Qazaqstannyń qaryshty qadamy

Juma, 1 aqpan 2013 7:17

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev ótken 2012 jylǵy 14 jeltoqsanda halyqqa óziniń kezekti Joldaýyn arnap, onda «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty baǵdarlamasyn jarııa etti.

Elimizdiń aldyna 2050 jylǵa qaraı myqty memlekettiń, damyǵan ekonomıkanyń jáne jalpyǵa ortaq eńbektiń negizinde berekeli qoǵam qurý degen keleli de kókjıekti maqsat belgilenip, egemendik jyldary qol jetkizgenniń barlyǵyn saqtaı otyryp, HHI ǵasyrda ornyqty damýdy jalǵastyrý mindeti qoıyldy.

Sondaı-aq, bul jolǵy Joldaýda buǵan deıin qabyldanǵan Qazaqstan-2030 strategııalyq baǵdarlamasynyń birqatar qorytyndylary, eń bastysy, respýblıkamyzdyń damyǵan elý eldiń qataryna ilikkeni atap ótildi.

Juma, 1 aqpan 2013 7:17

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev ótken 2012 jylǵy 14 jeltoqsanda halyqqa óziniń kezekti Joldaýyn arnap, onda «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty baǵdarlamasyn jarııa etti.

Elimizdiń aldyna 2050 jylǵa qaraı myqty memlekettiń, damyǵan ekonomıkanyń jáne jalpyǵa ortaq eńbektiń negizinde berekeli qoǵam qurý degen keleli de kókjıekti maqsat belgilenip, egemendik jyldary qol jetkizgenniń barlyǵyn saqtaı otyryp, HHI ǵasyrda ornyqty damýdy jalǵastyrý mindeti qoıyldy.

Sondaı-aq, bul jolǵy Joldaýda buǵan deıin qabyldanǵan Qazaqstan-2030 strategııalyq baǵdarlamasynyń birqatar qorytyndylary, eń bastysy, respýblıkamyzdyń damyǵan elý eldiń qataryna ilikkeni atap ótildi.

Ol baǵdarlamada Elbasy:     «…Azııa­­­nyń eń kedeı elderiniń keı­biriniń otyz jyl ishinde qa­ıyr­shylyqtan ońalyp, ındýs­trııaly memleketterge aınalǵa­nyn siz­der­diń kópshiligińiz bile­sizder. Al­ǵashqylary Koreıa, Taıvan já­ne Sıngapýr bolsa, al qazir olar­ǵa Malaızııa, Indonezııa jáne Taıland qosyldy…

Osydan qyryq jyl buryn Sıngapýr óz táýelsizdigin alǵan kezde, jan basyna shaqqanda 200 dollarǵa jetpes tabysy bar álem­degi eń kedeı elderdiń biri edi. Búgingi tańda sınga­pýrlyq­tardyń jan basyna shaqqanda 20 myń dollardan asatyn tabysy bar. О́ziniń halqy, etnıkalyq qu­ramy jóninen jáne basqa da «kóp­tegen» parametrleri boıynsha bizge uqsas el, Malaızııa da 20 jylǵa jetpeıtin ýaqyt ishinde óz azamattarynyń ómir súrý deńge­ıin 10 ese arttyrýǵa qol jetkizdi. Osyndaı tabystarynyń nátıje­sinde bul elder kúlli álemde Azııa Jolbarystary retinde tanylyp otyr.

Qazaqstan óziniń kúlli múm­kin­dikterimen naq osyndaı nátı­jege qol jetkize almaıdy deıtin sebepter bar ma? Ondaı sebepter joq. 2030 jylǵa qaraı Qazaqstan Ortalyq Azııa Barysyna aınalady jáne ózge damýshy elder úshin úlgi bolady dep senemin», degen bolatyn.

Osy oraıda biz Ońtústik-Shy­ǵys Azııa elderi «ekonomı­ka­lyq keremetke» qalaı qol jet­kizdi deı otyryp soǵan zer salyp, ózimiz­ben salystyryp ótkimiz keledi.

