«Qoljetimdi baspana»: ol qanshalyqty qoljetimdi?
Seısenbi, 26 aqpan 2013 7:33
Baspanaly bolý – basym jurttyń «bas aýrýy». Olaı deıtinimiz, qazirgi kúni qansha tyrashtanyp eńbektenseń de, tapqan-taıanǵanyń birden úı satyp alýǵa báribir jetpeıdi. Páter quny qymbat. Jyl ótken saıyn baspana baǵasy óspese kemıtin emes. Ony ótken jyldyń statıstıka málimetteri de dáleldep otyr. Máselen, 2012 jyly jańa turǵyn úıdi satý quny – 12,1 paıyzǵa, jaıly baspanany jalǵa berý – 14,4 paıyzǵa qymbattaǵan. Árıne, baǵaǵa ártúrli faktorlar áser etedi. Qurylys materıaldarynyń, jer telimderiniń qymbattyǵy, sondaı-aq, oǵan qajetti ınfraqurylymdardy ornatý da ońaıǵa soqpaı otyrǵandyǵy, jalpy elimizde qurylys ındýstrııasynyń kenje damyǵandyǵy deımiz, áıteýir qymbatshylyqqa sebep kóp.
Seısenbi, 26 aqpan 2013 7:33
Baspanaly bolý – basym jurttyń «bas aýrýy». Olaı deıtinimiz, qazirgi kúni qansha tyrashtanyp eńbektenseń de, tapqan-taıanǵanyń birden úı satyp alýǵa báribir jetpeıdi. Páter quny qymbat. Jyl ótken saıyn baspana baǵasy óspese kemıtin emes. Ony ótken jyldyń statıstıka málimetteri de dáleldep otyr. Máselen, 2012 jyly jańa turǵyn úıdi satý quny – 12,1 paıyzǵa, jaıly baspanany jalǵa berý – 14,4 paıyzǵa qymbattaǵan. Árıne, baǵaǵa ártúrli faktorlar áser etedi. Qurylys materıaldarynyń, jer telimderiniń qymbattyǵy, sondaı-aq, oǵan qajetti ınfraqurylymdardy ornatý da ońaıǵa soqpaı otyrǵandyǵy, jalpy elimizde qurylys ındýstrııasynyń kenje damyǵandyǵy deımiz, áıteýir qymbatshylyqqa sebep kóp.
Iá, búginde qolma-qol aqshaǵa úı satyp alý degenińiz úlken arman. Tek ıpoteka, nesıe alyp, nemese aılyq jalaqyńnan basqa qandaı da bir qosymsha qarjy kózin taýyp baryp qol jetkizbeseńiz, baspana satyp alýǵa qajetti soma qazir qarapaıym jumysshynyń óńi túgili túsine de kire bermeıdi. Halyqtyń kópshiligi bankten qaryz alyp qana úı alyp júr. Al bizdegi bankterdiń kredıttik stavkalary ózi qymbat úıdi odan saıyn sharyqtatyp otyrǵany shyndyq. Ony tómendetýge memleket barynsha tyrysyp baǵýda. Sonyń nátıjesinde endi bir qaýym el memlekettik baǵdarlamalardyń múmkindikterin paıdalanýmen baspanaly bolyp otyr. Halyq «áıteýir bir nársesine iligip qalarmyz ba» deýmen memlekettik baǵdarlamalarǵa úlken úmit artyp otyratyndyǵy da osydan.
Jurt baspana jaıynda jylt etken jańalyqqa da qulaq túre qaraıdy. Máselen, jańa jyldan beri jıi aıtylyp, eldi eleń etkizgen «Qoljetimdi baspana-2020» baǵdarlamasynyń jóni bólek. Ásirese, baǵdarlamada basymdyq berilgen jas otbasylarǵa arnalǵan jeńildikter kim-kimdi de qyzyqtyrǵandaı.
