Shortanbaı, Dýlat penen Buqar jyraý, О́leńi biri – jamaý, biri – quraý…

Endi sol Abaıdyń ár jaq, ber ja­ǵynda ótken «basqa shaldarǵa» ǵalym, jazýshy Muhtar Áýezov qalaı baǵa be­rip edi, soǵan kóńil aýdaraıyq já­ne Maǵjannyń «altyn hakimi» bas­qa qazaqtyń aqyndarynan nemen erekshe­letindigne kóz júgirteıik.

Hakimniń «Bireýdiń kisisi ólse, qara­ly ol» óleńi – sóz qadiri, óleńniń ózi qalaı bolýy kerektigi jaıyndaǵy Abaı­dyń jasaýǵa maqsat qylǵan jáne ja­sa­ǵan, qazaq poezııasyn múlde jańa deńgeıge kótergen, óz zamany úshin oı­ly sóz órnegi úlgisiniń «teorııasy».  Kisi ólip qaıǵyrsa da, jastar úılense de, bala týsa da, qýansa da, renjise de qazaq turmysynyń óleńmen bite qaı­na­syp tutasqandyǵynyń, jalpy ulttyń aqynjandy ekendigin kórsete otyryp, sonymen qatar, sóz uqpaıtyn nadandardyń  da bar ekeninen habar beredi. О́leń aqyn qyryqtan asyp, «qaıǵy oılap», tolysqan, aqyndyǵy jalpaq jurtqa belgili bola bastaǵan kezde 1888 jyly jazylǵan.

…Shortanbaı, Dýlat penen

Buqar jyraý,

О́leńi biri – jamaý, biri – quraý…

1909 jylǵy shyqqan aqynnyń birinshi óleń jınaǵynda bul óleń «Burynǵy jaqsylardan órnek qylǵan» atpen belgili bolyp, osy eki joldyń sońǵysy «О́leńi bári jamaý, kóbi quraý» dep jazylǵan.

Atalǵan  óleńindegi «О́leńi biri – jamaý, biri – quraý» degen jol Abaıdyń oıly oqyrmanynyń ózine «nege» degen suraq qoıǵyzǵanyna kúmán joq. Bul jaıynda san maqala jazylyp, paıymdaýlar aıtylǵan, aıtyla beretini de sózsiz. Eń birinshi bul suraqty ózine qoıǵannyń biri Muhtar Áýezov desek taǵy artyq aıta qoımaspyz. Astyn syzyp aıtpasa da, bálkim ózi úshin aıtýǵa da turmaıtyn, tym túsinikti bolsa da ǵulama jazýshy janama bolsa da bir jerde belgi qaldyrýy kerek edi… Dýlattyń atyn atamasa da, Shortanbaı, Dýlat pen Buqar jyraýlar bizge «zar zaman» aqyndarynyń ókilderi retinde Muhtar Omarhanulynyń «Zar zaman aqyndary» degen eńbeginen belgili. Jazýshy «zar zaman» aqyndary dáýirin Asan qaıǵy men Buqar jyraýdan bastap, Abaıǵa deıin ákelip, Narmanbetpen aıaqtaıdy. Ishinde Mahambet pen Ybyraı Altynsarın de bar.

Abaı bulardy nege mensinbeıdi, ha­­kim kózqarasynda bulardyń qandaı kemshilikteri bar edi? Buǵan jaýap be­rý úshin suraqty sál basqasha qoı­saq, Abaı­da bar, aty atalǵan zar zaman aqyn­­­darynda joq ne bar? Bul jaýaptar aqynnyń osy «Bireýdiń kisisi ólse, qa­raly ol» óleńi men jazýshynyń «Zar za­man aqyndary» degen eńbegine turǵan­daı…

Atalǵan eńbekten dáıeksózder: «Zar zaman degen – XIX ǵasyrda ómir súrgen Shortanbaı aqynnyń zaman halin aıtqan bir óleńiniń aty. Shortanbaıdyń óleńi ilgergi, sońǵy iri aqyndardyń barlyq kúı, sarynyn bir araǵa tutastyrǵandaı jıyndy óleń bolǵandyqtan, búkil bir dáýirde bir sarynmen óleń aıtqan aqyn­dardyń barlyǵyna «zar zaman» aqyn­dary degen at qoıdyq»…

…Onan soń eski ádebıet jurnaq­ta­rynyń barlyǵynda bir bette bir maq­satqa qaraı tartqan baǵyt joq. El­di úıretip, túzep tastaımyn, muńyn joq­taımyn degen tilek joq…