Álemdik qaýymdastyq búginde Ońtústik Azııa men Ońtústik Shy­ǵys Azııanyń birqatar elderin beıneli túrde «Azııa jolbarystary» dep ataıdy. О́ıtkeni, sońǵy jarty ǵasyr kólemindegi bul el­derdiń ekonomıkalyq órleýi rasynda da jolbarystyń sekirisi sekildi. Onyń ústine olar osynaý keremet ósý kórsetkishterimen «da­­mýdyń kilti batysta – Eýropada» degen túsinikti teriske shy­ǵaryp, álemdi moıyndatty. Jalpy, elderdi bulaı beıneleý dás­túrde bar nárse. Mysal úshin Irlandııa elin «kelt jolbarysy», sol sekildi Latvııa, Lıtva já­ne Estonııany «baltyq jolbarystary» deıdi.

Aıtylyp, moıyndalyp júr­ge­nindeı, «Azııa jolbarysta­ry­nyń» alǵashqy tolqynyna Ońtús­tik Koreıa, Sıngapýr, Gonkong jáne Taıvan jatady. Bular tarıhı ólshemmen alyp qaraǵanda óte az merzim ishinde artta qalǵan mesheý elden osy zamanǵy ozyq teh­nıka men tehnologııany, tipti, elektronıkany jetik meńgergen aldyńǵy qatardaǵy ındýstrııaly memleketterge aınaldy.

Máselen, Ońtústik Koreıa Ekin­­shi dúnıe júzilik soǵystan keıin AQSh-tyń qoldap-qýatta­ýy­men Soltústik Koreıadan bólin­gen, elýinshi jyldardyń orta tu­synda berekesi ketip, isher as, kıer kıimniń ózin ázer taýyp otyr­ǵan kedeı memleket bolatyn. Dú­nıe­júzilik banktiń esebi boıynsha sol tustaǵy el IJО́-niń jan basyna shaqqandaǵy mólsheri 100 dollardyń shamasynda ǵana bol­ǵan kórinedi. Al, 1994 jyldan bas­tap (arada 40 jyldaı ótkende) Ońtústik Koreıa Respýblıkasy jo­ǵary qarqynmen damyǵan baı mem­leketterdiń qataryna enip, IJО́-niń ár adamǵa shaqqandaǵy shamasy 38,5 myń dollardy qura­dy, ıaǵnı Shveısarııa men Fın­lıandııanyń deńgeıine jetti.

Búginde Ońtústik Koreıa IJО́ deńgeıi (710 mlrd.$) boıynsha álemde 11-shi oryndy ıelenedi. Eldiń ekonomıkasy keshegi 80-90 jyldary shapshań qarqynmen damyp, jylyna 8-12 paıyzdy qu­rady. Ekonomıkalyq damýdyń birden-bir kózi oǵan nár beretin elektr energııasynda deıtin bol­saq, munda jalpy qýaty 17,7 gıgavattyq 20 AES jumys isteı­di. El terrıtorııasynda sý re­sýrs­­tarynyń da mol kózi men múm­­kindigi bolǵanyna qaramastan ol az paıdalanylady.

Áıtse de Ońtústik Koreıa ma­shı­na jasaý, onyń ishinde avto­kó­likter shyǵarý óndirisi jaqsy jol­ǵa qoıylǵan, jetekshi elder qata­ryna jatady. Munda jylyna 2,5 mln-nan astam avtokólik shy­ǵa­ry­lady. Basqalardy aıtpa­ǵan­da, biz­diń Qazaqstanda da Oń­tústik Ko­­reıanyń «Daewoo», «Hyndai» fırmalary shyǵarǵan jeńil avto­kó­lik­ter men basqa da tehnıkalardyń keńinen tuty­ny­lyp, paıdalanylatyny da osy­nyń birden-bir dáleli. Olar shy­ǵarǵan tehnıkalardyń baǵasy salystyrmaly túrde arzandaý bol­ǵandyqtan úlken sura­nysqa ıe bolyp otyrady. Bul bir jaǵynan tutyný rynogynda olar­dyń marketıng qyzmetiniń jaqsy jumys isteıtindiginiń belgisi bolsa kerek. Osy sııaqty, Koreıa keme jasaý isinen de Japonııadan qa­lys­paıdy.

