«Mundaı sútti eshkiden de alýǵa bolady ǵoı»

Beısenbi, 7 aqpan 2013 7:34

Mal sharýashylyǵyn qaıtsek damytamyz?

Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Kópmaǵambet Elemesovtiń esimi tek Qazaqstanda ǵana emes, sonymen qatar, sheteldik áriptesterdiń arasynda da jaqsy tanymal. Ol Reseıdiń, Tájikstannyń, Mońǵolııanyń ǵylym akademııalarynyń akademıgi.

Beısenbi, 7 aqpan 2013 7:34

Mal sharýashylyǵyn qaıtsek damytamyz?

Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Kópmaǵambet Elemesovtiń esimi tek Qazaqstanda ǵana emes, sonymen qatar, sheteldik áriptesterdiń arasynda da jaqsy tanymal. Ol Reseıdiń, Tájikstannyń, Mońǵolııanyń ǵylym akademııalarynyń akademıgi.

Kópaǵańa tabıǵat-anamyz symbattylyq pen denniń saýlyǵyn qatar darytqany birden kózge urady. Ol búgingi jetpistiń bel ortasyna jetken jasynyń ózinde burynǵysynsha áleýetti de kórikti kórinedi jáne áli de qyzý eńbek ústinde. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Mal sharýashylyǵy jáne veterınarııa ǵylymı-ınnovasııalyq ortalyǵynyń bas ǵylymı qyzmetkeri retinde bilimi men ǵylymı jáne uıymdastyrýshylyq tájirıbesin taratýda.

О́ziniń jastyq jigerin saqtap qalýymen qatar zamanmen aıaǵyn qatar basqan, sheteldiń birqatar joǵary oqý oryndarynda oqyp, bilimin jetildirgen, ol bilimin el ıgiligi jolynda belsendi paıdalanyp kele jatqan jáne qashanda bolsyn oz oıyn jasyrmaı aıtatyn aǵamen áńgimelesýdiń sáti túsken edi.

– Kópmaǵambet aǵa, siz jarty ǵa­syrdan astam ýaqyttan beri elimizdiń mal sharýashylyǵyn damytý isimen úzdiksiz shuǵyldanyp kelesiz. Onyń órleý kezeńin de, quldyraý sátterin de bastan keshirdińiz. Talaı jaıt­tar­dyń kýási boldyńyz. Endeshe, elimiz­degi mal sharýashylyǵynyń qazirgi damý jaǵdaıyn qalaı baǵalaǵan bolar edińiz?

– Bul ózi jan aýyrtatyn óte bir tol­ǵaqty áńgime. Qudaıǵa shúkir dep aı­taıyq, jalpy, elimizdiń damý barysy, bo­lashaqqa qaraı bet alysy jaman emes. Táýelsizdiktiń osy bir 20 jyly ishinde nebir keremet sátterdi bastan keshirdik. Tipti, keıde osy túsim emes pe eken dep oılap qalatyndaı da shaqtar boldy. Myna kúnnen-kúnge jaınaǵan Astanamyzdyń ajaryna qarańyzshy. Dál osyndaı keleshek keskin kel­be­tin­degi sándi qala qaı elde bar? Men ózim álemniń birqatar elderinde, sonyń ishin­de, qazirgi órkenıettiń besigi sanalyp otyrǵan Batys Eýropa elderinde bolyp, sol jaqta arnaıy kýrstarda oqyǵan adammyn. Sol elderdiń ataqty qalala­ry men Astanamyzdy salystyratyn bolsaq, maǵan bul ekeýi eki dúnıe­niń bel­gisindeı, eki zamannyń kórini­sindeı áser etedi.

Mine, osy Astana qalasynda halyq­aralyq deńgeıdegi alqaly basqosýlar jıi óte bastady. Álemdik jáne dástúrli dinderdiń basqosýy turaqty sıpatqa aınaldy. EQYU-nyń ataqty sammıti ótti. Endi, 2017 jyly dúnıejúzilik kórme de osynda uıymdastyrylaıyn dep otyr. Osydan shırek ǵasyr buryn táýelsizdik máselesine qatysty, qanshama tátti qı­ıal­ǵa berilsek te dál osyndaı bolady de­gen óńimiz turmaq túsimizge de kirmes edi.

