Baspasózimiz ne kúıde?
I
Tóńkeristen burynǵy qazaq halqynyń ómiri, basynan keshirgen kemshilik, muńshylyqtary, qysqa kúnde qyryq sóılenip, shaıyrdaı shaınalyp, bul kezde segizdegi bala, seksendegi shalǵa sheıin tanys boldy. Endi ol zamandy jaman desek, ol zamannyń qaıta aınalýyn kóksemesek, taz kebimizdi qaıta kııýdi tilemesek, sol zamanda istetpegen, istelmegen, biraq istelýge tıis bolǵan jumystardy shama kelgenshe júzege asyrýymyz kerek. Patsha úkimetin jerden alyp, jerge salýdan, erteden qara keshke sheıin sógýden bir tıyndyq paıda joq. Eger osyndaı teńdikke jetip turǵan zamanymyzda burynǵy kem-ketigimizdi toltyrmasaq, eldi el qylatyn ıgilikti isterdi istep kózge kórsetsek, jemisin jegizsek, burynǵy qalyptardyń qolaısyzdyǵy, patshashyl úkimettiń jaýyzdyǵy ózinen ózi-aq kórinedi.
Qaı úkimet bolsyn, halyqty esirkep, «Má, jurtym, meılinshe kenel, ıgiligińe jumsa» dep qaltasynan sýyryp beretin qazynasy joq. Báriniń de qazyna dep júrgeni ákesiniń maly emes, halyq paıdasyna jumsalý úshin, halyqtyń ózinen jınalǵan qazyna. Aıyrma jalǵyz-aq mynada: eski úkimet halyqtyń óz baılyǵyn óz keregine jumsaýǵa erik bermeıtin edi. Onysy zorlyq edi. Onysy taltúste talaý edi. Endi, shúkir, Keńes úkimeti nadan elderdiń kózin ashatyn, ezilgen taptardy teńgeretin bolyp, halyqtyń óz dáýletin óz keregine jumsaýǵa erik berip otyr.
Neshe ǵasyrdan beri basymyzda erik, malymyzda bılik bolmaýdyń sebebi nadandyǵymyzdan ekenin bilsek, endi erikke de, bılikke de jetken shaǵymyzda nadandyqtan qutylyp, shyn jaryqqa shyǵýdyń sharasyn kózdeýimiz kerek. Únemi bireýge masyl bolyp, jetimdik kórsek jetkizetin jetekshimiz bar dep telmire bermeı, óz teńdigimizdi, óz eldigimizdi ózimiz qorǵaıtyn, endi qaıtyp ózgege qul bolmaıtyn qam qylýymyz kerek. Bul maqsuttarǵa jetkizetin óner-bilim ekeni daýsyz bolsa, buǵan kerekti quraldardy saı qylý – birinshi mindetimiz. О́ner-bilim quraly – aldymen mektepterde oqylatyn kitaptar, jalpynyń janyna azyq beretin kesteli ádebıet, zaman jaıynan maǵlumat beretin gazet-jýrnal, bárin jıyp qysqartyp aıtqanda – baspasóz.
1917 jyldan bastap talaı jıylystarda, talaı májilisterde bul másele sóz bolmaı júrgen joq. Gazet júzinde me, eki kisi bas qosqan jerde me, el muńy sóılene qalsa aldymen aýyzǵa alynatyn áńgimeniń biri de, biregeıi de osy bolatyn. Biraq áli kúnge sheıin «júk ornynan qozǵalmaı tur». Men bul maqalany «Baspasózimiz ne kúıde?» dep bastaǵanda, jurt estimegen shyt jańa bir máseleni qozǵadym dep otyrǵanym joq, ıakı, bul týraly toqsan toǵyz sóılenilgen sózdiń sanyn júzge toltyrmaq ta emespin. Meniń maqsutym – baspasózimizdi ilgeri bastyrý jolynda ne istegenimizdi kórsetip, endi munan bylaı ne isteý kerektigin aıtqym keldi.
II
Baspasóz jumysy ekige bólinedi: biri – kitap jazý, ekinshisi – jazylǵan kitapty basyp shyǵarý. Osy týraly keshegi ótken marqum 1922 jyly biz ne istedik? Sol jaǵyn eske túsirip ótkim keledi.