Sıngapýr da 90-shy jyl­dar­dyń orta tusynda Ońtústik-Shy­ǵys Azııadaǵy óndirisi jedel qar­qynmen (jylyna 14 %) damyǵan elderdiń qataryna qosyldy. Bú­ginde bul eldiń ónerkásibinde robottar keńinen paıdalanylady. Japonııa men Gonkong iri ınves­torlar sanalady. Sıngapýr mu­naı óńdeý jóninen dúnıe jú­zindegi aldyńǵy oryndardyń bi­rinde. Munda jylyna 20 mln. tonnadan astam munaı óńdeledi. Joǵary tehnologııalar salasynda ǵylym­nyń jetistigi tabysty qolda­ny­lady. Sondyqtan da Sıngapýr kom­pıýterler shyǵarý men robottardy óndiriske engizý boıynsha Azııada Japonııadan keıingi ekin­shi orynda. Jyl saıyn Sın­ga­pýrǵa 5 mln. týrıst kelip qaı­ta­dy. Olar Sıngapýrdy «súı­kim­di Azııa» nemese «ekvatordaǵy Eýropa» dep ataıdy.

Anglııanyń burynǵy premer-mınıstri, «temirdeı hanym» atan­ǵan áıgili saıasatker Margaret Tetcherdiń «Bir kezde Sıngapýr bizden úırenip edi, biz endi Sıngapýrdan úırenetin boldyq», dep moıyndaýy birshama oıdy ańǵart­qandaı. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri qaraı Sıngapýrdan kompıýter men basqa da elek­tronıkalyq taýarlar tasymal­daı­tyn «Alsı» kompanııasy je­misti jumys istep keledi.

Gonkong (Sıangan) birneshe aral­dardan turatyn, uzaq ýaqyt Anglııanyń otary bolyp kelgen, tek 1997 jyldan resmı túrde Qytaı Halyq Respýblıkasynyń quramyna engen keń avtonomııa­lyq mártebesi bar arnaıy ákim­shilik aýdan. Aspan asty eliniń basqa aýdandarynan basty aıyr­ma­shylyǵy taza kapı­talıstik damý jolyndaǵy aýmaq. Sol sebepti buǵan qatysty «bir memleket – eki júıe» degen tirkes jıi aıtylady. Ári IJО́ mólsheri jóninen Qytaıdyń eń baı aýdany sanalady, onyń jan basyna shaqqandaǵy kórsetkishi (38 myń dollardan astam) jáne turǵyndardyń satyp alý múmkindigi, halyqtyń ál-aýqa­ty deńgeıi boıynsha batys­tyń Ulybrıtanııa, Fransııa, Germanııa jáne Italııa sekildi damyǵan elderin, tipti Japonııany da basyp ozdy. Eldiń ekonomıkasy er­kin naryqtyq qatynasqa negizdel­gen, salyq mólsheri tómen, memleket ekonomıkaǵa aralaspaıdy. Munda aýyl sharýashylyǵyna jaramdy jer de az, tabıǵı resýrs­tarǵa asa baı emes. Sondyqtan da azyq-túlik pen shıkizattyń kóp bóligi, tipti aýyz sýǵa deıin shetten tasymaldanady. IJО́-niń 90 paıyzy qyzmet kórsetý salala­ry­nyń úlesine tıedi. Búginde Gonkong tekten-tek dúnıejúzilik iri qarjy ortalyqtarynyń biri atanyp otyrǵan joq. Bul jóninen ol Azııada birinshi, al álemde alǵash­qy úshtikke kiredi. Jýyrda Gonkong pen Qazaqstan arasynda Beıneý-Shymkent magıstraldy gaz qubyryn salýǵa on bes jyldyq merzimge 1,8 mlrd. dollar nesıe be­rý jóninde kelisimge qol qoıyldy.

Taıvan da Qytaıdyń provınsııasy sanalǵanymen shyn mánin­de táýelsiz memleket. Ol álemdegi kapıtaldy eń iri syrtqa, ásirese, Ońtústik Shyǵys Azııaǵa shyǵa­rýshylardyń biri. Sońǵy bes jyl­­­­da onyń kólemi 36 mlrd. dol­larǵa jetti. Bul elde de elektr qýaty negizinen jalpy áleýeti 4,9 mln. KVt-tyq alty AES-te ón­diriledi. Oǵan qajetti ýran shı­ki­zaty Shyǵys Azııanyń basqa el­deri sekildi Afrıkadan ákeli­ne­di. Osy zamanǵy ozyq tehno­lo­gııaǵa qol jetkizgen Taıvan elektrondy taýarlardan OEM-quryl­ǵysy men oǵan dıspleıler shy­ǵarýǵa mamandanǵan. Keme jasaý isine de mamandanyp, ásirese, sport­tyq ıahtalardy kóbirek shy­ǵarady. Sondaı-aq, bul el shyǵa­ratyn sapaly sporttyq kıimder men aıaq kıimder, qural-jabdyq­tar, tennıs raketkalary men túr­li doptar álemdik rynokta úlken suranysqa ıe. Týrızm salasy da eldiń ekonomıkasynda eleýli ról atqarady. Munda demalys pen qonaq úı­lerde shyǵysqa tán dastarqan mol­shylyǵy men batys­tyq úl­gidegi janǵa jaıly qyzmet kór­setý jaǵdaılary jasalǵan­dyq­tan álemniń ár túkpirinen týrıster aǵylyp kelip jatady. Degenmen, Taıvan ekonomıkasy shet­ten tasymaldanatyn otyn men shıki­zattarǵa táýeldi. Al, eks­portqa osy zamanǵy ónerkásip taýarlary shyǵarylady. AQSh, Japonııa, Germanııa jáne Gonkong elderi saýda-sattyqtaǵy eń basty árip­testeri.