...Isataı, Kenesary qozǵalystary qaıǵyly halmen bitken soń, eldiń taýy shaǵylyp, ıyǵy túsken, buryn bolymsyz úmit bolsa, belgisiz keleshekten kútken az ǵana sáýle bolsa, barlyǵy da jańaǵy erlerdiń jolsyz joryǵynan soń sýalyp bitkendeı bolady. Sondyqtan XIX ǵasyrdyń orta kezinen keıin zar zaman kúıi qalyń elge túgel jaıylady... Biraq qazaq tarıhynda Kenesary dáýiriniń aýyrlyǵy jalǵyz Kenesarynyń óz tu­synda týǵan joq. Aýyrtpalyq arǵy jer­den, Abylaı zamanynan bastaldy degenbiz. Qazaq eli qaıda baryp, qaıda turatyny týraly, basyna kele jatqan yqtııarsyzdyqqa qarsy ne shara qoldaný týraly eń alǵashqy ret qatty tolǵanyp, oılanǵany Abylaı tusynda bolatyn. Sol Abylaı tusynda ilgergi kúnniń talaı jumbaǵyna sheshý aıtylǵan sııaqty bolyp, saıası bet, negizgi pikir sol kezde belgilenip, qalyptana bastaǵan. Sol kúnde-aq, múmkin bolsa, patsha úki­me­tine baǵynbaı, eldiń óz irgesin óz beti­men bólek saqtaý túbegeıli nıet sııaq­ty nyq baılanǵan bolatyn. Orysqa qa­raǵan kúnde el basyna quldyq, zorlyq, aýyrtpalyq keletini el basshysynyń barlyǵyna belgili bolatyn...

...Aqynnyń (Ybyraı Altynsarın) qalyń elge aıtqan ósıeti kómeski, uǵym­syz. О́z zamanyndaǵy oqymaǵan nadan kópshilikke eshbir úmit arta almaǵan sııaq­ty, olardyń qolynan irgeli eldik ke­le­rine de sene almaǵandaı. Sondyqtan qalyń elge keıde taza adamshylyqty em qylady. Keıde din ósıetin úlgi qylyp ustaıdy. Zar zaman aqyndarynyń ishin­de din sarynyn shyǵaryp, din meı­ma­nalyǵyn kóp usynatyn aqyn Altyn­sarın...

Kishkene qorytyndy jasasaq, «zar zaman» aqyndary «bir saryndy óleń aıtty», «bir maqsatqa qaraı tartqan baǵyty bolǵan joq». «Eldi úıretip, túzep tastaımyn, muńyn joqtaımyn degen tilekteri joq», «zar zaman kúıi qalyń elge túgel jaıylady», «qul­dyq, zorlyq, aýyrtpalyq keletini el basshy­synyń barlyǵyna belgili bolatyn», «qalyń elge aıtqan ósıeti kómeski, uǵym­syz. О́z zamanyndaǵy oqymaǵan nadan kópshilikke eshbir úmit arta almaǵan sııaq­ty, olardyń qolynan irgeli eldik kelerine de sene almaǵandaı».

Ár zamanda, jalpy ádebıet, aýyz ádebıeti, óner, epostyq jyrlar, óleńder ult rýhanııatynyń negizi bolyp, ulttyń mádenıetiniń, oı-órisiniń damýyna áser etip, qoǵamnyń qozǵaýshy kúsh ró­lin at­qaryp otyrǵandyǵy kúmán  týǵyz­baıdy.

Buqardan Abaıǵa deıingi júz elý, eki júz jylǵa jýyq ýaqytqa so­zyl­ǵan «zar zaman» dáýirinde «zar za­man» aqyndarynyń óleńderinde ult­tyń mi­nezin ózgertetindeı, ultty sil­kin­diretindeı úlken ıdeıa bolmady, aıt­qandary qalyń jurtqa onsyz da bel­gili jaıttar boldy. Ol aqyndar óz za­manynyń problemalaryn kóterip aıt­qanymen naqtyly sheshýin aıtyp, jolyn kórsete almady.

Dáıeksózder: ...Anyǵynda, ósıetshil qarııa, tolǵaýshyl jyraýdyń negizgi min­deti óleńshilik emes, elge basshylyq is­tep, basalqa aıtý bolatyn...