Qazaqstannyń halyq aǵartý komıssarıaty kitap jazý máselesin qolǵa alǵanyna, birinshi hám ekinshi basqysh mektepter úshin kerekti kitaptardy topshylap, belgili qalam qaıratkerlerine tapsyrǵanyna tabany kúrekteı eki jyl toldy. Bul kitaptar 1922 jyly jazylyp bolyp, basylyp ta shyqpaq edi. Sonan beri jazylyp tapsyrylǵan, basýǵa da berilgen kitap jalǵyz-aq Maǵjannyń «Pedogogıkasy» (1). Qazir jazylyp bitken, biraq baspaǵa berilmegen Ahmettiń 3-jyldyq «Til quraly» (2). Eldestiń «Fızıkasy» (3). Kózge kórinip otyrǵan bar joǵy osy úsh-aq kitap! Bul úsh kitaptyń da qalaı jazylǵanyn bilemiz. Maǵjannyń «Pedagogıkasy» tez jazylyp otyrǵany (tez dep ózgelermen salystyrǵandyqtan aıtyp otyrmyn) ol ótken jyldar kýrstarda pedagogıka ǵylymyn oqytyp, sol týraly maǵlumattar jınap, oqytqan sabaqtaryn jazyp otyryp, sońynan tek tártiptep kitap qylyp shyǵarǵan kórinedi. Eldes «Fızıkasyn», álde qalaı qyzmetten bosanyp, aýylynda jatyp, toǵyz aıda jazyp bitirgen. Ahań bolsa, mekeme qyzmetinde júrip, tynyǵý, boı jazý degendi umytyp, keshki-túngi saǵattarda jumys qylyp, «Til quralynyń» 3-jyldyǵyn áreń bitirgen.
Bul aıaq alysymyzben bizdiń baspasózimiz ilgeri basar ma? Bulaı bolýdyń sebebi ne? Álde joǵarǵy kitap jazýǵa tapsyrylǵan azamattar jalqaýlyq, salaqtyq qylyp, halyq aǵartý jumysyn kereksiz kórgennen deýge bola ma? Joq, olaı deýge bolmaıdy. Olaı desek, jala japqan bolamyz. Olardyń mindettengen jumystaryn atqara almaý sebebi – bári birdeı mekeme qyzmetine jegilip, «sheneýnik» esebinde keńse qaǵazyn tyqyrlatyp otyr. Ýaqyttarynyń kóbin, kúshteriniń bárin soǵan sarp qylyp otyr. Keńse qyzmeti, el bıleý jumysy kereksiz demeımiz, memleket mashınasyn durys júrgizý úshin de qyzmetkerler kerek. Biraq «qalam qaıratkerleri» dep tanylyp júrgen azamattardyń sany orasan kóp emes. Olardyń istep otyrǵan keńse qyzmetteri men kitap jazýshylyqty salmaqtasaq, tarazynyń sońǵy tabaǵy neshe ese aýyr tartatyny anyq. Jáne de bizdiń qalam qaıratkerleriniń bári derlik partııada joq. Sondyqtan olardyń atqaryp otyrǵany sonshalyq jaýapty qyzmetter deýge bolmaıdy, sol sebepti olardyń oryndary artyq oısyrap qalmaıdy. Sondyqtan shyn qalam qaıratkerleri keńse qyzmetinen bosap, biryńǵaı kitap jazý jumysyna kirisý kerek. Buǵan eshkim bóget salmaý kerek. Qaıta tamaǵyn toq, ornyn jaıly qylyp, baptaý kerek. Mysal úshin qalam qaıratkerlerin báıge atyna uqsatsaq, olardy eriktirip, mápelep ustap, jazý báıgesine qosý kerek. Báıge atyn qysy-jazy arba-shanaǵa jegip, qara jumysqa salsań, júk tasysań qandaı bolady? Ondaı atty qazaq báıgege qosa ma? Ondaı at báıgeden kele me? Sol sııaqty, qalam qaıratkerleri de keńse qamyty moınynan túspeı, jazý báıgesine qosyla almaıdy, qosylyp ta báıge ápere almaıdy.