Demek, bul elderdiń «Azııa jol­barystary» atanyp, ekonomı­kalyq damýda aldyńǵy shepke shyqqany talassyz shyndyq. Endeshe, olar mundaı jetistik pen tabysqa qalaı qol jetkizdi? Bú­ginde ózimshil batystyń qyzǵany­shyn týdyryp, ekonomıkany zert­teýshi sarapshylardyń basyn qa­tyryp otyrǵan basty suraq osy. О́ıtkeni, qazirgideı órkenıet zamanynda damý men órkendeýdiń birden-bir qozǵaýshy kúshi báse­kelestik bolyp otyrǵany daýsyz.

Sarapshy mamandardyń basym kópshiligi bul elderdi mundaı dárejege jetkizgen elde júrgizil­gen qatań ekonomıkalyq saıasat desedi. Bálkim solaı da shyǵar. Degenmen, olardyń ekonomıkalyq saıasatynda ortaq belgiler men uqsastyqtar da barshylyq. Keı­bir zertteýshilerdiń pikirinshe, bularda basqalar tárizdi jer as­tynyń qazba baılyqtary, mol tabıǵı resýrstar bolmaǵanymen, tártipti de tyńǵylyqty, arzan jumys kúshi bar. Olar konfýsııa­lyq tálim-tárbıeniń yqpalymen ǵasyrlar boıy kúrish alqapta­rynda tózimdilikpen, belderi bú­gile jumys istep, az nápaqa men barǵa qanaǵat etip úırengen. Bylaısha aıtqanda, salǵylaspaı, bas­shynyń aıtqanyn eki etpeıtin shyǵystyq mentalıtet pen minez-qulyq qalyptasqan. Osynyń bá­rin eskere kelip, bul memleketter ózderiniń eńbeksúıgishtigi men bar óner-sheberlikterin jumsap, áde­mi de sapaly taýarlar jasap, syrtqa shyǵarýdy, ıaǵnı «eksport­tyq baǵytty» ustandy. Jáne mundaı ekonomıkalyq tańdaýla­ry durys bolyp shyǵyp, olardy tyǵyryqtan shyǵaryp qana qoı­maı, bıik deńgeıge kóterdi. Áıt­pese, burynǵy japon ofıseri Pak Chjon Hı – Ońtústik Koreıany, arǵy tegi qytaılyq, Kembrıdj ýnıversıtetinde oqyǵan advokat Lı Kýan Iý – Sıngapýrdy, Stalınniń shaqyrýymen Más­keýge kelip, Shyǵys eńbekshileri ýnı­ver­sıtetinde bilim alǵan, kolhozdastyrý isine qatysqan, «Ýralmash» zaýytynda jumys istegen Chan Kaı Shıdiń uly Szıan Szıngo – Taıvandy órge súırep, órken­detedi, damyǵan elderdiń qata­ry­na qosady dep kim oılaǵan?

General Pak Chjon Hı otan­das­tarynyń bir bóligi úshin demokratııany tunshyqtyrýshy qandy qol dıktator bolsa, ekinshi bóligi úshin Ońtústik Koreıany kedeıshi­likten alyp shyqqan kórnekti reformator, «ekonomıkalyq kere­met­tiń» arhıtektory. Tarıh qaı­talanady degen ras. Jaqynda ótken saılaýdyń qorytyndysy boıynsha Pak Chjon Hıdiń qyzy Pak Kyn He Ońtústik Koreıanyń prezıdenti bolyp saılandy. Alpys jastaǵy Pak Kyn He óziniń aldyna el turǵyndaryn joǵary jalaqyly jumyspen qamtamasyz etý mindetin qoıyp otyr. О́ıt­ke­ni, sońǵy jyldary bul elde azyq-túlik baǵasy birneshe ese qym­battasa da jalaqy mólsheri bu­ryn­ǵy deńgeıinde qalǵan.