Negizinen elimizde baspana máselesin sheshýge az kúsh jumsalyp jatqan joq. Osy rette elimiz táýelsizdik alǵannan beri bul salany damytý maqsatynda birneshe mańyzdy qujattar qabyldandy. Aıtalyq, turǵyn úı qurylysyn damytýdyń 2005-2007 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy, 2008-2010 jyldarǵa, 2011-2014 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamalar halyqty baspanamen qamtýdy basty mindet etti. Alaıda, negizgi bóligi álemdi álekke salǵan qarjy daǵdarysyna sharpylǵan bul baǵdarlamalar halyqtyń ekonomıkalyq jaǵynan belsendi negizgi toptary úshin turǵyn úıdiń qoljetimdiligin tolyq qamtamasyz etýge múmkindik bere almady. Áıtse de, bul baǵdarlamalar bizdegi baspana problemasynyń túıinin tarqatýǵa jasalǵan qadamdardyń alǵashqy satylary bolatyn. Osy baǵdarlamalardyń aıasynda Úkimetten qyrýar qarjy bólinip, bul salaǵa qan júgirdi deı alamyz. Derekterge súıene sóılesek, 2011 jyly qarjylandyrýdyń barlyq kózderi boıynsha 6,5 mln. sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi, ol josparlanǵan iske qosý kóleminen 8,3 paıyzǵa artyq.
Elbasy ótken jylǵy halyqqa Joldaýynda jyl saıyn jalǵa beriletin turǵyn úıdiń kólemin 1 mln. sharshy metrge jetkizýdi jáne satyp alý quqyǵymen jaldaý tetigin, sondaı-aq qurylys ındýstrııasyn damytý jónindegi keshendi sharalardy kózdeıtin biryńǵaı «Qoljetimdi baspana – 2020» baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyrdy. Osylaısha, 2012 jyldyń shildesinen bastap atalmysh baǵdarlama iske qosylǵan bolatyn.
Elbasy 2010 jylǵy Joldaýynda da 2011-2014 jyldarǵa arnalǵan turǵyn úı baǵdarlamasyn iske asyrýdy tapsyryp, sonyń nátıjesi boıynsha taza árlengen turǵyn úıdiń bir sharshy metriniń quny Almaty jáne Astana qalalarynda 142,5 myń, Aqtaý, Atyraý jáne О́skemen qalalarynda 112,5 myń teńge, al qalǵan óńirlerde 90 myń teńge sheginde bolatyn Qazaqstannyń «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» arqyly jergilikti atqarýshy organdardyń qatysýymen kredıttik turǵyn úı salýdyń jańa júıesi ázirlengen edi. Al bıyldan bastap naqty iske qosylǵan «Qoljetimdi baspana-2020» baǵdarlamasynyń eki baǵyty «Turǵyn úı qurylys jınaq bankiniń» osy júıesi negizinde júzege asyrylmaq.
Qoljetimdi baspana baǵdarlamasy iske qosyldy degennen-aq halyqtyń kópshiligi bul baǵdarlamany júzege asyratyn tek osy bank eken dep oılaýlary da oryndy. Sebebi, qarapaıym halyqqa qatysty baǵyttar negizinen osy bankke júktelgen.
Jalpy, baǵdarlama alty baǵyt boıynsha jumys isteıdi. Ony ártúrli operatorlar júzege asyrady. Máselen, «Qazaqstandyq ıpotekalyq kompanııa» ıpotekalyq uıymy», «Samuryq-Qazyna» jyljymaıtyn múlik qory» aksıonerlik qoǵamdary, jergilikti atqarýshy organdar jáne taǵy basqalar. Al eki baǵyt «Turǵyn úı qurylys jınaq bankine» tıesili. Onyń birinshisi – halyqtyń barlyq sanattary úshin turǵyn úı, ekinshisi – jas otbasylarǵa arnalǵan turǵyn úı dep atalady.
«Birinshi baǵyt boıynsha jergilikti atqarýshy organdar úı salyp, ony «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» arqyly barlyq sanattaǵy adamdarǵa satady. Iаǵnı jergilikti ákimdik respýblıkalyq bıýdjet qorynyń nesıesi arqyly turǵyn úı qurylystaryn júrgizedi. Turǵyn úı satyp alýǵa tilek bildirýshiler tizimin qurastyrý naqty bir úıdiń qurylysyn salý kezeńinde bastalady», dep túsindiredi keńesshi mamandar. Endi «Turǵyn úı qurylys jınaq bankiniń» keńesshi mamandary bergen málimetter boıynsha baǵdarlama erejelerine nazar aýdaraıyq. Aldymen turǵyn úı qurylys jınaq júıesiniń qatysýshylary úshin naqty úı qurylysyn salý týraly ákimdikpen kelisimge qol qoıǵannan keıin bank baspasózde jáne banktiń saıtynda naqty bir úı boıynsha turǵyn úı satyp alýshylar pýlyna qatysýǵa ótinishter qabyldaý bastalǵandyǵy týraly habarlandyrý jarııalaıdy. О́tinishter qabyldaý 2 aıǵa sozylady. Jınalǵan ótinishterdiń ishinen turǵyn úı qurylys jınaq júıesine qatysýdyń uzaqtyǵy men sapasy esepke alyna otyryp, ball júıesine sáıkes eń kóp ball jınaǵan, salynyp jatqan páter sanyna teń qatysýshylar sany iriktelip alynady. Mysaly, 300 páterli úı salynsa, al túsken ótinish sany 600 bolsa, onda tizimge eń kóp ball jınaǵan 300 ótinish berýshi engiziledi. Qalǵandary «rezervtik» tizimde qalady. Eń kóp ball jınaǵan ótinish berýshiler páterdi satyp alý úshin tólem qabiletin rastaıtyn tıisti qujattardy beredi. Eger kimde-kim óziniń tólem qabiletin rastaı almaǵan jaǵdaıda, ótinish berýshiler sanyn tolyqtyrý «rezervtik» tizimnen júzege asyrylady. Ári qaraı turǵyn úıdi bólý prosedýrasy júrgiziledi – tólem qabiletin rastaǵandardyń tizimi qurastyrylady.
