- Baýyrjan Erbozymuly, búginde mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrýdy engizý máseleleri boıynsha aqparattyq-túsindirý jumysynyń úshinshi kezeńi ótip jatyr eken. Bizge jetken derek boıynsha, aımaq bul júıege kóshýge daıyn sııaqty. Biraq, kókeıde suraq kóp, ári biz mindetti saqtandyrý júıesine qatysty buǵan deıin bir ret qatelik jiberilgenin áli umytqan joqpyz...
- Sizdiń suraǵyńyzdyń astarynda 1996 jyly tájirıbe retinde engizilgen medısınalyq saqtandyrýǵa qatysty alańdaýshylyq turǵany anyq. Meniń ótken oqıǵaǵa baǵa berýge quqym joq, biraq, jańa bastama engizilip jatqan tusta jaýapty tulǵa retinde ótkennen sabaq alý kerektigin moıyndaımyn. Ol kezeńde memleketimizde qazirgideı tájirıbe bolǵan joq, múmkin sondyqtan da qatelik bolǵan shyǵar. Ras, ol júıeniń ózindik ereksheligi bolǵany anyq, tek medısınalyq saqtandyrý tásili men ony júzege asyratyn tetikter jumys istemedi. Mamandardyń jaýapsyzdyǵy men biliginiń tómen bolýy da jobanyń iske aspaýyna ákelgen bolar. Quqyqtyq jaǵynan da rettelmegen tustar bolypty. Al qazirgi mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesin engizbes buryn Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń mamandary mundaı táýekeldiń barlyǵyn zerdelep, «jeti ret ólshep, bir ret keskendeı» jumys istedi. Jalpy, 1996 jyly engizilýi tıis saqtandyrý júıesinde qazirgideı adam densaýlyǵyn saqtaýǵa baǵyttalǵan naqty qadamnan kóri, qaǵazbastylyqa negizdelgeni baıqalady. Sondaı-aq, qarjyny jınaqtaý men tólem jelisi naqtylanbaǵan. Tipti, bul zań turǵysynan aıqyndalmaǵan da. Mamandardyń oıynsha, bul jerdegi basty qatelik, jınaqtaý júıesindegi ashyqtyqtyń bolmaýy eken. Jeke adam men mekemelerdiń aqsha aýdarýy da bir izge túspegen. Ol kezeńde adamdarda turaqty jumys ta joq-ty, turaqty aýdarym jasalmaǵanyna bul da bir sebep edi. Densaýlyq salasy óz betinshe, saqtandyrý qory ózinshe jumys istegen. Al 2020 jyldyń 1 qańtarynan iske qosylatyn jańa júıede mundaı qatelikke jol berilmeıdi dep senimmen aıtýǵa bolady.
- Jaqsy, ótken – ótti. Alaıda, dál qazir medısına salasyna mindetti saqtandyrý engizýdiń qajetiligi neden týyndady? Konstıtýsııa otandastarymyzǵa tegin em-dom alýǵa kepildik beredi. Ári bul júıe densaýlyq saqtaý salasyn monetızasııalaýǵa ákelmeı me?
- Birden aıtaıyn, MÁMS júıesiniń enýi – densaýlyq saqtaý salasynyń aqyly qyzmet kórsetýge tolyqtaı kóshýi degendi bildirmeıdi. Bul jerde siz aıtyp otyrǵandaı monetızasııa týraly sóz joq. Memleket óz azamattarynyń densaýlyǵynan paıda tabýdy kózdemeıdi, kerisinshe adamǵa qolaıly medısınalyq qyzmet kórsetýdi jetildiredi. Qazir el ishinde osyndaı suraqtar jıi qoıylady. Biz óz tarapymyzdan turǵyndarǵa naqty jaýap berip, túsinik jumysyn júrgizýdemiz. 2016 jyldan beri mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrýdy engizý boıynsha medısınalyq qaýymdastyq arasynda jáne jumys berýshiler men turǵyndarǵa da keń kólemdi aqparattyq-túsindirý jumystary júrgizilip keledi. Osy ýaqyt aralyǵynda MÁMS júıesin túsindirý maqsatynda jalpy sany 1 107 300 turǵynmen 4070 kezdesý ótkizilgen. Al oblystyń medısınalyq mekemelerinde tıisti mamandar 10250 ret osy saqtandyrý júıesi týraly keńes berdi...