Jýrnalısterdiń biri Lı Kýan Iý-ge «Paraqorlyq pen sybaılas jemqorlyqty qalaı jeńdińiz?» degende, «Tártip ornatýdy aldymen týystaryńyzdan bastańyz. Eń jaqyn adamyńyzdyń bir-eke­ý­in jemqorlyǵy úshin túrmege otyr­ǵyzsańyz, sonda bári ornyna keledi», dep jaýap bergen.

1978 jyly qaıtys bolǵan dıktator ákesi Chan Kaı Shı-diń ornyn basqan Szıan Szıngo ekonomıkany túbegeıli qaıta qury­lym­dap, ınvestısııalyq qarajat­pen eń aldymen jeńil ónerkásipti órkendetýdi qolǵa alyp, Taıvandy damýdyń durys jolyna sala bildi.

Bul elderdiń strategııasynda uqsastyq bolǵanymen, amal-áre­ketterinde birqatar aıyrmashy­lyq­tar kezdesedi. Mysaly, Oń­tústik Koreıa úkimeti óziniń damý baǵytynda soǵysqa deıingi ımpe­ratorlyq Japonııanyń saıasatyn ustanyp, san-salaly qyzmetter atqaratyn iri fırmalar ashyp jumys istete bastaǵan bolsa, Taıvanda kerisinshe, orta jáne kishi bıznesti damytýǵa den qo­ıylyp, olarǵa barynsha qolaıly jaǵdaılar men múmkindikter jasalyndy. Al, Gonkong ózimen kór­shiles alyp memleket Qytaıdyń bar múmkindigi men áleýetin óz múddesine paıdalanýǵa umtyldy.

Azııanyń «jolbarys» elderin­de (Gonkongtan basqa) eksporttyq baǵyt-baǵdarmen (meılinshe taýarlardy syrtqa kóbirek shyǵaryp satýǵa) qosa, bulardyń bárine tán taǵy bir ortaq belgi – memleket eshkimniń kóńiline qaramaı ekono­mıkanyń damý barysyna myqtap aralasyp otyrdy. Tipti, qajet kezinde, lıberalızm men demo­kra­tııaǵa qaıshy keletin, qatań avto­rıtarlyq tártippen de basqa­ryl­dy. Mundaı jaǵdaıda paraqorlyq pen sybaılas jemqorlyqtyń be­leń alatyny anyq. Buǵan qosa, bul elderdiń halqynda memle­kettik sheneýnik mindetti túrde para alady, qazynanyń múlkine qol salady, onsyz bolmaıdy, ol kádimgi úırenshikti de qalypty nárse degen túsinik qalyptasqan.

Taǵy bir aıta ketetini, «Azııa jolbarystary» elderiniń eńse kó­terip, damýy eki lagerdiń – kapıtalıstik jáne sosıalıstik, eń bastysy, AQSh pen KSRO-nyń teketiresi, ıaǵnı eki dúnıeniń ara­syndaǵy «qyrǵıqabaq soǵys» saıasaty beleń alǵan kezeńmen sáıkes keldi.

«Qulannyń qasýyna myltyq­tyń basylýy» demekshi, bul elder ba­tystyń yńǵaıyna jyǵylyp, an­tıkommýnıstik saıasat ustanǵan­dyq­tan AQSh bastaǵan kapıta­lıstik qaýymdastyq bularǵa barynsha qoldaý kórsetti. Sóıtip, bul elderge qaraı batystyń je­ńildetilgen qaryz-nesıeleri, ınvestısııalarymen birge osy za­man­­ǵy ozyq tehnıka men tehnologııa úlgileri aǵyldy. Árıne shetelden qaryz ben nesıeniń kelýi bar da, onyń qaıtarymy men paıda beretin salalarǵa salý taǵy bar. Osy turǵydan alǵanda Oń­tústik-Shyǵys Azııa elderiniń saýatty da kádeli qadam-qareketter jasaı bilgenin atap ótken jón. Áıtpese, ondaı qaryz-nesıeniń qumǵa siń­gen sýdaı jolshybaı jyrymdalyp, urlanyp, ne suǵanaq sheneý­nik­terdiń qaltalaryna túsip ketken mysaldary jetkilikti. Keı­bir sarapshylar, bálkim, mundaı tarıhı jaǵdaı men múmkindik bol­maǵanda bul elderdiń ekonomıka­lyq sekiris jasap, álemdik deń­geıge kóterilýi ekitalaı edi, degen pikir aıtady. Solaı bolýy da yq­tımal. Keıde ómirdegi nemese qo­ǵamdaǵy keıbir kezdeısoq jaıt­tar men oqıǵalar bireýlerge aq­jol­­taı bolyp, baǵyn ashyp jatady.

