Resmı málimetterge sáıkes 1949-1989 jyldar aralyǵynda Semeı polıgonynda 456 ıadrolyq synaq júrgizilip, 1,5 mıllıonnan astam qazaqstandyq zardap shegipti, qazir de túrli aýytqýshylyqtar baıqalady. 456 ıadrolyq synaqtyń 116-sy jer betinde nemese áýe keńistiginde jasaldy, osy jarylystar qýaty jaǵynan Hırosımaǵa tastalǵan bombanyń qýatynan 2500 ese artyq bolǵan eken. Mundaı jarylystar 1962 jylǵa deıin, ıaǵnı on úsh jyl boıy oryn aldy. Al kelesi jıyrma jeti jyl boıy ótkizilgen 340 jerasty jarylystyń da óńirdiń ekologııalyq ahýalyna orasan zor zııany tıdi.
Nebir zulmat kezeńderden rýhy jasyp qalǵan halyqtyń da, sol kezdegi basshylardyń da áskerı maqsattaǵy synaqtarǵa qarsy turýǵa shamalary joq edi.
«Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep...» degen danyshpan Abaı ósıeti meniń de ustanatyn ómirlik qaǵıdam, sanama sińirgen tereń tanymym» ustanymyn boıyna serik etken Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń «Beıbitshilik kindigi» kitabyndaǵy myna sózder sol kezdegi kúrdeli jaǵdaıdy aıǵaqtaı túsedi: «Zaman qıyn bolatyn. Jarylystan jer silkingenin sezingende nemese tipti shaıdaı ashyq kúni ekinshi kúndi kórgende de eshkim ashý-yza bildire qoıǵan joq. Ereýilder, narazylyqtar týraly əńgime bolýy da múmkin emes-tin. Bas asaýlardy bas bildirýdiń súıikti quraly psıhıatrııalyq emhanalar boldy. Burynǵy KSRO-nyń basshylary synaqtar ótkizgende sol kezdegi Qazaqstannyń halqy túgili, bıýrokratııalyq bılik tobymen de aqyldasqan joq. О́ıtkeni Qazaqstan KSR-iniń basshylary jumysqa ortalyqta taǵaıyndalyp, sonda ornynan alynatyn. Məskeý buıryǵyn qalt etpeý mansaptan aıyrylmaýdyń birden-bir joly bolatyn. Qoıdyń baýyzdalar shaǵynda da ún shyǵarmaýy degenińiz osy ǵoı».
Sol kezeńde eshkimniń qolynan kelmegen álemdegi eki alpaýyt eldiń «qyrǵı-qabaq» soǵysy aıasyndaǵy teketirestiń qurbanyna aınalǵan Semeı qasiretine arasha túsý Temirtaýda quryshtaı shynyǵyp, oblystyq, respýblıkalyq deńgeıdegi basshylyq qyzmetterde tájirıbe jınaǵan jańashyl, qazaqtyń baǵyna týǵan azamat Nursultan Nazarbaevtyń batyldyǵynyń arqasynda múmkin boldy.
Halyq arasynda «qańǵyp kelgen shúregeı» atanǵan respýblıkanyń birinshi basshysy Kolbınniń el taǵdyryna beıjaılyǵyn burynnan biletin Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Nursultan Nazarbaev, 1989 jylǵy 30 mamyr kúni ótken Keńes Odaǵynyń eń joǵary zań shyǵarýshy organy – Joǵarǵy Keńes sessııasynyń minberinen máskeýlik bılikke qazaqtyń muńyna aınalǵan Semeı ıadrolyq synaq polıgony týraly suraqty tótesinen qoıdy. N.Á.Nazarbaev halyq depýtattarynyń, əsirese zaldyń tórtten birin quraıtyn əskerı kıimdi depýtattardyń aldynda bylaı dedi: «1949 jyldan beri jumys istep kele jatqan, jarylystardy əýeli jer betinde bastaǵan Semeı ıadrolyq polıgony týraly aıtqym keledi. Sol kezden beri tóńirektegi jurt sany tórt ese ósti. Biraq əskerıler bizdi synaqtar adam densaýlyǵyna tipti paıdaly-mys dep sendirgisi keledi. Biz munyń búginde memlekettik qajettilik ekenin bilemiz. Biraq atom jarylystarynyń aınaladaǵy ortaǵa əserin shyndap tereń taldaý, bul týraly jurtqa aıtyp berý kerek qoı. Sol jerlerde kún keshetinderdiń ómirin jaqsartýǵa jumsaý qajet birshama shyǵyndy aıtpaǵannyń ózinde...».