Demek, elimizde órleý-órkendeý ja­ǵy myqty bolyp tur. Muny eshkim joq­qa shyǵara almaıdy. Al siz menen mal sharýashylyǵynyń qazirgi jaıyn qalaı baǵalaısyz dep surap otyrsyz. Shynyn aıtaıyn, eger men mal sharýashylyǵy­nyń qazirgi jaǵdaıyn jaqsy baǵalaı­myn desem, seni bylaı qoıyp, qudaı­dyń aldynda ótirikshi bolar edim. Oǵan meniń arym jibermeıdi. О́ıtkeni, keshegi keńes ókimetiniń tusynda, bul salanyń ábden damyǵandyǵyn kózimiz kórdi. Sol tusta qoı sanyn 50 mıllıonǵa jetki­zemiz dep dabyldattyq. Jaılaýdyń bar­lyǵy mal­ǵa toly bolatyn. Qazaqstan mal sharýa­shylyǵynyń aýqymy jóninen álemdegi aldyńǵy oryndardyń birin enshileıtin. Elimizde iri-iri et kombınattary, sút ónimderi zaýyttary, júndi bastapqy óń­deý fabrıkalary jumys isteıtin. Jylyna júzdegen myń tonna et pen sút eks­porttalatyn. Bylaısha aıtqanda, azyq-túlik ónimderimen 350 mıllıon hal­qy bar Odaqty asyraýǵa qosqan úle­simiz mol boldy.

Qazir endi osylar bar ma? Árıne, joq. Munyń ózi elimizde munaı men gaz, saýda, bank, qurylys, kásipkerlik, taý-ken metallýrgııa salalary boıynsha progress bar ekenin kórsetse, mal sha­rýa­shylyǵy jóninen regreske túsken­digimizdi anyq baıqatady.

– Qatty kettińiz ǵoı, tipti. Qazir mal sharýashylyǵy salasynda kóp­tegen iri jobalar júzege asyrylyp jatqan joq pa? Tórt-bes jyldyń ishinde shetelderden 70 myń bas asyl tuqymdy sıyr satyp ákelip, et eksportyn jolǵa qoımaqpyz. Muny progress dep aıtýǵa bolmaı ma?

– Árıne, 1997-2000 jyldar ara­ly­ǵyn­daǵy kezeńmen salystyrsaq, munyń progress ekendigi anyq. Biraq, bizdegi mal sharýashylyǵynyń bir kezdegi je­tistikterimen salystyrǵanda, biz áli de quldyraýdan tolyq aıyǵyp otyrǵan joqpyz. Qazirgi jaǵdaılardyń barysymen alǵanda, men tipti, elimizdegi mal sharýashylyǵynyń bolashaǵy bulyńǵyr dep esepteımin. О́ıtkeni, elimizdiń bas­ty baılyǵynyń biri sanalatyn júz­degen mıllıon gektar jerimiz ıgerilmeı bos jatyr. Mal sharýashylyǵyna esh­kimniń barǵysy kelmeıdi. Eger jaǵdaı osylaı bola berse, biz erteńgi kúni mal baǵatyn adam taba almaıtyn bolamyz. Qazir dúnıe júzinde jer betine adam syımaı barady. Mine, osyndaı shaqta Qa­zaqstannyń kóp jeriniń bos ja­týy­nyń ózi, shynyn aıtaıyn, kóńilge alań týǵyzbaı qoımaıdy.