Degenmen de Azııanyń «jolbarys» elderinde 1960-90 jyldar aralyǵynda jylma-jyl IJО́ Taı­van men Gonkongta 6,3 paıyz­ǵa, Ońtústik Koreıada 6,9 paıyzǵa, al Sıngapýrda 7 paıyzǵa ósip otyrdy. Álemdik ólshemmen qara­ǵanda bul rasynda da «ekonomı­kalyq keremet» dep aıtýǵa turar­lyq tabystar bolatyn.

Al endi, «Azııa jolbarys­ta­rynyń» ekinshi tolqynyna jatatyn Malaızııa, Taıland jáne Indonezııa memleketteri konfý­sııa­lyq mádenıet pen dástúrdiń, tá­lim-tárbıeniń yqpalynan tys jat­qandyqtan bulardaǵy ekono­mı­kalyq ilgerileý men órkendeý basqashalaý sıpatta júrip, ózge­she yńǵaıda júzege asty. Alaıda, zer salyp, tereńirek úńile qa­raıtyn bolsaq, báribir Ońtústik-Shyǵys Azııanyń bul elderindegi ekonomıkalyq órleýde etnıkalyq qytaılyqtar-hýasıaolardyń aı­tar­­lyq­taı ról atqarǵanyn ańǵa­ramyz. Qytaılyq emıgranttar áýelden kishigirim qalalarǵa qo­nystanyp, negizinen caýda-sat­tyqpen aınalysty, birtindep osy salany menshiktep, ıemdenip aldy. Syrtqa taýarlar shyǵaratyn da osylar boldy. Úndemeı júrip-aq basqalarǵa ósimge qaryz berý­shilerge, olardy kiriptar etýshi­lerge aınaldy. Syrttaı qaraǵan­da bulardyń tynys-tirshiligi jer­gilikti turǵyndarǵa usaq ári eleý­siz sııaqty kórindi. Tipti, aýyq-aýyq olarǵa shabýyldap, dúnıe-múlikterin qıratyp tastaý oqı­ǵalary oryn alyp otyrdy. Áıtse de yń-shyńsyz talaı sharýa tyndyratyn qytaılyq emıgrant­tar­dyń jankeshti is-áreketteriniń arqasynda damýdyń keleshegin aı­qyndaıtyn ındýstrııa men qar­jy-qarajat salasy solardyń qolyna kóshti.

Bir aıta keterligi, Malaızııa memleketi óz jerinde tabıǵı re­sýrstardyń – munaı men gazdyń, qalaıy rýdalarynyń, basqa da sırek kezdesetin metaldardyń aıtarlyqtaı qory bar ekenine qa­ramastan joǵary tehnologııa­lyq ónimder, ásirese, jappaı sura­nys­qa ıe elektronıkalyq taýarlar shyǵaryp satýǵa den qoıdy. Onyń ústine 80-shi jyldary bul eldiń baǵyna atqarýshy bılikke «ulttyq qundylyqtarǵa» basym­dyq berip, eń birinshi kezekte jo­ıyla jazdaǵan malaı tiliniń mártebesin kóterýdi qolǵa alǵan Mahathır Mohammad keldi. Ol bas-aıaǵy on shaqty jyldyń ishin­de Malaızııany artta qalǵan agrar­lyq elden aldyńǵy qatar­daǵy ındýstrııaly memleketke aınaldyrdy.