Biz bir paıdaly nárseni sóz qyla qalsaq, jerden jeti qoıan tapqandaı qýanamyz, «kerek, kerek» dep shý ete túsemiz, ne kerek ekenin bilgenimizge máz bolamyz, biraq sońynan oryndaýǵa kelgende «kerekterdiń» bárin umytyp, betimizben ketemiz. Taǵy birde álgi «kerek te» taǵy esimizge túsip, taǵy «attan» salamyz, taǵy dúnıeni jańǵyryqtyramyz, taǵy umytamyz... ómirimizdiń kóbi osymen ótip keledi.
III
Qalam qaıratkerleri keńse qyzmetinen alynyp, kitap jazýǵa kirisse, az ýaqyttyń ishinde qansha jumys bitiretinin shamalaıyq, búkil qazaq Qazaqstanda keńse qyzmetin istep júrgen azamattardan qalam qaıratkerleri dep on-aq kisi alalyq. Osylar bir betkeı jazý jumysyna kirisetin bolsa, keltiretin paıdasy mynadaı dep shamalaýǵa bolady. Máselen, bir jazýshy kúnine orta eseppen baspa kitaptyń 2 betin jazsyn. Sonda bir kisi bir aıda 30×2=60 bet, bir jylda 12×60=720 bet jazady eken. On jazýshy bolsa bir jylda 10×720=7200 bet jazbaq. Eger bir kitapty, orta eseppen 300 bettik desek, on kisi bir jylda 24 kitap jazyp shyǵarmaq. Eger kitap betin aınala eseptegende 240 desek, on kisi bir jylda 30 kitap jazyp shyǵarady eken.
Muny bos qııal, iske aspaıtyn tátti tilek dep eshkim aıta almasa kerek. Bul qoldan keletin jumys.
IV
Qazaqstan memleket baspasy (Gosızdat) ótken 1922-shi jyly ne istedi, aldaǵy úmitti 1923 jyl ne isteı alatyndyǵyn kórseteıin. Baspa jumysy men artyq tanys emesterge memleket baspasynyń qysqasha jaıyn, kúshin baıandaý qajet bolar.
Memleket baspasynyń qaraýynda úlken baspahana bar. Baspahanada 5 kitap tabaǵyn (kitap tabaǵy – basylǵan 16 bet) tizýge jetetin oryssha qarip, – 4 kitap tabaǵyna jetetin ártúrli qazaq qarpi bar (4) orys qarpin tizýshiler 6 kisi, qazaq qarpin tizýshiler 17 kisi. Bir qarip tizýshi kúnine, orta eseppen, 7 myń qarip tizýge tıis. Sonda orystyń alty tizýshisi kúnine kitap tabaǵyn, qazaqtyń 17 tizýshisi tolyq 3 kitap tabaǵyn tizýge laıyq. Baspahanada alty mashına bar: ekeýi albomnyı dep atalady. Bul eki mashınanyń árqaısysyna bir jola eki kitap tabaǵyn, ıaǵnı 32 betti biraq jiberýge bolady. Úshinshi mashına – jarym albomnyı. Budan birden 16 bet jiberýge bolady. Bul úsh mashına elektr qýatymen aınalady. Taǵy da qolmen aınalatyn jarym albomnyı mashına bar. Bul da 16 bet shyǵarady. Qalǵan ekeýi bastonka hám amerıkanka dep atalady. Bul sońǵy ekeýi de qolmen aınaladyrady. Árqaısysy jarty tabaqtyq. Osy alty mashınamen bir kúnde tabaq tizgen qaripti birden basýǵa bolady. Qolmen aınaldyratyn úsh kishkene mashınany ózge ýaq-túıek jumystarǵa arnap, elektrmen aınalatyn úsh úlken mashınany kitap basýǵa shyǵarsaq, bul úsheýi bir kúnde 5 kitap tabaǵyn aınaldyryp, kóbeıtkende 15 myń kitap bolyp shyǵaryp beredi. Ekinshi sózben aıtqanda, 16 bettik bir kitap 15 myń kitap bolyp shyǵady; kitap 32 bettik bolsa, myń, 48 bettik bolsa, 5 myń bolyp basylady ... bul alty mashınanyń kúshi oryssha qazaqshaǵa ortaq.