...Áýel basy Asannan (Asan qaıǵy) bastalyp, barlyq zar zaman aqyn uldary osy suraqtyń aldynda ne derin bilmeı, qaıǵyly qara jamylyp turyp, amaly quryǵandyqtan kúrsinip jylap, kú­ńirenip ótken. Búgingi kúni – qaıǵy kú­ni tolyp jatqan jara sııaqty, aýyr dert, ashy azap kúni. Biraq alda ne bolady? Qaı jarǵa aparyp soǵady? Shyǵar jol, kórer sáýle bar ma? Ony eshkim bil­meıdi. Sol joldy bilmegendikten el qa­myn oılaǵan oıshyldyń barlyǵy da tyǵy­ryqqa qamalǵan sııaqty. Shyǵar esik tabylmaǵan soń, zar menen sher jeńedi. Sol suraq, sol jumbaq, júz jylǵa sheıin sheshilmegen. Sondyqtan júzden asa jyl boıynda qazaqtyń esi kirgen ádebıeti ylǵı bir-aq saryn, bir-aq baǵytpen ótedi. Ol baǵyty – zar zaman...

Árıne, «zar zaman» dáýiri aqyndary Kenesary, Isataı-Mahambet jáne basqa da kóterilisterine yqpal etip, halyqtyń rýhyn kóterip, ıdeologııalyq ról atqa­ryp, el birligine áser etkenine daý joq. Biraq jalpy halyqtyń ustanymy, kóz­qarasy eski baǵytta qalyp otyryp, zaman aǵymynan keıinde qalyp, ult sapaly ózgeriske ushyramady.

Qazaq qoǵamynda bul «rýhanı krı­zıstiń» sheshiminiń tabylýyna úlken su­ranys týdy, ózgeristi kerek  etti, Eýro­padaǵy, álemdegi birinshi ǵylymı-óner­kásiptik revolıýsııanyń syrtqy áse­ri, Reseıdiń otarlaý saıasatynyń jańa qadamdary Shoqan, Ybyraı, Abaı­lardyń týýyna alǵyshart boldy.

 Osy «Bireýdiń kisisi ólse, qaraly ol» óleńde hakim óleń jazýdaǵy maqsatyn ashyp aıtady:

...«Maqsutym – til ustartyp,

óner shashpaq,

Nadannyń kóńilin qoıyp,

kózin ashpaq.

Úlgi alsyn deımin

oıly jas jigitter»...

«Zar zaman» aqyndary «nadan kóp­shilikke eshbir úmit arta almasa», Abaı «nadannyń kóńlin qoıyp, kózin ashpaq», qalyń buqarany tárbıelemek, «kópti ebin taýyp, jolǵa salmaq», «til ustartyp, óner shashpaq»,  «О́ner – ózi de baılyq, óner­di úırenbek – ózi de jaqsylyq, ja­ryl­qaýshylyq». О́ner aldy – qyzyl til, oı tolǵaǵan syrly til, óleńde oı tol­ǵaıtyn ıdeıa turýy kerek, odan «oıly jas jigitter úlgi alyp»,  ulttyń sapasy ózgerip, eski qundylyqtardyń negizinde, jańa zamanǵa laıyq jańa qundylyqtar jasaı bilýi kerek.

Abaıdyń bul maqsaty oryndaldy, júz elý-eki júz jylǵa jýyq «zar zaman» aqyndary izdep tappaǵan joldan keıin, aqyn bir baǵytta maqsat qo­ıyp, qoǵam kemshilikteri men adam mine­zin synǵa alyp jáne olardy qalaı tú­zeý kerek ekendiginiń, endigi jol eldi aǵar­tý arqyly nadandyqty jeńý, eýro­palyq bilim-ǵylym joly ekendigin kór­sete bildi. «Haqtyń sáýlesi túsken» ha­kim­niń el arasyna óleń, qara sóz bolyp taraǵan ıdeıalary sana tóńkerisine ákelip,  ile-shala  myńdaǵan jyldyq túr­ki tarıhynda kóshpeli jurttyń múlde jańa sapadaǵy urpaǵy Álıhan, Ahmet, Mustafa sııaqty dúldúlderdiń dúnıege kelýine tikeleı áser etti.

Bireýdiń kisisi ólse, qaraly – ol,

Qaza kórgen júregi jaraly – ol,

Kóziniń jasyn tyımaı jylap júrip,

Zarlanyp nege ánge salady ol?

Kúıeý keltir, qyz uzat, toıyńdy qyl,

Qyz tanystyr – qyzyqqa

jurt yrjańshyl.

Qynamende, jar-jar men

betashar bar,

О́leńsiz solar qyzyq bola ma gúl?

Bala týsa, kúzeter shyldaqana,

Olar da óleń aıtar shýlap jańa.

Burynǵy jaqsylardan órnek qalǵan,

Bıde taqpaq, maqal bar, baıqap qara.

Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń,

О́leńmen jer qoınyna kirer deneń.

О́mirdegi qyzyǵyń bári óleńmen,

Oılasańshy bos qaqpaı eleń-seleń.

