Álemge áıgili kanondar... osy sát qıyr shettegi Kolorado esińizge túser. Sol Koloradonyń aınymas bólshegindeı jer sharynyń ózge jartysynda Sharyn jatyr. Shyn máninde Sharyn attary da tabıǵattyń tylsym sulýlyǵy retinde ózine qyzyǵýshylardy yntyqtyrady. О́zgeshe tylsym órnegimen tamsantar Sharynnyń qyzǵylt qamaldary jumbaq dúnıeniń esigin ashardaı men mundalap ańsaryńdy aýdara beredi.
Bul óńirde asqaq taýlardyń kerim kelbeti kóz qaryqtyrady. Aspan tepken aq bas shyńdardyń sulý sýreti syrbaz keıipte asqaqtaıdy.Bıikke órmelegen jasyl shyrshalar ádemilikke ózgeshe áspet bergendeı . Kókoraı shalǵyndy jotalardyń munarǵa bókken keıpin aıtyńyz.
Bul óńirde sulýlyq ataýlyny kánigi sheberdiń ismer qolymen kestelegendeı ırektele jylt-jylt etken ózender órnegi tamsantady. Qudaı- aý, sol órnektiń bir sabaǵy myń san buralyp qarsy aldyńyzda jatyr.
Sharyn... Sharyn tym tereńde, shaqyraıǵan kúnge shaǵylysa jyltyldap aǵady. Gúrildep, arqyraı bastaý alar taý ózeni osy tusqa kelgende sileleı sharshaǵan dersiń, qanshama jyldar boıyna sher qabatynyń qymtana jasyrynǵan qupııasyn tyrmalaı ashqan aryndy aǵys sál tynys alǵandaı.Kóz aldyńyzda tańǵajaıyp kórkem kórinis turady.Bıiktik pen tereńdik; muzart taýlardyń tákappar shyrqaý shyńdary ón boıyn maqtanysh kernegendeı mańǵaz keıip tanytady; júzin ájim torlaǵandaı qatpar-qatpar jarqabaqtan tómen qulaǵan ańǵarlar muńaıa oıǵa beriledi.
Sharyn... qyzǵylt qamaldar ańǵary... týǵan tabıǵattyń tosyn keskini keıingi kezde jurtshylyqty ózgesheligimen baýraı berdi. Qansha kúsh salsaqta qolmen qııýlastyrýǵa kelmeıtin bólekteý sýret eliktire túsedi.
Qyzǵylt qamaldar ańǵary san jyldardyń ótinde taý jynystary túrli úlgidegi músinderdiń ǵajaıyp kórinisin qashap jasaǵantaı aldynyzǵa tartady, Biri ózindik taý kelbetin kóz aldyńyzǵa ekelse, ekinshisi ǵaıyptan paıda bolǵan jumbaq munarany elestetedi.Bıik jartasqa sál kidire qarasańyz záýlim ǵımarattyń kire beris tabaldyryǵynda turǵandaı sezinesiz, Bir sát ózińizdiń myńjyldyqtar áleminde erke jeldiń, aǵyn sýdyń, dúmpý kúshtiń ár alýan terbelisterdiń sáýletkershiligimen betpe-bet kelip turǵanyńyzdy sezinbeısiz. Qaıta qupııany ón boıyna jasyrǵandaı múlgigen zaý tulǵaly baǵandardy, kerim kúmbezderdi quzdardy, jarqabaǵy aıqush-uıqush dińgekterdi qyzyqtaı elitip, ertegiler eline engen kúıi qııalǵa berile ózge dúnıeniń bárin umytar edińiz.
Qyzyqty qarańyz, «kanon» sózi ıspan tilinde «qubyr» degendi bildiredi eken. Ǵalymdardyń deregine nazar salsańyz, kanondardyń paıda bolýy qúrǵaq qyraqtardyń óz arnasyn damylsyz keńeıtken ózen sýlarynyń áserinen dep túsindiredi. Al, Qamaldar ańǵary adam órmelep shyǵa almas quzdy jartas pen sazdy qumshaýyt taý arqyly ótetin Sharyn ózenine qıylysa jatqan qurǵaq saı. Qyzǵylt kanonnyń uzyndyǵy úsh shaqyrymǵa jýyq, eni 20 metrden 130 metr aralyǵynda bolyp keledi.Tereńdigi 100 metrge jýyqtaıdy. Soltústik Amerıkadaǵy Kolorado ózeniniń Úlken kanonymen tabıǵaty bir, landshaftyq áspeti uqsas bolýy aty aıtyp turǵandaı áspeti de bir bolatyn. Sondyqtan da shalǵaıdaǵy Sharyn shaǵyn bolsa kórinisteri tym uqsastyǵy talaıdy tamsandyrady.Sodan da shyǵar, Orta Azııanyń beımálimdeý bir núktesine orys saıahatshylary N. Seversev, A. Krasnovtarǵa at basyn burǵyzdy. Dala tósindegi tańǵajaıyp álem – Sharyn olardy beı-jaı qaldyrǵan joq. Qııandaǵy Qashqarǵa saparlap bara jatqan Shoqan Ýálıhanov ta tabıǵaty