Jumys kóp, jumysshy joq
Juma, 15 aqpan 2013 7:23
Elimizde jumysshy kadrlary jetispeıdi. Bul jóninde az aıtylyp júrgen joq. Iri qurylys alańdary, aýyldaǵy mal sharýashylyǵy keshenderi men egin alqaptary túrli mamandarǵa zárý. Bul ózekti máselemen sharýashylyq uıymdastyrýshylar kúndelikti betbe-bet keledi. Qostanaı qalasyndaǵy «Kompanııa Erlan» JShS dırektory, belgili kásipker Tólegen Jaılaýbaevty osy másele tóńireginde áńgimege tartqan edik.
Juma, 15 aqpan 2013 7:23
Elimizde jumysshy kadrlary jetispeıdi. Bul jóninde az aıtylyp júrgen joq. Iri qurylys alańdary, aýyldaǵy mal sharýashylyǵy keshenderi men egin alqaptary túrli mamandarǵa zárý. Bul ózekti máselemen sharýashylyq uıymdastyrýshylar kúndelikti betbe-bet keledi. Qostanaı qalasyndaǵy «Kompanııa Erlan» JShS dırektory, belgili kásipker Tólegen Jaılaýbaevty osy másele tóńireginde áńgimege tartqan edik.
– Tólegen Ǵalymıanuly, sizdiń kompanııa sharýashylyqtyń túrli salasymen aınalysady. Jumysshy kadrlarynsyz qaı jumystyń da bitpeıtini belgili. О́z isińizde kadr tapshylyǵy biline me?
– Bilingende qandaı!.. Qalada qurylys jumystaryn júrgizemiz, aýyl sharýashylyǵynda kartop, baqsha, mal ósirýmen aınalysamyz. Qurylysshydan bastap, júrgizýshi, elektrshi, santehnık, qara jumys atqaratyndar, dánekerleýshi, motorshy, akkýmýlıatorshy, tokar, slesar, prorab, kranshy deısiz be, tolyp jatyr, qaısybirin aıtaıyn. Osynyń barlyǵy da tapshy. 90-shy jyldardyń ishinde jaǵdaı tym munshalyqty emes edi. Sońǵy tórt-bes jylda kadr tapshylyǵy sharýashylyqtarda tipti, kúrdeli jaǵdaı qalyptastyryp otyr desek bolady.
Elbasy Nursultan Nazarbaev bolashaqqa temirqazyq etip ustanar «Qazaqstan-2050» Strategııasynda «jahandyq ekonomıkalyq taıtalasqa» daıyn bolý úshin birneshe mindetter qoıdy. «Ulttyq ekonomıkanyń jetekshi kúshi – kásipkerlikke» jan-jaqty qoldaý kórsetý sol mindetterdiń biregeıi der edim. Jerimizdiń astyn-ústin alyp jatqan qazba baılyqtary sheksiz emes, olardyń da sarqylatyn kúni bolar. Bul jóninde de Elbasymyz aıtyp júr. Sonyń ornyn tolyqtyrar, damýdy toqtatpaıtyn istiń kepili – kásipkerlik. Qaı kásip te mamansyz, jumysshy qolynsyz atqarylmaıdy. Is tetigi osynda.
– Qazir mektep bitirgen jastardyń barlyǵy da aldymen joǵary oqý ornyna túskisi keledi. Jastar kolledjder men lıseılerge amaldyń joqtyǵynan barady, jumysshy mamandyǵynyń bedeli túsip ketti degen pikir qalyptasqandaı. Osyǵan ne aıtar edińiz?
– Men 20 jyldan beri kásipkerlikpen aınalysamyn. Jumysshy mamandyǵynsyz qalada da, aýylda da is bitpeıtinin mensiz de barlyǵy biledi. Qazir dıplomy bar da, joq ta jumys istegisi kelmeıdi. Ýaqyttyń shyndyǵy osy. Biz qazir malshy taba almaı otyrmyz. Baıaǵyda atalarymyz maldyń arqasynda ómir súrdi. Myńdap jylqy aıdady. Tórt túliktiń jaıyn olar bes saýsaqtaı bildi. Ákemiz «malǵa maldaı adam kerek» dep otyratyn. Sonda maldyń jaǵdaıyn onyń sońyna erip júrip jasamasań, qaıtarymy bolmaıdy degen uǵym eken ǵoı. Keshegi Keńes odaǵy kezinde shopandar keńsharlardyń malyn myńǵyrtyp aıdaǵan joq pa edi? Al búgin biz malshy tappaı otyrmyz. Qolyna aı saıyn 100 myń teńge jalaqy salamyz. Sonda maldy durys baqpaıdy. Ishkilik iship ketedi de, mal jaıyna qalady nemese aldyndaǵy tabyndy ózi urlap, sharýanyń berekesin ketiredi.