Degenmen, siresken seń birden buzyla qoımady. Kerisinshe, baıandamadan keıin, úzilis kezinde N.Á.Nazarbaevqa «eldiń eń basty strategııalyq obektisine qastandyq jasady, derjavanyń qorǵanys qabiletin búldirdi» degenge deıin aýyr aıyp taǵylyp úlgerdi.
Nursultan Nazarbaevtyń qaıratkerligi munymen toqtalǵan joq. Nursultan Ábishuly 1989 jyly qurylǵan, əlemge tanymal aqyn əri qoǵam qaıratkeri Oljas Súleımenov basqarǵan «Nevada-Semeı» ıadrolyq jarylysqa qarsy halyqaralyq qozǵalystyń, «Əlem dərigerleri ıadrolyq soǵysqa jol bermeý jolynda», jastardyń «Next Stop» jəne basqa da qoǵamdyq qozǵalystardyń qoldaýshysy boldy. Ol bul týraly bylaı deıdi: «... jurtshylyqtyń, əsirese belsendilerdiń əreketteri meniń tarapymnan qoldaý taýyp otyrdy. Ərıne respýblıkalyq basshylyq tarapynan mundaı qoldaý bolmasa, belsendilerdiń əreketteri KGB-nyń eki-úsh qarapaıym aksııalarynan keıin op-ońaı tyıylar edi...».
Joǵaryda atalǵandaı, «qaıta qurý» jyldary ekonomıkalyq jaǵdaı nasharlaǵanymen Keńes Odaǵy qısapsyz bıýrokratııalyq jəne kúshtik qurylymdarynyń, əskerı-ónerkəsip kesheniniń dəýreni áli de júrip turǵan. 1989 jylǵy 22 maýsymda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń Birinshi hatshysy, keıin 1990 jylǵy 24 sáýirde Qazaq KSR Prezıdenti bolyp saılanǵannan keıin de jas basshy N.Á.Nazarbaevtyń Semeı synaq polıgonyn toqtatý týraly ortalyqpen júrgizilgen kelissózderi qıyndyqtarǵa toly boldy. Ol Məskeýge apta saıyn baryp, birde əskerı-ónerkəsiptik keshenniń kýratorymen, KOKP Ortalyq komıtetiniń hatshysy O.Baklanovpen, úkimet tóraǵasy N.Ryjkovpen, aqyr aıaǵynda M.Gorbachevtiń ózimen kezdesýler ótkizdi.
Osyndaı kúrdeli jaǵdaıda Qazaq KSR Prezıdenti N.Á.Nazarbaev respýblıkanyń áli de Odaqqa baǵynysty bolýyna qaramaı týǵan halqymen, Semeı qasiretin basynan keship jatqan otandastarymen birge boldy. Biraq «Ishten shyqqan jaý jaman» degendeı, elimizde Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabýǵa qarsylar, ıaǵnı ıadrolyq statýsty saqtaý kerek degen «keýdemsoq kósemder» paıda bolǵan edi. Nursultan Nazarbaev olarǵa qarsy ýáj retinde mynadaı jaýap qaıtardy: «Birinshiden, ıadrolyq statýstyń bolýy Eýrazııada, əsirese onyń ortalyq bóliginde janjal əleýetiniń kúsheıe túsýi úshin jetkilikti shart bolyp tabylady... Ekinshiden, ıadrolyq qarý ıelený syrtqy kirigý prosesin damytýǵa tipti de túrtki bola almaıdy... О́ıtkeni bizdiń ıadrolyq keýdemsoqtyǵymyz Birikken Ulttar Uıymynyń jarǵysyna da, əlemniń bəri derlik elderi qol qoıǵan ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa da tup-týra kereǵar bolyp shyǵar edi... Úshinshiden, ıelený jańa sapaǵa sózsiz jeteleıdi. Əlbette, bizdiń el yqtımal jaý jəne turaqty əskerı qaterdiń kózi retinde ıadrolyq qarýy bar jəne joq derjavalardyń barlyq strategııalyq josparlarynyń nysanasyna aınalar edi.