Alla taǵala bizge bul jerdi mal ósirý úshin bergen. Qazaq jerinde qan­daı aýyr jut bolsa da, artynsha saıyn dalamyz qaıtadan malǵa tolyp otyrǵan. Nege deseńiz, kóp jeri shóleıt, qumdy keletin dalamyz mal ósirýge, qunarly et óńdeýge óte qolaıly. Bul jerde, qazirgi kúni adamzat qaýymy zárý bolyp otyrǵan dámi til úıiretin qospasyz sapaly et pen sút óndirýge bolady. Allanyń bergen osy artyqshylyǵyn paıdalana almaı otyrǵandyǵymyz ózek­ti órteıtin jaıt.

Qazir osy Astananyń iri-iri saýda dúkenderine baryp bas suǵyp kórińizshi, dúken sóreleriniń azyq-túlik taýarlaryna, daıyn taǵam túrlerine tolyp turǵandyǵyn kórip, kóńiliń qýanyp qa­lady. Al endi sol taýarlardy alyp qa­raı bastasańyz, barlyǵy de­­meıik, kóp­shiligi shetelden kelgen ónim­der. Osyny kórgende, jańaǵy qýanǵan kóńiliń sý sepkendeı basylady. О́ıtkeni, azyq-túlik qaýipsizdigi degen bar. Álem ha­lyqtary úshin bul qaýipsizdik túriniń mańyzy óte zor. О́ıtkeni, qazirgi kúni jer betindegi adamzat sany jeti mıl­lıardqa jýyqtap kele jatsa, sonyń eki mıllıardqa jýyǵy azyq-túliktiń jetis­peýshiliginen ashyǵa bastaǵan. Demek, azyq-túlik qaýipsizdigi degenimiz, el táýelsizdiginiń basty barometrleriniń biri. Sondyqtan, kez kelgen el, eń aldymen, ózderin azyq-túlik ónimderimen jetkilikti túrde qamtamasyz etýge um­tylady. Al dúken sórelerin jaýlap al­ǵan shet eldik ónimder bizde osy máse­leniń áli de bolsa durys sheshilme­gen­digin, tipti Keden odaǵynyń aıasynda biri­gýimizdiń astarynda dál qazirgi ke­zeńde bul istiń odan ári ýshyǵa tús­kendigin kórsetetindeı. Jalpy, Keden odaǵy Qazaqstan ekonomıkasy úshin du­rys dúnıe. Biz shetelderge kóptep mu­naı, metall, astyq saýdalaımyz. Eýro­paǵa jaqyn ornalasqan Reseı men Be­larýstiń kólik ınfraqury­lymda­ry­nyń múmkindikterin tıimdi jaǵdaıda paı­dalanamyz. Irgede turǵan 170 mıllıon adamdyq rynok bizge qoljetimdi bola túsedi. Keden odaǵynyń quryl­ǵan­dyǵy bizge osy jaǵynan, ıaǵnı jalpy, strate­gııalyq jaǵynan durys. Biraq bizdiń mal sharýashylyǵy men onyń aı­nala­syn­da­ǵy bıznes kórshi eldiń kásip­kerlerimen básekelestikke tótep bere almaı otyr. Kiná, mal sharýashyly­ǵy­nyń ózinde tur. Mine, másele qaıda?!

Al negizinde bulaı bolýǵa tıis emes edi. Sebebi, bizde mal ósirýge laıyqty keń dala bar. Odan álemdegi eń arzan ári ekologııalyq turǵydan taza et pen sút óndirýge bolady. Mal sharýashyly­ǵy­nyń máselesin durys sheshýge qarjylaı qýatty memleket bar. Jerimizde azyq-túlik ónimderiniń kóptegen túrlerin ósirýge bolady. Mal sharýashylyǵynyń aýqymy jóninen kezinde álemde al­dyń­ǵy qatardyń birin enshilegenimiz taǵy bar. Onyń ústine mal sharýa­shy­lyǵy – qazaqtyń ata kásibi dep, ıaǵnı mal ósirý jaıyn eshkimnen kem bil­meımiz dep taǵy maqtanamyz. Sóıtip júrip, adam densaýlyǵyna zııandy qos­palary mol kóptegen ónimderdi shetelderden satyp jeı bastadyq. Bulaı bola berse, mal ónimderin shetke iri kólemde eksport­taý­shy elden endi birte-birte ımporttaýshy elge aınalyp shyǵa ke­lýimiz de ǵajap emes.