Jasyratyny joq, ekinshi tol­qyndaǵy atalǵan elderde etnı­kalyq qytaılyqtar úshin birqatar shekteýler qoldanylady. Mysaly, joǵary oqý oryndaryna túsý­de nemese memlekettik qyzmetke qabyldanýda. Bul shara tipti, Malaızııada resmı túrde moıyndal­ǵan. Soǵan qaramastan qytaılyq­tar bıznes pen qarajat salasynda jetekshi rólge ıe. Máselen, Indonezııada qytaılyqtar tur­ǵyn halyqtyń 2,5 paıyzyn qura­sa da eldegi jeke kapıtaldyń 75 paıyzy solardyń qolynda. Osy sııaqty, Taılandta turatyn 10 pa­ıyz qytaılyqtar 50 paıyz qara­jatqa ıelik etedi. Investısııa­nyń 90 paıyzy solar arqyly júredi. Fılıppın elinde de kapı­taldyń jartysyna jýyǵy 1,5 paıyzdyq qytaılyqtardyń enshi­sinde. Buǵan qosa olar kóptegen salalarda óz kásibin jetik meń­gergen bilikti mamandar bolyp sanalady. Sondyqtan da formaldy túrde birinshi basshy jergi­likti halyqtyń ókili bolǵanymen barlyq jumysty jaldamaly qy­taılyq menedjerler men kásip­kerler atqaryp, solar júrgizdi.

Tórt aıaǵyn teń basqandaı bári jaqsy boldy deýge bolmas. «Azııa jolbarystary» ózderiniń damý barysynda jetistikpen qatar qıyndyqtardy da bastan keshti. Basqasyn aıtpaǵanda, keshegi 90-shy jyldardyń aıaǵyndaǵy eko­nomıkalyq daǵdarys bulardy da sharpyp ótti. Bul, ásirese, Ońtús­tik Koreıa men Indonezııaǵa aýyrlaý tıdi. Shamaly ýaqyt ishinde koreı aqshasy – von quny eki esege, al ındonezııalyq rýpıı úsh esege jýyq tómendep ketti. Indonezııada paraqorlyq pen tamyr-tanystyqtyń keńinen jaılap, asqynyp ketkeni sonshalyq, onyń bir ushy tikeleı el prezıdentine baryp tirelip jatty. Keıbir máli­metterge qaraǵanda, eldegi 1247 kásiporyn prezıdent Sýharto men onyń týystarynyń menshiginde, ne jartylaı ıeliginde bolyp, olar birqatar jeńildikter men ar­tyqshylyqtardy paıdalanyp otyr­­­ǵan. Munyń aqyry tóń­ke­riske aparyp soqtyryp, 1998 jyly general Sýhartonyń dıktatýrasy qulady. Onyń ornyna ál­sizdeý, alaýyzdaý bolsa da aza­mat­tyq bılik ornady.

Mine, osy kezde tyrnaq astynan kir izdeıtin, shyǵystyń tabysyna onsha qýana qoımaıtyn batystyń kinámshil sarapshylary «Azııa jolbarystarynyń» kúni bitti. Olardyń jetistigi kózboıaý­shylyq bolyp shyqty. Damýlary ıntensıvti emes, ekstensıvti eken. Bularda eshqandaı da eńbek ónim­diliginiń ósýi, óndiristiń órken­deýi bolmaǵan. Sondyqtan, bular­dyń jýyq arada ońalyp, eńse kó­terýi neǵaıbyl» degen tujyrym jasap, túrli qaýesetter taratty. Bul elderdiń ulttyq erekshelik­teri men qundylyqtary azııalyq avtorıtarızm men dıktatýrany búr­kemeleý eken desti. Biraq ta, ol sáýegeılerdiń tujyrymdary men boljamdary durys bolmaı shyqty.

Shyndyǵynda, 1997 jylǵy qarjylyq daǵdarys Sıngapýr, Taı­van jáne Gonkongqa asa bir qıyndyq ákele qoıǵan joq. Daǵ­darysty kóbirek sezingen Ońtús­tik Koreıanyń ózi shuǵyl júrgi­zilgen sharalardyń arqasyn­da tez arada esin jıyp aldy. Munda 1999 jyldyń ózinde IJО́ kór­setkishi 10,2 paıyzǵa kóterildi. Malaızııa men Taıland ta tez arada qaıta qatarǵa qosyldy. Bul oraıda áıgili reformator Mahathır Mohammad óz eliniń mundaı qıyndyqqa tap bolýyna ekonomıka jónindegi vıse-premerdi ki­náli dep taýyp, «halyqaralyq evreı kapıtalyn» aıyptady. Ol júr­gizgen shapshań reformalar­dyń nátıjesinde malaı eliniń ekonomıkasy daǵdarysty eńserip, IJО́ 1999 jyly – 5,4 paıyzǵa, al 2000 jyly 7,8 paıyzǵa ósti.