Eger salymshynyń úıdi satyp alýǵa qaltasy kótermese, biraq salymdardy jınaıtyn jáne úıdiń jaldyq aqysyn tóleı alatyn qabileti bolsa, onda turǵyzylǵan úı oǵan uzaq merzimge 8 jylǵa jalǵa beriledi. Bul ýaqyt aralyǵynda jalǵa alýshy tómen paıyzben turǵyn úı zaemyn alý úshin turǵyn úı jınaqtaryn jınap otyrýy tıis.
QTQJB-nyń salymshysy 1 sharshy metrdiń quny 90 myń teńgege baǵalanǵan jalpy kólemi 60 sharshy metrdi quraıtyn úıdi aldyn-ala turǵyn úı zaemy arqyly ıelengisi keletin bolsa, onda onyń 8 jyl boıy aı saıyn tóleıtin tólemi 66 myń 800 teńge bolmaq. Bul jerde eskeretini salymshy 38 myń 250 teńgeni zaem boıynsha paıyzdy tólese, 28 myń 620 teńgemen jınaq salymdaryn tolyqtyryp otyrýy tıis. Keıin aldyn-ala turǵyn úı zaemy turǵyn úı nesıesimen qaıta qarjylandyrylady da aı saıynǵy tólemi 18 myń 900 teńgege tómendeıdi.
Bir eskere ketetin másele, banktiń salymshylary memleket usynǵan páterlerden qur qalsa úısiz qalamyz degen oıdan aýlaq bolǵany jón. Eger, ákimdiktiń úıin kútkisi kelmese banktiń kez kelgen salymshysy páter qunynyń 50 paıyzyn jınaǵan soń, qalǵan elý paıyzyn bankten nesıege alyp (4,5-5 paıyzben), burynǵydaı ózi qalaǵan qurylys kompanııalarynan da satyp ala alady.
Halyq arasynda «Turǵyn úı qurylys jınaq bankine» salymshy bolsań boldy, memlekettik baǵdarlamamen úıli bola qalasyń degen túsinik te joq emes. Biraq búgin depozıt ashyp, erteń-aq memlekettik baǵdarlamamen úı ala qoıý múmkin emes. Sebebi, bankte sizge deıin qanshama salymshy bar jáne ár úıdiń qurylysy bitken saıyn olar balldyq júıemen iriktelip otyrady. Biraq bul baǵdarlama 2020 jylǵa deıin jalǵasatynyn eskersek, bank salymshylary memlekettik baǵdarlamaǵa qazir bolmaǵanymen birtindep retimen iligetinine senim artýǵa bolady. Sebebi, baǵdarlama aıasynda 2012-2020 jyldary jalpy alańy 69050,0 myń sharshy metr, onyń ishinde 2012 jyly – 6050,0 myń sharshy metr, 2013 jyly – 6600,0 myń sharshy metr, 2014 jyly – 6900,0 myń sharshy metr, 2015 jyly – 7200,0 myń sharshy metr, 2016 jyly – 7600,0 myń sharshy metr, 2017 jyly – 7700,0 myń sharshy metr, 2018 jyly – 8000,0 myń sharshy metr, 2019 jyly – 9000,0 myń sharshy metr, 2020 jyly 10000,0 myń sharshy metr turǵyn úı salý josparlanyp otyr.