– Statıstıkalyq derekter bul jó­ninde ne deıdi eken?

– Shynyn aıtsam, men ózim qazirgi statıstıkalyq derekterge, ásirese, mal sharýashylyǵy jónindegi statıstıkalyq derekterge kóp sene bermeımin. Bir ákim jańadan kelse, ol burynǵy ákimnen asyp túsýge tyrysady. Sodan mal sany men ónimderin qosyp jazý úrdisi etek aldy. Máselen, 2011 jyly elimizde 6 mıllıon iri qara bar dep eseptelse, 2012 jyldyń basynda odan 5 mıllıon 700 myń bas qana qalǵan. Sonda 300 myń bas iri qara maly qaıda ketti? Munsha maldy biz eksportqa shyǵar­ǵan joqpyz. Iri qara sany, ásirese, Qos­tanaı oblysynda kóp túsip ketken. Mine, osynyń barlyǵy qosyp jazýdyń kesiri.

 – Shynyn aıtqanda, memleketimiz mal sharýashylyǵyn damytýǵa nazar aýdarmaı otyrǵan joq. Qajetti qarjyny bólip otyr. Sonda nege bul sala damymaıdy? Osy týraly ózińiz ne oılaısyz?

– Bul másele týraly árkim ártúrli pikir aıtyp júr. Bireýler bul salanyń shyǵyny kóp, sondyqtan damymaıdy deı­di. Ekinshi bireýler mal sharýa­shy­lyǵy salasy tym usaqtanyp ketken, kóp mal úı sharýashylyǵymen ǵana shuǵyldanyp otyrǵan jeke menshiktiń qolynda, sondyqtan durys jolmen damıtyndaı jaǵdaıy múldem joq deıdi. Sebebi, bizde qazir jalpy mal basynyń 80 paıyzy úı sharýashylyqtarynyń qo­lynda qalyp otyr. Al shóre-shóre bol­ǵan úı sharýashylyǵymen alysqa bara almaısyń. Endi bireýler jalpy mal sharýashylyǵynyń konservatıvti sala eken­digin, mundaǵy ózgerister baıaý jú­retindigin aıtady. Osylardyń barlyǵy­men kelisýge bolady. Alaıda, bul da jón eken dep qazirgi júrip jatqan sharalarǵa qanaǵattanyp, otyra bereıin deseń, basqa elderdiń damý barysyna qarap, bizdiń elimizde bul jóninde qa­typ jatqan seń kóbesi áli sógilme­gendigin baıqaısyń. Máselen, men ózim qazir sút baǵytyndaǵy sıyrlardy ósirý máselesimen shuǵyldanyp otyrǵandyq­tan, kórshimiz Reseıdegi osy jónindegi derekterge toqtala keteıin. Bul elde ár sıyrdan saýylatyn sút kólemi 2009 jyldyń ózinde 4422 lıtrden aınaldy. Al Lenıngrad jáne Mýrmansk sekildi mal sharýashylyǵy damyǵan óńirlerde bul kórsetkish 6 myń lıtrlik belesten asyp tústi. Al biz bolsaq, áli sol 2-2,2 myń lıtrdi qanaǵat tutyp júrmiz. Osydan 3-4 jyl buryn Qosshy aýylyndaǵy «Asyl túlik» mal asyldandyrý ortaly­ǵyna kelgen kezde, Elbasymyz osy jaıdy estip, «Mundaı sútti eshkiden de alýǵa bolady ǵoı» degeni bar. О́te dál aıtylǵan teńeý.

– Reseıde nelikten sút óndirý kór­setkishi bizden eselep joǵary bolyp otyr?