Degenmen, keshegi 90-shy jyl­dardyń aıaǵyndaǵy ekonomıkalyq daǵdarys Ońtústik jáne Ońtús­tik-Shyǵys Azııa elderi úshin únemi eskerip otyratyndaı synaq pen sabaq boldy.

Kez kelgen nárseniń artyq-kemshiligi basqalarmen salystyr­ǵanda bilinedi. Osy turǵydan alǵanda biz táýelsizdik alǵaly beri qandaı jetistikterge qol jetkizdik, baǵamdap kóreıikshi. Sońǵy on bes jylda elimizde IJО́ orta eseppen jylyna 7,6 paıyz shamasynda ósse, turǵyn­dar­dyń tabysy 16 ese ósti. Jıyrma jyldyń kóleminde shetelderden 170 mlrd. dollardan astam ınvestısııa tartyldy. Bul jan basyna shaqqanda 9200 dollardan keledi degen sóz. Mundaı kórset­kish TMD elderi boıynsha aldyń­ǵy orynda ekenimizdi aıǵaqtaıdy.

Ras, bizdiń jerimiz tabıǵı qaz­ba baılyqtarǵa: munaı men gazǵa, kómirge baı. Munda Mendeleev kestesindegi barlyq derlikteı elementter kezdesedi. Áıtse de IJО́-niń jartysyna jýyǵy ult­tyq ekonomıkamyzdyń óndiris­t­ik salasynda óndiriledi. Sondyqtan da keıingi kezde ozyq tehnologııalar paıdalanylatyn elektron­dyq, sandyq jáne optıkalyq-tal­shyqtyq qurylǵylar óndirýge den qoıylyp, avtokólikter men elektrovozdar, vagondar, sondaı-aq, ǵaryshtyq baılanys qural­dary, navıgasııa qondyrǵylaryn quras­tyryp shyǵarý qolǵa alyndy. Jaqyn aradan bastap eýro­palyq úlgidegi tikushaqtar da shyǵaryla bastaıdy. Osyndaı óndiristik, ekonomıkalyq qaraketterdiń ná­tıjesinde IJО́ kólemi árbir qa­zaqstandyqqa shaqqanda 1998 jylǵy 1200 dollardan 2012 jyly 13 myń dollarǵa jetti.

О́ziniń damý barysynda bizdiń Qazaqstannyń da «Azııa jolba­rys­taryna» eliktep, solardyń táji­rıbesinen úlgi alýǵa tyrysatyny baıqalady. Malaızııadaǵydaı «Kók­­­jıek-2020» tárizdi bizde de «Qa­zaqstan-2030» strategııalyq baǵ­­darlamasynyń qabyldanyp, onyń «Qazaqstan-2050-ge» ula­sýy, ekonomıkada ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq baǵdarǵa den qoıylýy osynyń aıqyn aıǵaǵy. Bul oraıda Malaızııanyń prem­er-mınıs­tri Nádjıp Týn Razaq­tyń: «Siz­der­diń elderińiz osy aımaqta asa qolaıly ınvestısııa­lyq jaǵda­ıymen erek­shelenedi. Biz Qazaq­standy Bir­tutas ekono­mı­kalyq ke­ńistik rynogyna shy­ǵatyn bir­den-bir jol retinde qa­rastyra­myz. О́z keze­ginde Malaızııa da Qazaqstan úshin Ońtústik-Shyǵys Azııaǵa shyǵatyn qaqpa bola alady», degeni kóńilge kók­jıekti úmitter uıalatady. Malaı­zııanyń basqalardan bir erek­sheligi – mun­da ekonomıkanyń bas­qarylýy bes jyldyq merzim boıynsha orta­lyqtanǵan strate­gııa­­­­­­lyq josparlaý úlgisine negizdel­gen.

«Jaqsydan úırenseń – jeter­siń muratqa» demekshi, Qazaqstan barysy da «Azııa jolbarystaryna» erip álemdik ekonomıkanyń bir shyńyna shyǵyp jatsa nur ústine nur bolmaq.

Áshirbek AMANGELDI,

jýrnalıst.