«Turǵyn úı qurylys jınaq bankiniń»ekinshi baǵyty jas otbasylardyń áleýmettik máselesin sheshýge baǵyttalǵan. Jergilikti atqarýshy organdar jas otbasylarǵa jalǵa beriletin úı salyp, ony uzaq merzimge jalǵa beredi. 8 jylǵa jalǵa berilgen páterde turyp jatqan ýaqyt ishinde jas otbasy páterdi satyp alý úshin «Turǵyn úı qurylys jınaq bankinen» tómen paıyzben beriletin nesıege qol jetkizý úshin jınaq salymdaryn turǵyn úı qurylys jınaq júıesinde ashqan esep-shotyna ýaqtyly jınaqtap otyrýy kerek.
Jas otbasylarǵa qoıylatyn basty talaptar, birinshiden, erli-zaıyptylardyń ekeýiniń de jasy 29-dan aspaǵan bolýy kerek. Osy jerde jastardyń kópshiligi túsinbeı júrgen bir suraq, jasy 29-daǵylar qatysa ma joq pa degende bolyp otyr. Al 29-ǵa tolǵan adam sol kúnnen bastap 29-dan asqan bolyp esepteledi. Sondaı-aq, nekeniń tirkelgen kezeńi 2 jyldan kem emes, erli-zaıyptylardyń jáne olardyń otbasy músheleriniń menshik quqyǵynda baspananyń bolmaýy, erli-zaıyptylardyń ekeýiniń de aryz bergen eldi meken boıynsha tirkeýleriniń bolýy tıis.
Endi azdap esepke júgineıik. Jas otbasy quny 5 mıllıon 400 myń teńgeni quraıtyn kólemi 60 sharshy metrden (bir sharshy metri 90 000 myń dep eseptegende) turatyn baspanany satyp almas buryn, birinshiden, 8 jyl boıy esep-shotqa kelisim-shart boıynsha eseptelgen 28 myń 620 teńgeni salym retinde jınaqtap otyrýy tıis. Al páterdiń jalǵa berilý quny ár 1 sharshy metr úshin 100 teńge bolady. Eger belgilengen tártip boıynsha jınaqtaý shotyna salymdar salynbaıtyn bolsa, onda baspanany jalǵa alǵan tulǵa úıdi bosatýy tıis. Iаǵnı jalǵa alǵan páterde turyp jatyp salymshy úsh aı boıyna depozıtke salym salmasa, úıdi satyp alatyn turǵyn úı zaemyn alý múmkindigi bolmaıdy dep esepteledi. Sondyqtan, bolashaqta úı alamyn degen otbasy qalaıda aı saıynǵy ózi úshin depozıtin tólep turýy tıis.
8 jyl ýaqyt ótkennen keıin ári shart oryndalǵan soń páterdi jeke menshikke satyp alý úshin bank tarapynan 4 paıyzben 15 jylǵa turǵyn úı zaemy beriledi. Al bul nesıeni óteý úshin on bes jyl boıy aı saıyn 18 myń 900 teńge tólep otyrý qajet.
Sonymen qatar, baǵdarlamada jalǵa beriletin baspanaǵa kirý úshin jalǵa alýshy óziniń jınaq shotyna 6 aılyq mólsherinde kepildengen jarnasyn quıýy tıis delingen baǵdarlamada. Bizdiń esepteýimizshe, bul kem degende 170-180 myń teńge. Al bul baǵyt boıynsha qujattar tapsyrý jergilikti halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary arqyly júzege asady.
Árıne, qazirgi kúni bir bólmeli páterdi 60-70 myńǵa jaldap turyp jatqan jastar úshin bul úlken kómek, bolashaqta páterli bolýdyń birden-bir joly. Memleket tarapynan jasalyp otyrǵan zor qamqorlyq, mol múmkindik. Alaıda qazirgi kúni 25-26 jastarynda úılenip úlgergen jastarymyz az. Endeshe, bul baǵdarlama da barlyq jas otbasylardy jarylqaı almasy anyq. Sebebi, baǵdarlamada jas otbasylardyń nekege turǵandaryna eki jyl ýaqyt tolyp, erli-zaıyptylardyń jasy 29-ǵa tolmaǵan bolýy kerek delingen. Olaı bolsa, bizdegi baspanasyz júrgen jas otbasylar úıli bolý úshin taǵy bir jańa baǵdarlama kerek-aý osy, bolmasa, baıaǵy zamandaǵydaı erte úılenip, balaly-shaǵaly bolýǵa tyrysý qajet…
Dınara BITIKOVA,
«Egemen Qazaqstan».
——————————
Sýretti túsirgen
Erlan Omarov.
