózi jarııalap otyrǵan Strategııasynda «2050 jylǵa qaraı Qazaqstan sýmen qamtamasyz etý problemasyn túbegeıli sheshýge tıisti» degen oń sheshimge keldi. Prezıdentimizdiń osy asa baǵaly sheshimine biz senemiz jáne qoldaımyz. Ony bolashaqta elimizdiń jan-jaqty damýynda máni zor asa jaýapty mindet dep túsinemiz.
Sol mindettiń naqtyly oryndalýynda qandaı joldar bar ekenine maqala avtory – respýblıkanyń sý problemasyn, onyń ishinde, ásirese, jerasty sýlaryn zerttep, paıdalaný baǵyttarynda kóp jyldar boıy eńbek etip júrgen maman retinde tómende qysqasha toqtalyp ótýdi jón kórip otyr.
Respýblıkamyzdyń bir negizgi sý kózi transshekaralyq ózender sýy. Onyń mólsheri jyldan-jylǵa azaıyp kele jatqany jóninde joǵaryda sóz boldy. Bolashaqta da onyń kemı beretini aıqyn. Solaı bolsa da qazirgi qabyldanǵan nemese jaqyn jyldarda qabyldanýǵa tıisti memleketaralyq kelisim-sharttardy iske asyrý arqyly ony múmkindiginshe joǵary mólsherde saqtap qalý keleshekte respýblıkamyzdyń sý qoryna qosylatyn jetistik bolmaq.
Bul baǵytta eske alatyn bir jaǵdaı – transózenderdiń bizdiń jerimizge keletinderimen qatar Qazaqstanmen kórshiles elderge ketetinderi de bar. Olardyń qataryna soltústikte Ertis, Esil, Obaǵan, Tobyl, Or, ońtústikte Tekes, basqa da azdaǵan kishigirim ózender jatady. Bul ózenderdiń syrtqa ketetin jalpy jyldyq qory 40 km3-den kem emes. Keıbir elderde iske asyrylǵan halyqaralyq kelisim-sharttar boıynsha, sol ózender sý aǵynynyń jartysyna jýyǵyn bizdiń elimizde paıdalanýǵa bolady. Bul az emes. Keleshekte ol bizdegi sý qoryna qosylatyn qazirgi Syrdarııa nemese Ile ózenderi aǵynynan astam mol sý kózi bolar edi.
Memleket basshysy N.Nazarbaev aıtqandaı, Qazaqstanda zerttelip anyqtalǵan jerasty sýlarynyń naqtyly boljamdalǵan qory asa mol. Ǵalymdar men óndiris mamandarynyń uzaq jyldar boıy júrgizgen zertteýleri nátıjesinde anyqtalǵan bul sýlardyń ár jylda paıdalanýǵa bolatyn qoldanylmaly resýrsy 40 km3-den kem emes. Al onyń jylma-jyl tolyqtyrylyp otyratyn tabıǵı qory odan da mol. Sondyqtan da bul elimizdiń asa qundy sarqylmas baılyǵy. Bul sý kóziniń artyqshylyǵy – ol basqa jaqtan kelmeıdi, negizinen respýblıka aımaǵynda paıda bolady. Ol sýlardyń taǵy bir artyqshylyǵy jer qoınaýynda jatatyndyqtan lastaný kózderine ushyramaǵan, taza sý.
Árıne, jerasty sýlary da respýblıkamyzdyń barlyq óńirinde birkelki taralmaǵan. Onyń 70 paıyzdan astam bóliginde olar birqalypty keń taralǵan bolsa, ońtústik jáne ońtústik-shyǵystaǵy taýly aýdandarda asa mol mólsherde qalyptasqan. Tek batysta – Mańǵystaý, Ústirt jotalarynda, Kaspıı boıyndaǵy oıysta, basqa da azdaǵan oıpat jerlerde jer asty tushy sýy mol emes.
Jer asty tushy sý resýrstaryn paıdalaný mólsherin anyqtaý maqsatynda júrgizilgen arnaıy barlaý jumystary arqyly tolyq dáleldengen qor qazirdiń ózinde 17 km3 shamasynda. Onyń esepke alynǵan jáne alynbaǵan ár baǵytta paıdalanylatyn qorynyń jyldyq mólsheri 1,5-1,7 km3-den aspaıdy. Tym az. Aldaǵy mindet – sol, azdy kópke aınaldyrý. Ony iske asyrý úshin keıingi 10 jyldan astam ýaqytta eki baǵdarlama: 2002-2010 jyldarda «Aýyz sý», ol belgilengen mejege jetpeı, «Aq bulaq» baǵdarlamasy qabyldandy. Keıingisi boıynsha, qala halqy – 100 paıyz, aýyl 80 paıyz shamasynda taza tushy sýmen qamtamasyz etilýge tıisti. Al aýylda, sonyń ishinde jer sýarýǵa qajet sý elimizde paıdalanylatyn barlyq sýdyń 75-80 paıyzyn quraıdy. «Qazaqstan-2050» Strategııasynda ony 2040 jylǵa deıin júzege asyrý mindeti qoıylǵan. Ony sheshý múmkindigi mol.