Áńgime dıplomda turǵan joq. Másele adamnyń mamandyǵyn, óz isin jaqsy kórip, adal isteýinde. Qazaqtyń qaı zergeri, ustasy oqý ornyn bitirip edi? Olar kásibin óner dep aıalady. Meniń bir atam tiginshi bolǵan eken. Kelinderine shapan, kóılek tikkende ádep saqtap, onyń boıyn, jeńin ólshemeıdi eken. Aldyna kelip, ıilip sálem berse boldy, tiginshi atasynyń kóz ólshemimen pishilip, ıne-jipten ótken kóılek te, qamzol da kelinderine quıyp qoıǵandaı kelise ketedi eken. Al Keńes odaǵy kezinde sharýashylyqtarda ataqty aǵash, temir ustalary bolýshy edi. Olarǵa jurt qurmetpen qaraıtyn.
О́z isiniń bilgiri, sheberi bolǵan jáne sharýaǵa adal jumysshy mamannan qaı kásipkerdiń de aıyrylǵysy kelmeıdi. Mysaly, bizdiń seriktestikte sondaı bir-eki mamanymyz bar. Aılyǵyn keshiktirmeı berip otyramyz, ol kompanııadan ketip qalmaýy úshin, qaladan arzan baǵaǵa úı alýyna kómektesip, jaǵdaıyn jasap otyrmyz. Al jalqaýlardy, ishkilikke salynǵandardy kóp ustaı almaımyz. Qazir jumys joq degenge men ózim tańǵalamyn. Jumys bar, jumysshy mamandar az, onyń ústine jalqaýlyq ta aıaqqa tusaý ekenin jasyrýdyń, aqtaýdyń qajeti joq.
– Kolledjder men lıseılerdi jyl saıyn bitirip jatqan jastar qaıda barady? Al siz jumysshy kadrlary tapshy deısiz?
– Áńgime sonda, kolledj ben lıseılerdi bitirgen jastar qurylys alańdaryna barǵysy kelmeıdi. Olardyń barlyǵyna keńsede otyratyn «taza» jumys kerek. Al aýyl sharýashylyǵyndaǵy jumystyń jeńili joq. Onda qaladaǵy sııaqty jyly jerde otyrmaısyń. Joǵary oqý ornyn bitirgender nemese kolledjde bilim alǵandar bolsyn, dıplomyn ustap bir aýyq aýylǵa barady da, shamaly ýaqyttan soń ketip qalady. Qalaǵa kelip, saýdamen aınalysady nemese aılyǵy az bolsa da «jaıly» oryn izdeı bastaıdy.
Qazir tek jastar emes, qaı jasta bolsa da bizge jumys suraǵandardyń biri kelip, biri ketip jatady. Adamgershiligi, tárbıeliligi, biliktiligi túrli deńgeıdegi adamdarmen jumys isteýge týra keledi. Keıbiri jumysshy mamandyǵyn jaqsy bilgenmen, alǵashqy jalaqysyn alysymen ishkiliktiń sońynda ketip qalady. Ondaıda jumys birden toqtaıdy. Sharýashylyqtan tehnıkalardyń maıyn, qosalqy bólshekterin urlaıtyndarmen amalsyz qosh aıtysamyz. Munyń ózi istiń júrýine keri yqpal etedi.
– Sońǵy jyldary elimizde ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy júrip jatyr. Onyń sheńberinde aýqymdy jobalar júzege asyrylýda. Jumysshy mamandyqtarynyń burynǵydan da zárýligi osyǵan da baılanysty bolar?
– Árıne, ekonomıka damyp barady. Biz kúzde aýyl sharýashylyǵynda baqsha ónimderi men kartop saqtaıtyn 3 myń tonnalyq qoıma salyp, paıdalanýǵa berdik. Bul da ınvestısııalyq joba bolatyn. Osy baqsha sharýashylyǵy úshin 200 myń eýro turatyn sheteldik ozyq tehnıka alǵanbyz. Sony júrgizetin maman tappaı otyrmyz. 120 myń teńge jalaqysy bar. Bul bir ǵana mysal.