– Meniń oıymsha, munyń kóptegen se­bepteri bar. Birinshiden, Reseıdiń jeriniń qunarlyǵy men tabıǵı jaǵdaıy bizden jaqsyraq. Ekinshiden, bul elde bizdegideı, sharýashylyqtar tym usaq­talyp ketpegen. Munda jalpy óndiril­gen súttiń 55 paıyzy sharýa sharýashy­­lyqtary men úı sharýashylyqtarynan alynsa, 45 paıyzy aýyl sharýashylyǵy kásiporyndarynda óndiriledi. Bul elde aldaǵy ýaqytta iri óndiristi odan ári damytý saıasaty ustalyp otyr.

Meniń oıymsha, bizdegi mal sharýa­shylyǵynyń damymaıtyn basty sebebi – onyń tartymsyzdyǵy. Mal sharýa­shylyǵyna jastar barǵysy kelmeıdi. Iаǵnı, elimizdegi mal sharýashylyǵynyń bolashaǵy túbegeıli túrde áli sheshilmeı otyr.

– Al endi, osy sala nege tartymsyz? Álemniń basqa elderinde tartymdy bolǵanda bizde nege tartymsyz? Kezindegi Keńes odaǵynyń tu­synda, Odaq halqynyń jarym-jartysyn asyrap turǵan sala edi ǵoı. Qazir nege mundaı kúıge tústik? Nege tamaqtyń bárin derlik syrttan alyp jeıtin boldyq? Álde «Mal ósirseń qoı ósir, tabysy onyń kól kósir» degen ádetimizden jańyldyq pa?

– Bul suraqqa da ár túrli jaýap berýge bolady. Al meniń oıymsha, bizdegi mal sharýashylyǵynyń tartymsyz bolýyna, elimiz táýelsizdikke ıe bolǵan­nan keıin ekonomıkamyzdyń úlken qurylymdyq ózgeriske túsýi sebep boldy. Munaı men gaz, qarjy, saýda, saq­tandyrý, qyzmet kórsetý, oıyn-saýyq sekildi óte tartymdy bıznestik salalar paıda boldy. Bir esepten alǵanda, bul jaqsy, árıne. Biraq, osylardyń astarynda baıyrǵy salamyz mal sharýa­shylyǵynyń jaǵdaıy ábden quldyrap ketti. Ol qoǵamda eskiliktiń sarqyn­shaǵy, ótken kúnniń belgisi sekildi kórinis bere bastady.

Eger biz mal sharýashylyǵyn durys damytamyz desek, bıznestiń erekshe tartymdy salalaryna ketip otyrǵan osy salanyń esesin alyp berýimiz kerek. Meniń oıymsha, bul isti júzege asyrý úshin, ulttyq qordyń qasynan Mal sharýashylyǵyn qoldaý qoryn nemese jalpy Aýyl sharýashylyǵyn qol­daý qoryn qurǵan jón bolatyn sekildi. Sonda munaı men gazdan túsip jatqan qarjyda mal sharýashylyǵynyń tikeleı úlesi bolady. Al mal sharýashylyǵy degenimiz, óte úlken másele. Tipti, saıası másele. О́ıtkeni, biz qazirgi kúni bos jatqan júzdegen mıllıon gektar jerdi tek osy mal sharýashylyǵy arqyly ǵana ıgeretin bolamyz. Basqadaı joldy men kórip te turǵamyn joq. Adamzat qa­ýymy jerge syımaı otyrǵan qazirgi shaqta saıyn dalamyzdyń bos jatýy­nyń ózi qaterli kórinis.

– Jaılaýdyń barlyǵyn malǵa toltyryp, mal sanyn kóbeıttik de­ıik. Biraq, naryqtyń óz zańy bar emes pe? Erteń ol ónimderdi biz kimge satatyn bolamyz?