kórkem óńirge erekshe yqylas tanytyp, erekshe túske boıalyp turǵan qyzǵylt kanonǵa eriksiz oıǵa shoma qarap, nazar aýdarǵan da shyǵar-aý. Sebebi dersiz, tabıǵattyń ózi jyldar boıyna áspetteı salǵan jerdiń búkil qabatynyń tylsym syry oılantpaı qoımas.Jarqabaqtyń sansyz qabattyń alýan boıaýy tas shejireniń betterindeı syr aqtarady.Qamaldar ańǵaryndaǵy kesek músinderdiń qaıtalanbas keskinderi de qııalǵa jeteleıdi.Dál janyńyzdan alyp ajdahadaı tónip turǵan quzdy kórińiz. Az ǵana ýaqytqa kidirseńiz bas salardaı keıpi qorqynyshty. Tek sandaǵan topyraq qabattarynan turatyn eskertkish sulba ekenin sezgende baryp, ilgeri adymdaısyz. Sol kezde arystandar saıy aldyńyzdan shyǵady. Quzdar ertegideı,bıikten alysqa kóz tastaǵan úlken arystannyń aldymen bos músinin aıyrasyz,sosyn jalbyraǵan jaly aıqyndalady, jýan moıny bolyp qońyrqaı tartqan sazqabat kórinis beredi. Alǵa júrgen saıyn ǵajaıyp álem óz qupııasyn asha túserdeı. Kıiz úı ańǵaryna ótkende aýylga kelgendeı tynys alasyz.Kúmbezdelgen bıik tóbe me deseńiz, sál ótip baryp aınala bere baǵamdaısyz,aǵarańdapkózge ystyq kóriner kıiz úı. Topyraq qabattarynanbireý qansha ýaqytyn shyǵyndap, ádeıi qashaǵandaı. Túńligi sál ǵana ashylǵandaı shańyraq, ýyq pen keregegiń ushtasqan tusyndaǵy qara beldeýli aq shańqan kıiz úı ózine kópke deıinjanaryńyzdy eriksiz aýdartady. Al myna dińgek ustyn tas salynǵan qapshyqty elestetedi. Jarqabaqtyń basynan júz metrdeı tereńdiktegi jalǵyz aıaq jolmen qııalǵa elitip, ózińizden-óziniz kúmbirleı alǵa adymdaısyz.О́ıtkeni, qujyr-qujyr qabyrǵaly Sharyn jetkizer jumbaqqa toly syr jeteleı túsedi.
Sharyn kanonynyń paıda bolýy jóninde jóninde túrli boljam aıtylady. Keıbir zertteýshiler bul óńir kóne Azııanyń ortalyǵynda Alakól jaǵasynan búgingi Qytaı aýmaǵyn alyp jatqan teńizdiń taıaz sýly shyǵanaǵy degen joramalyn usynady. Tastaı qatqanjasyl tústes saz qabattan tabylǵan teńiz jándikteriniń bizge jetken qańqaarynan biletinimiz bir kezderi teńizdiń túbinde tirshilik úshin ózdi-ózi arpalysyp qııamet keshkenin, salqyn sýdyń tabanynda birimen-biri arbasyp, al dem taýsylǵanda uıysa tas bolyp qalatynyn sezbegen de shyǵar. Ýaqyt shirkin eshteńeni keshirmeıdi, jaǵaǵa teńizdiń izimen shyǵanaq ta ǵaıyp boldy. Bálkim tartylǵan shyǵanaq ornynda kól paıda bolyp, kúnderdiń kúninde Toraıǵyr bógeti buzylyp, bárin aǵyzyp ala jóneldi. Áıtpese mynaý sup-sur jarqabaq ol jóninde syr aıtpaıdy, tek sazdy qabatta qatyp qalǵan teńiz jándikteniniń qańqalarynan uqqandaısyz. Bul jóninde professor Pavel Marıkovskıı bylaı dep oı túıindeıdi: «Baǵzy zamanda zamanda, úshtik kezeńde, 25 mıllıon jylǵa jýyq buryn, jer betinde adamzat jaratylmaı turyp, aýqymdy da ystyq shól ornynda úlken kól tolqyp jatty. Ol qorshap jatqan taýdy jemire tabanyna kúshti saz qabatyn usaq qıyrshyq tastarmen aralastyra jınady. Sosyn aýa raıy ózgerdi, kól qurǵady, al tabanyn sý shaıyp otyrdy. Tirshilik jalańash ári óte tańsyqtaý, sazdy óńir paıda boldy».
Bul óńirde alyp taýlardyń kerim kelbetikóz qaryqtyrady. Aq bas shyńdardyń sulý sýreti syrbaz keıipte asqaqtaıdy. Bıikke umtylǵan jasyl shyrshalar ádemilikke ózgeshe áspet bergendeı. Kókoraı shalǵyndy Qyzǵylt kamaldar ańǵary tańǵajaıyp symbatymen ózine eliktire túsedi. Jer jaryqtyqtyń myń san boıaýymenmyń san boıaýymen kóz aldyńda qulpyrady. Shirkin, Sharyn!
Saparbaı PARMANQUL,
«Eqemen Qazaqstan»
Almaty oblysy