Qazir Úkimet kásip isteımin degenge jaǵdaıdyń barlyǵyn jasap otyr. Aýyl sharýashylyǵynda da, qurylysta da jaqsy jobalarymyz bar. Mysaly, ústimizdegi jyly Torǵaıda jylqy sharýashylyǵyn damytsaq deımiz. Oǵan jylqyshylarmen qatar, mal mamandary kerek. Egin sharýashylyǵynda da mamandarsyz, jumysshylarsyz is ónbeıdi. Sondyqtan men Qostanaı aýdany ortalyǵy men Qarabalyqtaǵy aýyl sharýashylyǵy kolledjderine baryp, túlekterdi jumysqa shaqyrýdy mejelep otyrmyn. Olarmen bes jylǵa kelisim-shartqa otyramyn. Bes jyl bir sharýashylyqta óz mamandyǵymen istegen jas turaqtaýy da múmkin. Osyny bir tájirıbe jasap kórmekpin.
– Jumysshy mamandyǵyna jastardyń yqylasyn qalaı aýdarýǵa bolady?
– Keńes odaǵy jyldary kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe degender bolyp edi. Jumysshy mamandyǵyn alý úshin onda jastarǵa barlyq jaǵdaı jasalatyn. Kıimi, tórt mezgil tamaǵy, jatar orny tegin bolatyn. Olar ýchılısheni bitirgen soń, mindetti túrde óndiriste praktıkadan ótip, iske mamandanatyn. Olardyń óndiriste óz tájirıbesine baýlıtyn ustazy bolatyn. Osyndaı sharalardyń arqasynda elimizde buryn jumysshy mamandyǵyna tapshylyq bolǵan emes. Mine, sondyqtan, sol júıeniń tıimdi tustaryn paıdalanyp, jańa túrde jańǵyrtý kerek dep oılaımyn.
– Tyǵyryqtan shyǵýdyń joly osy dep bilesiz be?
– Tyǵyryqtan shyǵýdyń joly jalǵyz osy ǵana demeımin. Men bıznestiń sharýasymen shetelderdi jıi aralaımyn. Biz moıny ozyq elderden kóp úırendik. Olardaǵy ozyq tehnıkalardyń kópshiligin ákeldik, tehnıka parki jóninen qazir olarmen teńestik desek bolar. Shúkir, bizdiń ekonomıkamyz qaryshtap damyp keledi. Jumysshy mamandyǵy ǵana emes, bizge jumysshy kúshi de kerek. Jaqynda men Ispanııadan oraldym. Onda búkil qara jumysty da, ózge jumysty da shetelden kelgen gastarbaıterler, jaldamaly jumysshylar atqarady. Bizdiń elde de osyndaı jaldamaly jumysshylardan bas tartýdyń keregi joq. Tek, Ispanııa ǵana emes, Eýropanyń kóptegen elderinde osyndaı kóriniske kýá bolasyz. Mysaly, Amerıkada jumystyń 30-40 paıyzyn syrttan kelgen jaldamaly jumysshylar atqarady.
– Sheteldik jaldamaly jumysshylardy arzan jumys kúshi dep bilersiz?..
– Ony arzan jumys kúshi deýge bolmas. О́ıtkeni, jumysty jaqsy isteıtin kim de bolsa laıyqty aqysyn suraıdy. Al gastarbaıterler jumysty jaqsy isteıdi. Shetelde júrgen soń, olarda iske degen ózindik jaýapkershilik bar.
– Sheteldik jumys kúshiniń kelýimen birge, basqa da problemalar týmaıtyndyǵyna kózińiz jete me?
– Árıne, sheteldik jaldamaly jumysshylardyń kelýimen elde qylmys túrleri kúsheıedi degen kózqaras bar. Ony men de teriske shyǵarmaımyn. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda : «Biz taıaý bolashaqta keri prosespen – eldiń sheginen tys jerlerden bizge keletin eńbek ımmıgrasııasymen betpe-bet kelýimiz ábden múmkin ekenin túsinýge tıispiz» dep atap kórsetti. Alaıda, eń bastysy tártip emes pe? Bizdiń quqyq qorǵaý organdary profılaktıkalyq jumystar júrgizse, tártipti kúsheıtse bári de durys bolady. Barlyǵy da zańdy túrde júzege asady ǵoı, olarmen kelisim-shart jasalady. Bul moıny ozyq elderdiń kópshiliginde bar tájirıbe. Jumysqa kelgenderden bizdiń eldiń zańyn syılaýdy talap etý qajet.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
QOSTANAI.