V
Jańaǵy aıtqandarymyzdan Qazaqstan memleket baspasynyń qandaılyq kúshi barlyǵy belgili boldy. Endi ótken 1922-shi jyly memleket baspasy qazaq úshin ne istedi? Orys úshin ne istedi – sony aıyryp kórseteıin. 22-shi jyly qazaqsha basylǵan kitap 61 tabaq (5), kóbeıtip basylǵany 336 myń 990. Oryssha basylǵan kitap 191 tabaq, kóbeıtip basylǵany 1 mıllıon 635 myń 650.
Bul esepten biz ne kóremiz? Bizdiń kóretinimiz: qazaqsha kitaptardyń jaı tabaq sany orysshadan úsh ese kem, kóbeıtip basylǵany bes ese kem.
Qazaq Respýblıkasynda oryspen qazaq sany shamalas dep eseptesek, oryssha, qazaqsha basylǵan kitaptardyń da sany qaraılas bolý kerek edi. Ekinshi, qazaqtyń baspasózge asa muqtajdyǵyn eskergende, qazaq kitaptary artyǵyraq basylsa kerek edi. Artyq bolmaǵanda da kem bolmaýǵa tıis edi. Úshinshi, baspahanadaǵy qazaq qarpin tizýshileriniń orystardan sany úsh ese kóptigine hám orys qarpin tizýshiler kúnine tabaq, qazaq qarpin tizýshiler 3 tabaq tizip shyǵara alýlaryna qaraǵanda, qazaq kitaptary úsh ese artyq basylýǵa laıyq edi. Tórtinshi, oryssha, qazaqsha dep bólýge bolmaıtyn ekeýine de ortaq mashınalardyń kúshi orysshany 5 ese artyq basýdyń ornyna birdeı shyǵarýy durys edi. Sıfrdan kúshti dálel bolmaıdy. Bul týraly bizdiń kemshiligimizdi sıfr ap-aıqyn kórsetip otyr.
Bul kemshilikterdiń sebebi neden? Muny orystyń qazaqqa qylyp otyrǵan ozbyrlyǵy deımiz be? Qapelimde osylaı kórinýge múmkin. Biraq, durysynda, olaı emes: bar aıyp ózimizden, ózimizdiń shalaǵaılyǵymyzdan, kúshimizdiń azdyǵynan, az kúshti paıdalana almaı otyrǵan olaqtyǵymyzdan. Bul kúnge sheıin memleket baspasynda bir qazaq qyzmetkeri bolmaǵan. Orys joldastardyń qazaq jumysyn ózinikindeı basqarý qoldarynan kelmegen, bir jaǵynan basýǵa da daıarlanǵan kitaptar bolyp, ekinshi jaǵynan qadaǵalap, bastyryp otyratyn qazaq qyzmetkerleri bolsa, jumystyń reti dál mundaı bolmas edi. Biz basýǵa daıarlaǵan kitabymyz joq dep zarlanǵanmen, basatyn nárse taba almaı alaqanyna túkirip otyrǵan memleket baspasy da joq. Buǵan dálel: ýaq-túıek kitaptardyń, hatta biren-saran oqý quraldarynyń áli kúnge sheıin basylmaı jatqandary bar kórinedi. О́zimizdiń memleket baspasynyń jetkilikti kúshi bar bola turyp, ne úshin ekenin bilmeımin, qansha shyǵyn shyǵaryp, Abaı, Maǵjan, Sultanmahmut óleńderi, taǵy qaısybir burynǵy oqý quraldary Qazanǵa basýǵa jiberilgen.
VI
Endi gazet-jýrnaldarymyz ne kúıde? Buǵan da bir kóz salyp ótelik.
Qazaq Respýblıkasynyń astanasy – Orynbordy eseptemegende, gýbernııalyq qalalardyń bárinde de oryssha gazet-jýrnaldar shyǵyp turady. Orynbor qalasynyń ózinde ǵana orys tilinde kún saıyn shyǵatyn eki gazet, jeti saıyn shyǵatyn eki gazet, on bes kúnde shyǵatyn eki jýrnal, aı saıyn shyǵatyn úsh jýrnal bar eken.