«Aq bulaq» ta bulaq – jer asty sýy. Onyń eki túrli bolatyny ejelden belgili. Biri «tuma» – jer betine shyǵyp jatqan «aqpa bulaq» ta, ekinshisi – «qaınar» – kózin ashqanda jer betine atqylap shyǵatyn sý.
Keıingi uzaq jyldar boıy jer asty sýlaryn retti de retsiz paıdalaný nátıjesinde bulaqtardyń eki túri de úlken ózgeriske ushyraǵan: deńgeıleri tómendep, tabıǵı ónimdilikteri azaıǵan, kóp jaǵdaıda jer qoınaýyna tereńdeı enip ketken. Endi sol sý kózderiniń ornalasý jaǵdaılaryn, ónimdiligin, sapasyn, qoryn anyqtap, negizdep barlaý jumystaryn jalǵastyra otyryp, olardy jańa ozyq tehnologııalar qoldaný arqyly óndirý qajet. Osylaısha, dáleldenip, negizdelgen mol jer asty sý kózderin jer betine shyǵaryp, ysyrapsyz tutyný oryndaryna jetkizý – jaýapty mindet.
Bul arada taǵy bir aıtatyn jaıt – ońtústik taýly aýdandaǵy mol jerasty sýyn eldi mekenderde, qalalarda, óndiris oryndarynda qubyrlar tartyp, jaqyn arada Balqash, Ertis boıyndaǵy sýǵa tapshy eldi mekenderde aýyz sý retinde molynan paıdalaný múmkindikteri bar. Osyny iske asyra otyryp, buryn paıdalanyp kelgen jer betiniń sýlaryn bosatý arqyly aǵyny kemip bara jatqan Ertis, Ile ózenderin tolyqtyrýǵa qosymsha jaǵdaı jasalady.
Respýblıkada keleshekte paıdalanylatyn sý qoryn molaıtýdyń basqa da joldary bar. Olardyń biri – sý qoryn jasandy jolmen tolyqtyrý, artyq shyǵynsyz paıdalaný. Bul baǵytta da múmkindik az emes.
Jyldyń ár mezgilinde, ásirese, kóktemde, qar erip, jaýyn-shashyn molaıýy saldarynan sý tasqyny bolyp, eldi mekender shyǵynǵa ushyraýy jıi bolatyny belgili. Sol sýlardy jergilikti jer bederiniń yńǵaıly (oıys) jerlerin paıdalana otyryp jınaý, tıisti jaǵdaılar jasaý arqyly jer qoınaýyna sińirý mólsherin kóbeıtetin bolsaq, qanshalyqty qosymsha sý qory paıda bolar edi. Ekinshi jaǵynan alystan arnaıy ákelingen taza aýyz sýlardy iri eldi mekenderde, qalalarda, óndiris oryndarynda kólik quraldaryn, mashınalaryn, basqa da kólikterdi jýýǵa, jaz aılarynda qoradaǵy baý-baqshalardy sýarýǵa paıdalanýdy toqtatsaq, úıge kirgizilgen qubyrlardyń shúmegin der kezinde jappaı, aǵyzyp qoıýdy toqtatar bolsaq qanshama sý únemdeler edi.
О́ndiris oryndarynda sýdy aınalmaly túrde jáne qaıtalaı ekinshi ret paıdalaný ádisteri ár elde, bizde de kópten beri iske asyrylǵan. Bul ádisti jańartyp, keńinen jalǵastyra berý sýdy únemdeýdiń taǵy bir tıimdi joly.
Álemdegi qaı elde bolmasyn jer sýarýǵa óte kóp sý jumsalady. Tushy sýǵa tym tapshy Izraılde, Saýd Arabııasynda, Birikken Arab Ámirlikterinde, basqa da biraz shetelderde kópten beri tamshylatyp sýarý ádisin tıimdi paıdalaný arqyly arnaıy sýarmaly jerlerden úzbeı mol ónim alyp ta, bul baǵytta sýdy az mólsherde jumsap ta keledi. Bul ádis bizdiń elde de – ońtústik, ońtústik-batysta birazdan beri qoldanyla bastady. Biraq, ondaı jerler áli az. Bul ádisti keleshekte keńinen ári tıimdi iske asyrý arqyly sýarmaly jerlerden mol ónim alýmen qatar, osy baǵytta paıdalanylmaq sýdyń mólsherin edáýir azaıtýǵa bolady.
Sý problemalaryndaǵy basqa keıbir jaǵdaılarǵa toqtalmaı-aq bul jónindegi negizgi pikirlerimizdi qoryta aıtqanda, «Qazaqstan-2050» Strategııasynda belgilengen merzimderde qajetti sý qory (kóbinese jer qoınaýynda) jetkilikti, ony paıdalaný múmkindikteri de bar. Qazirgi jetispeıtini – solardy der kezinde tıisti mólsherde iske asyra alatyndaı bilgir ǵylymı-óndiristik mamandar, zamanaýı tehnologııany meńgeretin kadrlar men kerekti sapaly aspaptar, qural-jabdyqtar. Sondyqtan, bul jetispeýshilikti keshiktirmeı joıý sharalaryn iske asyrý qajet.
Jurymbek SYDYQOV,
akademık, Memlekettik syılyqtyń laýreaty,
Qazaqstan ǵylymyna eńbegi sińgen qaıratker.