Sonymen qatar osynaý kúrdeli tańdaý aldynda táýelsizdigin resmı túrde áli jarııalap úlgermegen jas Qazaqstanǵa «ıadrolyq qarýdan bas tartpasań, barlyq jaǵynan jarylqaımyn» dep, elimizdi «ıslamdyq ıadrolyq memleketke» aınaldyrǵysy kelgen shetel emıssarlary da Nursultan Nazarbaevpen kelissóz júrgizý maqsatynda kelgishtegen bolatyn.
Joǵaryda atalǵan «shaqyrylmaǵan qonaqtar» pozısııasyna qarama-qaıshy oń kezdesýler de boldy. Sonyń biri ańyzǵa aınalǵan Margaret Tetchermen kezdesý edi. «Tetcher birinshi kezdesýdiń ózinde maǵan: «Siz ıadrolyq qarýdy ne istemek oıdasyz?» – degen saýaldy tikesinen qoıdy... Tetcherdiń bul saýaldy óz tarapynan ǵana emes, sondaı-aq batystaǵy tutas saıasatkerler ortasy atynan qoıyp otyrǵanyn túsindim. Al negizgi kelissóz prosesi áli alda edi, sondyqtan kartany aldyn ala ashyp tastaýǵa da bolmaıtyn. Degenmen men Tetchermen barynsha ashyq sóılesýge sheshim qabyldadym jáne óz kózqarasymdy barynsha naqty bildirdim. Qazaqstan qarý-jaraqtyń taralý qaýpine jaýapkershilikpen qaraıdy, biraq bizge ıadrolyq memleketterdiń kepili qajet edi, sonymen birge eleýli ınvestısııaǵa esep jasap otyrǵanbyz. Onsyz biz naqty kelissózder júrgize almaıtyn edik. Osy áńgime barysynda Tetcher meni muqııat baqylady. Birinshi kezdesýdegi sol oıly da qatań kózqaras esimde jaqsy saqtalypty. О́zińdi rentgen sáýlesi arqyly tekserip jatqandaı bolatyn. Alaıda bizdiń sózimizde eshqandaı jasyryn astar bolǵan joq. Tetcher meniń ashyqtyǵymdy joǵary baǵalady», dep eske aldy keıinnen Elbasy.
Osylaısha Qazaqstannyń «ıadrolyq máselege» baılanysty tańdaýy birjola sheshildi: 1991 jylǵy 29 tamyz kúni Qazaq KSR Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy.
Osy sheshim arqyly Qazaqstannyń barlyq máselesi sheshildi dep aıtýǵa áli erte edi. 1991 jyldyń sońynda respýblıka aýmaǵynda 1216 ıadrolyq oqtumsyq boldy. Bul sol kezde Ulybrıtanııanyń, Fransııa men Qytaıdyń oqtumsyqtaryn qosyp eseptegennen de kóp bolatyn. Synaq polıgony jabylǵanmen osyndaı kólemdegi qarý-jaraqtyń áli de Qazaqstan aýmaǵynda bolýy beıbit joldy tańdaǵan jas memleketimizge álemdik qoǵamdastyqtyń tolyq senimine ıe bolýǵa úlken kedergi edi. Iаǵnı, álemdegi AQSh, Reseı men Ýkraınadan keıin kólemi jaǵynan tórtinshi ıadrolyq arsenaldyń taǵdyry týraly másele ashyq kúıinde turǵan.