О́leńdi aıtpaq túgil, uǵa almaısyń,

Aıtsań da úddasynan shyǵa almaısyń.

Sen bilmeıdi eken dep aıtpasyn ba,

Nege munsha siresip qup almaısyń?

О́leń degen – ár sózdiń unasymy,

Sóz qosarlyq, oraıly jarasymy.

Sózi tátti, maǵynasy túzý kelse,

Oǵan kimniń unasar talasýy?

Qarny toq qasa nadan uqpas sózdi,

Sózdi uǵar, kókiregi bolsa kózdi.

Qadirin jaqsy sózdiń biler janǵa

Tappaı aıtpa oǵan da aıtar kezdi.

Syı dámetpe, berse alma esh adamnan,

Neń ketedi jaqsy óleń sóz aıtqannan?

Súıenerlik adamdy qurmet qyl,

Aýlaq bol ánin satyp nárse alǵannan.

Kóp topta sóz tanyrlyq kisi de az-aq,

Ondaı jerde sóz aıtyp bolma mazaq.

Bireýi olaı, bireýi bulaı qarap,

Túgel sózdi tyńdaýǵa joq qoı qazaq.

Shortanbaı, Dýlat penen

Buqar jyraý,

О́leńi biri – jamaý, biri – quraý.

Átteń dúnıe-aı, sóz tanyr

kisi bolsa,

Kemshiligi ár jerde-aq kórinip

tur-aý.

Maqsutym – til ustartyp,

óner shashpaq,

Nadannyń kóńilin qoıyp,

kózin ashpaq.

Úlgi alsyn deımin oıly jas jigitter,

Dýman-saýyq oıda joq áýel basta-aq.

Búgingi jazba aqyndar men  aıtys aqyndarynyń birazynyń «zar za­man» aqyndarynyń keıbir tusyn qaı­talaýy da bar, árıne óleń kórkemdik turǵyda ólsheýsiz ósken, damyǵan, aı­tys úlken shoý deńgeıine jetken, biraq ǵıb­ratty oı aıttym, eldiń muńyn jyr­ladym, muqtajyn aıttym degender ja­handanǵan dúbara zamannyń daýy­ly men qazaqtyń búgingi jaǵdaıyn, dúnıe­tanymyn qabystyra almaı Muh­tar Áýezov aıtqandaı «Shyǵar esik ta­bylmaǵan soń, zar menen sher jeńip... qalyń elge keıde taza adamshylyqty em qylady. Keıde din ósıetin úlgi qy­lyp ustaıdy», máseleni kótergenimen she­shýdiń joldaryn kórsete almaıdy, onsyz da jalpaq jurtqa belgili máseleler qaǵaz betinde, ne sahnada óleń túrinde jetip, qalyń oqýshy men tyńdaýshy ózi aıta almaǵanyn oqyp, ne estip aıyzy qan­ǵanmen, qazandar jabýly kúıinde qala beredi.

Bul turǵydan qaraǵanda Abaı áli eskirmeýiniń bir sebebi kórinedi, onyń bi­lim-ǵylymǵa, ádilet pen meıirimge sha­qyrǵan ıdeıalary áli óziniń mańyzyn joǵaltpady. Astyn syzyp aıtar jaıt, hakimniń óziniń sol joldy ustanýy, ómi­riniń prınsıpterine aınaldyrýy, ta­bandylyq tanytýy, sózi men isiniń bir jer­den shyǵyp jatýy. 

Maǵjan zamanynda «orys-qytaı alystan salmaq salǵan» bolsa, búginde sol ekeýi bar, basqalary bar ishińe kirip, «biteý sorǵysy» kelgen,  zań basqa, zaman basqa bolyp, el ishindegi qordalanǵan máseleler sheshimin tappaı jatqan soń, ult tárbıesinde aqyn-jazýshylardy, jýr­nalısterdi, blogerler men áleý­met­tik jelidegi «qazaqqa kúzetshi» bolǵysy kelgenderdiń barlyǵyn «ebin taýyp, óz­geni de, ózderin de jónge salyp», Abaı­dyń izimen ulttyń minezin ózgertip, bas­qa sapa deńgeıine kóterý kezegi kútip tur, bir qýanyshtysy, ol úrdis bastalyp ketken...

Shyn hakim, sóziń asyl – baǵa jetpes,

Bir sóziń myń jyl júrse,

dámi ketpes,

Qaradan hakim bolǵan sendeı jandy,

Dúnıe qolyn jaıyp endi kútpes.

(Maǵjan)

Sultan YBYRAI,

abaıtanýshy