Bizdiń búkil Qazaqstanda qazaqsha shyǵyp turǵan gazet-jýrnaldarymyz:
1) «Eńbekshil qazaq»; 2) «Qyzyl Qazaqstan»; 3) «О́rteń»; 4) «Bostandyq týy»; 5) «Qazaq tili»; 6) «Qyzyl tý». Bulardyń kóbi aıaǵyn aqsaı basyp, óziniń dúnıede barlyǵyn umyta berip, anda-sanda bir shyǵyp qoıady. Orynbordyń ózinde shyǵatyn úkimet tili – «Eńbekshil qazaq» kún saıyn shyqpasa da, tym bolmasa jetide úsh ret durys shyǵyp turýy kerek edi. Búkil Qazaq Respýblıkasyna bir jaqsy jýrnaldyń da kóptigi bolmas edi. Baspasózimizdiń bul jaǵy da kóńil kónshirlik eshnárse bermeı tur.
О́zimizden mádenıeti joǵary orys halqyndaı bola qalý bizge áli erterek ekenin jaqsy bilemiz. Biraq bar kúshimizdi jumsap, «bar ázir, joq mázir» dep otyrǵanymyz joq.
VII
Baspasózimizdiń kúıi osy. Aıta bersek, kemshilik tolyp jatyr. Bul maqalada men tym orasandaryn ǵana sanap óttim. Bul kemshilikterdi tolyqtyrýdy qoldarynan keletin azamattar eskerýsiz qaldyrmas dep senemin. Bul kemshilikterdi moıynǵa almaıtyn azamat tabylar dep jáne de oılaımyn. Munyń bári búgin kórinip, búgin syzylyp otyrǵan kemshilikter emes. Men de búgin Amerıkadan kelip otyrǵanym joq. Biraq «Qudaı ózi keshirer» degen bınamazdyń ... «Kósh júre túzeledi» degen maqalǵa súıene berýdiń keregi joq, kóshtiń túzeletin kezi boldy. Kóshti túzeý kerek, kóshti ońǵa bastaý kerek. Joǵarǵy kórsetken sharalarymdy qorytqanymda aıtatynym:
Qalam qaıratkerlerin osy jyldyń basynan bastap keńse qyzmetinen bosatyp, tamaǵyn toq, ornyn jaıly, kóńilin alańsyz qylyp, kitap jazýǵa qosý kerek.
Gazet-jýrnaldarymyzdyń basyna laıyqty adamdardy jetkilikti qylyp otyrǵyzyp, halyq turmysyn aınaǵa túsirgendeı kórsetetin, adasqanǵa jón silteıtin, partııa baǵyty, úkimet zańymen tanystyratyn, dúnıeden habardar qylatyn gazet-jýrnaldardy jıiletip, mezgilinde shyǵarý kerek.
Jazylǵan kitap, gazet-jýrnaldardy bastyratyn memleket baspasyna aıryqsha nazar salyp, baspahana jumystaryn baqylap otyratyn, berekelendiretin qyzmetkerler qoıý kerek.
Baspasózimizdi kórkeıtý, gúldendirý úshin meniń usynatyn jobalarym osylar. 1923 jyldyń baspasóz týraly jumys jospary da osy bolýǵa tıis. Bul aıtqandardy oryndaı alsaq, tóńkeris dáýirinde shyn teńdikke jetkendigimizdiń, qarańǵylyqtan qutylyp, jaryqqa shyqqandyǵymyzdyń eń kúshti yspaty bolsa kerek. Joq, anany bir, mynany bir syltaý qylyp, bul jumystardy kesheýlete bersek, «Erte ońbaǵan – kesh ońbas, kesh ońabaǵan – esh ońbas» degen maqaldyń dál bizge arnalǵany.
- «Pedagogıka» – 120 bet shamasynda.
- «Til quraly» – 64 bet shamasynda.
- «Fızıka» – 480 bet shamasynda.
- Jaqyn arada taǵy da 147 put qarip kelmekshi.
- Tabaq esebimen sanaǵanym bolmasa, munyń bári kitap emes, birsypyrasy qaýly, jarnama sekildi ýaq-túıek nárseler.
Madııar