- Maqul. Sonda MÁMS-ti engizýdiń ýaqyty endi keldi me?
- Beınelep aıtqanda, zaman ozǵan saıyn «aýrý da asqynyp» keledi. Dáriger bolǵandyqtan biz kún saıyn naýqastardyń boıyndaǵy dertke tózimdiliktiń ózgergenin baqylap otyramyz. Iаǵnı, qazir «bas aýyryp, baltyr syzdaǵanǵa» bola em izdeıtin ýaqyt ótken. Ekologııa, tehnogendik tóńkeris adamzattyń densaýlyǵyna da oń, teris áserin tıgizgeni anyq. Demek, densaýlyq saqtaý jolyndaǵy kúreste medısına da jańaryp, ósip, qaıta jabdyqtalyp otyrýy kerek. Ol, álbette qarjyny qajet etedi. Osy ýaqytqa deıin otandastarymyzdyń densaýlyǵyn saqtaýǵa memleket qana jaýapty bolyp keldi. Qazir ómir úshin kúres tym qymbatqa túsýde. Derek boıynsha, elimizde táýlik boıy em alýdyń quny 1,5 esege, al kúndizgi stansıonar boıynsha 2,5 esege ósken. Nege? О́ıtkeni, medısına salasyna qatysty tehnologııanyń qyzmeti qymbat. Eski ádispen em-dom alýǵa naýqasty májbúrleı alamyz ba, joq. Al qazir qoldanysqa ozyq medısınalyq tehnologııanyń jemisi sanalatyn dıagnostıkanyń 450 túrli ádisi pen qurylǵysy enip úlgerdi. Memleket qarjysy medısınalyq qyzmetti reformalaýǵa mindetti bolǵanymen, naýqastyń em-dom alýyna qajetti shyǵyndy óteı almaıdy. Adamdar sol sebepten de aqyly qyzmetke júginýge májbúr. Sońǵy 5 jyly ishinde adamdardyń túrli menshik túrindegi emhanalar men aýrýhanalarǵa jumsaǵan qarjysy 680 mlrd teńgeni qurapty. Bul – jeke adam jumsaýǵa tıisti shyǵynnyń 42 prosentine jetip otyr. Al Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy talaby boıynsha mundaı shyǵyn 20 prosentten aspaýy tıis. Demek, medısına salasyna mindetti saqtandyrý júıesin engizýdiń qajettiligi de, tıimdiligi de bar degen sóz.
- Mysalǵa, naýqas úshin qandaı tıimdiligi bar?
- Buǵan deıin Úkimet bekitken tegin medısınalyq qyzmet kórsetýdiń tizbesi boıynsha turǵyndarǵa em-dom jasalyp kelgeni belgili. Al MÁMS osy tizbeni tolyqtyra túsedi. Iаǵnı, qyzmet kórsetý 2 paketten turady. Birinshiden, burynǵydaı alǵashqy medısınalyq kómek, jedel járdem shaqyrý, sanıtarlyq avıasııa kómegi, basqa da naýqastyń ómirin qutqarýǵa qajetti dárigerlik kómektiń barlyǵy tegin kórsetile beredi. Ekinshiden, naýqastyń dertin anyqtaý men tolyqtaı emdeýge qajetti shyǵyndy jabý endigi jerde MÁMS júıesi arqyly iske asyryldy. Buǵan maman dárigerdiń keńesinen bastap, dertti anyqtaý men emdeýge qajetti sharanyń barlyǵy kiredi. Stasıonarlyq em alý túri men dári-dármek tizbesi ulǵaıady. Qajetti dıagnostıkalyq qurylǵylar men qondyrǵalar qyzmeti de qol jetimdi bolmaq. Iаǵnı, qazirgi kúni turǵyndar qosymsha qarjy shyǵyndap otyrǵan medısınalyq qyzmetterdiń barlyǵy mindetti saqtandyrý jarnasy esebinen tólenedi.