Elbasy syndarly syrtqy saıasatynyń arqasynda el aldyndaǵy joǵaryda atalǵan asa kúrdeli mindetterdi – búkil álemniń múddesine sáıkes jáne ulttyq qaýipsizdikke eshqandaı nuqsan keltirmeı bes jyl ishinde tolyq sheshti. Atap aıtqanda, 1994 jyldyń 5 jeltoqsanynda Býdapeshtte ótkizilgen Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń (EQYU) sammıtinde Qazaqstan, Reseı, AQSh jáne Ulybrıtanııa basshylary Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi kelisimge qosylǵan elderdiń qaýipsizdigine kepildik berý týraly Memorandýmǵa qol qoıdy. Keıin, Qazaqstanǵa mundaı kepildikti, Fransııa men Qytaı ıadrolyq memleketteri berdi. Bul álemdik qoǵamdastyqtyń Qazaqstannyń óz mindettemesin oryndaýyn moıyndaıtynyn jáne oǵan jaýap esebinde qaýipsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵyna kepildik beretinin bildiretin. Al 1995 jyldyń mamyr aıynyń sońyna qaraı Qazaqstan aýmaǵyndaǵy ıadrolyq qarý tolyq joıyldy, el aýmaǵynan syrtqa áketildi, ballıstıkalyq zymyrandardyń shahtadaǵy qondyrǵylary da joıyldy.
Osylaısha joǵaryda atalǵan N.Á.Nazarbaevtyń KSRO Joǵarǵy Keńesindegi úndeýi basty sebep bolǵan Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy jarylystardyń toqtaǵanyna bıyl 30 jyl, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly Jarlyǵynyń qabyldanýyna 28 jyl tolady. Osy bir el tarıhyndaǵy asa bir mańyzdy kezeńde Elbasy əlemdik dıplomatııa tarıhyna jahandyq ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalystyń kóshbasshysy retinde endi.
Osy arada kez kelgen saıasatkerde, kóziqaraqty oqyrmanda zańdy suraq týyndaıdy: Nursultan Nazarbaevtyń álem tanyǵan bitimgerlik qaıratkerliginiń basty máıegi nede? Bizdiń oıymyzsha, bul suraqqa N.Á.Nazarbaevtyń «Beıbitshilik kindigi» kitabyndaǵy balalyq shaqta basynan ótken, keıin ómiri men taǵdyryna tereń boılaǵan myna oqıǵa jaýap beretindeı: «...Men týardan kóp buryn-aq bizdiń úıde əskerı vıntovka bolypty, ony əkem Əbishtiń týystarynyń biri jazalaýshy otrıadpen bir qaqtyǵysta oljalaǵan eken... Birde əjem Myrzabala: «Bul myltyq, aǵalarymyzǵa ajal, bizge azap bolyp tıgen. Qaıǵy jamap, sarsyltqan ǵoı. Endi sol qasiret balalarymyzdyń basyna da kelsin deısińder me? Kemeńgerliktiń de, kisiliktiń de ólshemi – jamandyqty janyńa jolatpaǵan. Al jadymyz ózimizben birge keter», depti. Aıtty – boldy. Qarýmen qoshtasýdyń kóne yrymyn jasap, əkem vıntovkany ókimetke ótkizedi, biraq alty qyrly naızasyn alyp qalady... Ájem: «Jaýdy jeńdik qoı, endi soǵys bola qoımas, al aspap úıde kədege jaraıdy», dep sol temir naızadan oraq jasaýdy buıyrdy...
Osydan túıer oı, aqyn Abaıdy tárbıelegen Zere, ǵalym Shoqanǵa meıirimin syılaǵan Aıǵanym syndy Nursultannyń ájesi Myrzabala da eseıgesin Uly dala eliniń aýyr júgin arqalap, Qazaqstannyń atyn álemge tanytatynyn sezdi me, nemeresiniń boıyna beıbitshilik nuryn shashýdyń ulttyq kodyn darytypty. «Alyp anadan týady» nemese «Ana bir qolymen besikti terbetse, ekinshi qolymen álemdi terbetedi», degen osy da.
Ámirhan RAHYMJANOV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy kitaphanasynyń dırektory, saıası ǵylymdar doktory, professor