– Ol ónim basqaǵa satqandy qoıyp, bizdiń ózimizge jetpeı otyrǵan joq pa?! Bul jerde barlyq kiltıpan baǵa máse­lesinde tur. Eger biz ónim baǵasyn arzandata alsaq, ony kez kelgen elge ótki­zýge bolady. Al mal ónimderin arzan­datýdyń bir joly – mal sanyn arttyrý. Buǵan bizde tolyq múmkindik bar. Se­bebi, bizde júzdegen mıllıon gektardy quraıtyn jazǵy jaıylymdyqtar bar. Jazǵy jáne kúzgi jaıylymdyqta ba­ǵyl­ǵan maldardyń eti men súti óte arzan bolady. Buǵan dálel jeterlik. Má­selen, Keńes ókimetiniń kezinde osy ja­ıylymdyqtardyń arqasynda Qazaq­standa óndiriletin 1 kılo ettiń ózindik quny Reseıdegiden 25-30 paıyzdaı, al Belorýssııadaǵydan eki esedeı arzan bolatyn. Al endi, osy jazǵy jaıylym­dyqtardy biz qazir paıdalanbaı otyr­ǵandyqtan kerisinshe jaǵdaı ornap, Reseı men Belarýstegi mal eti bizden arzan bolyp shyǵa keldi. Reseı men Belarýs bizdiń rynogymyzdy ónimderiniń baǵasy arzan bolǵan soń jáne ónimdi óńdeý máselesi jaqsy jolǵa qoıyl­ǵandyqtan jaýlap barady. Ras, olarda aýyl sharýashylyǵy Keńes ókimetiniń kezinde-aq bizden jaqsy damyǵan bolatyn. Olar sol jetistikterin saqtap qala aldy jáne ony endi jańa zamanǵa saı jańǵyrtý ústinde. Biz bolsaq kóp jyldardy joǵaltyp aldyq. Bizge osynyń esesin endi toltyrý kerek. Mal sharýa­shylyǵyna qarjyny aıamaı tógý kerek. Bul salada rettelmegen máseleler kóp. Máselen, mal ıesi bar. Mal ıesiniń kirisi maldy satqan kezde túsetin paıdaǵa baılanysty sheshiledi. Sol sekildi mal ıesine jaldanyp, onyń malyn baǵýshylar da bar. Al olar qandaı jalaqy alyp otyr? Ony eshkim bil­meıdi. Qysqasyn aıtqanda, tikeleı mal baǵatyn adamnyń máselesi bizde sheshil­megen. Naq osy másele sheshilmeı, mal sharýashylyǵynyń damýy bizde durys jolǵa túsedi dep aıta almaımyn.

Máselen, qazir aýyl jastaryn qala­ǵa qurylys jumysyna shaqyrsań qýana-qýana barýy múmkin. Al mal baǵýǵa shaqyrsań eshkim bara qoımas. Mal sha­rýashylyǵy bolashaǵynyń bulyńǵyr tar­týynyń bir kiltıpany osy jerde tur.

– Sonymen, bizde qazir elimizdiń mal sharýashylyǵynda júrip jatqan jumys joqtyń qasy deımiz be?

– Joq, olaı dep taǵy aıta almaımyn. Elimizdiń mal sharýashylyǵy salasynda júrip jatqan jumys az emes. Máselen, qazir elimizde et baǵytyndaǵy mal sharýashylyǵyn damytý baǵytynda úlken jumys júrip jatyr. Iri-iri bor­daqylaý alańdary salynyp, olardyń aınalasynda fermer sharýashylyqtary jedeldetip qurylýda. Shetelderden ónimdilik kórsetkishi joǵary iri qara maldary satyp ákelinýde. Bul durys sharalar. О́ıtkeni, biz sapaly maldy ózimizdiń otandyq tuqymnan ósiremiz dep álekke túsetin bolsaq, ony júzege asyrýǵa birneshe ondaǵan jyldar qajet bolar edi. Ony kútip otyrýǵa myna jedel damyǵan zamanda bizdiń ýaqytymyz joq. Tek oılanatyn bir másele, sol ákelingen maldardyń azyq-túlik bazasyn qalyptastyrýdy aldyn-ala sheship alýymyz kerek edi. Endi, bul jumyspen is barysynda shuǵyldanyp kelemiz. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi maldyń jazǵy jaıylymdyqtarynan 4 myń qu­dyq qazyp, 8 mıllıon gektar jaıylym­dyqty iske qosýmen shuǵyldana bastady. «Eshten kesh jaqsy» degendeı, bul da jaman emes. Endi, osy jazǵy ja­ıylymdyqqa shyǵatyn malshylar tur­mysyna qajetti máselelerdi sheshý kerek. Áıtpese, bul is taǵy da jartykesh shara retinde qalyp ketedi.

Isti uıymdastyrý baǵytynda taǵy bir atap kórsete ketetin sharýa El­basynyń sheshimimen respýblıkadaǵy iri qara maldyń ár tuqymyna arnal­ǵan palatalardyń qurylýy. Qazirdiń ózinde 8 palata quryldy. Qazaqtyń aq­bas sıyry, gereford, angýs, áýlıekól sekildi et baǵytyndaǵy sıyrlarǵa arnalyp palatalar qurylsa, qarala, golshtın, sımmental, alataý, áýlıeata, qyrdyń qyzyl sıyry sekildi sút baǵytyndaǵy iri qaraǵa arnalyp bir palata quryldy. Men osy sońǵy palatany quryp, damytý jumysyna qatysý ús­tindemin.

Jalpy, palatalardyń qaı-qaısysy bolmasyn kommersııalyq uıym emes. Olardy iri sharýashylyqtar men fer­merlerdiń ózi quryp otyr. Bizdiń min­detimiz, sútti iri qaranyń joǵary tekti analyq mal basyn saqtaý jáne olardyń ósip-ónýin keńeıtý, memlekettik jáne basqa da uıymdarda jáne halyqaralyq uıymdarda palata músheleriniń quqyq­tary men múddelerin qorǵaý bolyp tabylady.

Palatanyń qurylýy asyl tuqymdy maldyń esebin durys qalyptastyryp, júrgizýge múmkindik beredi, tabyndar­daǵy seleksııalyq jáne asyl tuqymdyq jumystardyń durys júrgizilýin jolǵa qoıady, asyl tuqymdy maldardy aıqyn­dap, olarǵa mártebe berý isin júzege asyrady. Qysqasyn aıtqanda, asyl tu­qymdy sapaly mal ósirýshilerge úlken kómegi bar.

Palatanyń basshylyq organy – dırektorlar keńesi. Dırektorlar keńesin bas dırektor basqarady. Qyzylorda oblysyndaǵy «Rza» sharýa qojaly­ǵy­nyń tóraǵasy Samurat Imandosov osy bas dırektor qyzmetine saılandy. Bylaısha aıtqanda, palatanyń barlyq jumysyn mal ósirýshilerdiń ózderi bas­qarady. Al biz, ǵalymdar, selek­sııalyq jumystardy júrgizýde olarǵa kómekke kelemiz. Iаǵnı jan-jaqtan kúsh biriktirý nátıjesinde paıda bolyp otyrǵan paıdaly uıym dep aıtýǵa bolady.

Jalpy, elimizdiń aýyl sharýashy­ly­ǵyn­da, sonyń ishinde, mal sharýa­­shy­ly­ǵynda kóptegen jumystardyń jú­ze­ge asyp jatqandyǵyn men kórip otyr­myn. Ǵalym retinde bul atqa­rylyp jatqan isterdi qoldap, maqul­daımyn. Ásirese, mal sharýashyly­ǵy­na degen memlekettiń kózqarasynyń túzelip, oǵan degen qol­daýdy jyldan-jylǵa arttyryp kele jatqandyǵyna qýanyshymdy bildiremin.

Biraq, osylaı deı otyryp, bul sala­nyń damýy qanaǵattanarlyqtaı jolǵa tústi dep taǵy aıta almaımyn. Uzaq jyldar boıy mal sharýashylyǵy óz betimen jeke ómir súrip, nazardan tys qaldy. Osy tusta ol ábden qojyrady. О́ziniń tartymdylyǵynan aıyryldy. Endi osy ketken olqylyqtardyń ornyn toltyrý úshin úlken jumystar qajet. Qazirgi júrip jatqan jumystar bul olqylyqtardyń ornyn tolyq toltyrady dep aıta almaımyn. Sondyqtan, meniń oıymsha, bul salanyń damý bola­shaǵyn tolyq aıqyndaıtyndaı keleli keńes quryp, kóp aqyldasýymyz kerek. Qazaqstandaǵy ekonomıkalyq salalar­dyń arasynan onyń ornyn belgileýimiz kerek. Mal sharýashylyǵyna baramyn degen jastarǵa úlken qoldaý bildirý qajet. Mine, osyny júzege asyrý úshin eń aldymen, memlekettiń úlken qoldaýy men qomaqty qarjysy qajet. Bul qomaqty qarjyny qaıdan alamyz, qaı baǵytqa jumsaımyz? Múddeli jaqtar­dyń báriniń basyn qosyp, osy isti je­deldetip sheshý qajet. Úkimet osy iske jan-jaqty qoldaý kórsetip qana qoı­maı, elimizde Keńes ókimetiniń tusynda bolǵan tyń kóterý kezindegideı qazirgi qalǵyǵan tirshilikti erekshe ekpinmen buza-jara kirisýi kerek. Qarjylaı qol­daý kórsete otyryp, qazirgi bazar saǵa­lap júrgen jastarymyzdyń bir bóligin osy bir ekinshi tyńdy ıgerý isine óz erikterimen attandyrýdyń joldaryn ta­býy kerek. Sonymen qatar, mal azy­ǵyn daıyndaý óndirisin qaıta qalpyna keltirip, ony durys jolǵa salý qajet. Solaı etkende ǵana mal sharýashy­lyǵynyń damýynan biz naqty serpilisti baıqaıtyn bolamyz.

– Sonda bizdiń mal sharýa­shyly­ǵymyz kezindegi Keńes ókimetin­degi­deı tek dotasııamen ǵana jumys isteıtin shyǵyndy sala bolyp shyǵa kelmeı me? Ol elimizge naryq kelgen kezde osy shyǵyndylyǵynan quryp ketip edi ǵoı.

– Mal sharýashylyǵy memleket úshin qashan bolsyn shyǵyndy, al bıznes úshin tıimdi sala bolýy kerek. Bul ne degen sóz? Bul mal sharýashylyǵyndaǵy bıznes óz turǵan betinde óte álsiz, ol tek memlekettiń qoldaýymen ǵana paıdaly bola alady degen sóz. Búkil órkenıetti álem osyndaı jolmen damı alady. Má­­selen, aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń úzdik úlgisi sanalatyn Ame­rıkanyń ózinde fermerge degen qoldaý óte kúshti. Ol qoldaý fermerge tikeleı emes, assosıasııalar arqyly kórseti­ledi. Fermer­diń óndirgen ónimderin ótkizý másele­si­men de osyndaı uıymdar shuǵyldanady.

Sóıtip, fermerge degen kómekti bir sátke de bosańsytýǵa bolmaıtyndyǵyn damyǵan elder jaqsy túsinedi. Sebebi, mal sharýashylyǵy bir qojyrasa, ony qaıtadan qalpyna keltirý óte qıyn. Bizdiń mal sharýashylyǵymyzdaǵy qa­zirgi jaǵdaı, bul salada ábden bas qaty­ratyn sheshimi tym kúrdeli má­sele­lerdiń tym qordalanyp qalýy, qazir endi bul salany qalaı damytamyz dep arpalysqa túsip otyr­ǵandyǵymyz – osynyń eń úlken mysaly. Iаǵnı, tarıh­tyń ashy sabaǵy bizdiń óz basymyzda-aq jetip artylady. Osyny este ustaıyq.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Suńǵat ÁLIPBAI,

«Egemen Qazaqstan».