- Demek, emdelýshiniń shyǵynyn endi MÁMS júıesi óteıdi. Al adamdar bul qyzmetti alý úshin ne isteýi kerek?
- Azamattar óz tabysynan tıisti mólsherdegi somany «Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamynyń esebine aýdara alady. Jınaqtaý júıesine tóleıtin jarna mólsheri satylap ósetinin bilesizder. Mysalǵa, 2017 jyldyń 1 shildesinen bastap mindetti jarna tabystyń 1 prosentin qurasa, 2018-2019 jyl aralyǵynda 1,5 prosentke ózgerdi. Al aldaǵy jyldan bastap jarna 2 prosentke kóbeıip, 2022 jyldan 3 prosentti quraýy tıis.
- Osy jerde zańdy suraq týady: jumys berýshi men jumysshy bul máseleni jalaqydan ustap, aýdarý arqyly sheshti deıik, al aımaqtaǵy ózin-ózin jumyspen qamtýshylar men jumyssyzdar qaıtedi?
- Iá, jalaqy tólenetin qyzmetker úshin mindetti saqtandyrý jarnasyn jumys berýshi tóleıdi. Al ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattar Salyq kodeksine engizilgen ózgeristerge saı biryńǵaı áleýmettik tólem jasaýy tıis. Mindetti medısınalyq jarna osyǵan kiredi. Endi mindetti áleýmettik tólemnen kimder bosatylady degenge keleıik: memleket qazir birneshe áleýmettik topty jiktep, jarna tóleýden bosatyp otyr. Olarǵa balalar, júkti áıelder, jumyssyz retinde resmı tirkelgen tulǵalar, 3 jasqa deıin bala tárbıesimen aınalysýshy ata-ana, múgedektik taǵaıyndalǵan jandar, múgedekti kútip,baǵatyn qamqorshy, soǵys ardagerleri, kóp balaly analar jáne taǵy basqalar kiredi. Bul toptaǵylarǵa tıisti medısınalyq qyzmet tegin kórsetiledi.
- Baýyrjan Erbozymuly, MÁMS júıesiniń iske asýyna sanaýly aı qaldy. Qazir túsindirý jumystary aıaqtalýǵa jaqyn. Turǵyndar men jumys berýshiler tarapy ázir delik. Al oblystyń densaýlyq saqtaý salasy buǵan túbegeıli daıyn ba?
- Jalpy, mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi el boıynsha 2020 jyly tolyq qoldanysqa engiziledi. Al 1 qyrkúıekten bastap Qaraǵandy oblysynda pılottyq joba retinde iske qosylmaq. Demek, bizdiń júıe boıynsha kem-ketikti jóndeýge, jetildirýge ýaqytymyz bar. Al óńirdegi densaýlyq saqtaý mekemeleriniń qyzmet kórsetý deńgeıine qatysty másele týyndamaýy kerek, biz daıynbyz dep aıta alamyz. Árıne, aýyldyq jer boıynsha keıbir tehnıkalyq múmkindikterge baılanysty jumystar saqtandyrý júıesi arqyly qarjylandyrýǵa kedergi keltirýi múmkin, biraq bul sheshiletin jaǵdaı. Qazir jergilikti ákimdik pen «Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý» qory osy kemshilikti joıý úshin birlesip jumys isteýde. О́ńirlerde saqtandyrý júıesin uıymdastyrý boıynsha arnaıy shtab qurylǵan.
Áńgámelesken Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy
