Mazasyzdyq sındromy

Bul dert  –  sportshy psıho-fı­zologııalyq turǵydan kúıze­liske ushyraǵanda, qandaı da bir psı­hologııalyq soqqy alǵanda, ózine degen senimin joǵaltqanda paıda bolady deıdi mamandar. Sondaı-aq sportshy daıyndyq barysynda mólsherden tys júk­teme qabyldaǵan jaǵdaıda da mazasyzdyq dertine ushyraýy múm­kin.

Mazasyzdyq derti kenetten paıda bolmaıdy. Uzaq ýaqyt kóptegen satylardan ótedi. Naq­tylap aıtqanda, júıkege tús­ken aýyrlyq jınaqtala ke­lip, adamnyń psıhologııalyq turaq­tylyǵyn joǵaltýyna áke­lip soq­tyrady.

Qazirgi tańda mazasyzdyq der­­timen kásibı sportshylar kóp aýy­ratyn bolyp bara­dy. Mysaly, Germanııanyń Býn­des­lıgasynda óner kórsetip júr­gen «Shalke» fýtbol koman­dasyn 2004-2005 jyldary jat­tyqtyrǵan Ralf Rangnık óziniń mazasyzdyq der­tine ushy­raǵany týraly koman­da basshylaryna shaǵym túsirgen. Dárigerler bapkerdi tekserip bir aýyzdan bıornaýt syrqatyna ushyraǵany týraly sheshim qa­byl­daǵan.

Nemis Býndeslıgasynyń be­­deldi ujymdarynyń biri «Ba­ıer» fýtbol komandasynyń jar­­­­tylaı qorǵaýshysy Sebas­tıan Draıslerdi mamandar  ka­re­rasynyń basynda bola­shaq­­tyń jaryq juldyzy dep baǵa­laı bastady. Ol týraly eý­ro­­pa­lyqtar álemge áıgili bir oıyn­­­shynyń ósip kele jatqanyn ja­rysa aıtty. Tipti ulttyq qu­ra­ma sapynda birneshe oıyn oı­nap, kórermenderdiń de ystyq yqy­lasyna bólenip úlgerdi. Bi­raq ol joǵarydaǵy mazasyzdyq der­tine ushyrap, juldyz bolmaq tú­gili, basymen qaıǵy bolyp óz jaıyna ketti. Uzaq ýaqyt emdelip, aqyry súıikti fýtbolymen qosh­tasyp tyndy.

Kezinde mıýnhendik «Baıerdi» jattyqtyrǵan bapker Ottmar Hısfeldi bilmeıtin adam az, sirá. Tipti Germanııanyń fýtbol federasııasy bul bapkerge ult­tyq quramany jattyqtyrýdy usynǵan bolatyn. Biraq ol mun­daı usynystan óz betimen bas tartqan edi. Kóptegen jan­kú­­­ıerler osy qylyǵy úshin ony unatpaı, qarǵap-siledi de. Ke­shik­peı O.Hısfeldiń maza­syzdyq sındromyna tap bolǵany jaıly aqparat tarady.

Atalǵan syrqatqa ushyraǵan adam birden araq ishýge bet bu­rady eken. Mazasyzdyq derti tek fýtbolshylardy ǵana tóńi­rekteıdi deseńiz qatelesesiz. Bul syrqatpen barlyq kásibı sport­shylar aýyrady. Aıtalyq, ataqty boksshy Maık Taıson úne­mi talas-tartystyń ústinde júredi. Evander Hollıfıldpen jekpe-jek kezinde qarsylasynyń qulaǵyn qyrshyp alǵanyn jurt áli umytpaǵan bolar. Osy oqı­ǵadan keıin ataqty boks­shy­nyń densaýlyǵyn teksergen dá­ri­­gerler «temir Taısonnyń» maza­syzdyq dertine ushyraǵanyn aıtqan-dy. Kóp jylǵy aýyr jat­tyǵý, júıkege túsken salmaqtyń aqyrǵy jetkizgen jeri osy bol­ǵan. Qazirdiń ózinde boksshy ja­bysqan dertten áli arylǵan joq kórinedi.

Úsh dúrkin álemniń «úzdik qaqpashysy» (1999, 2001, 2002) atanǵan «Tıtan»  laqapty Olı­­ver Kann da mazasyzdyq de­rti­ne ushyraǵan. Bul dertti jeńý úshin óte zor tózimdilik jáne shydamdylyq tanyttym deıdi ataqty qaqpashy. Syrqaty qozǵan kezdegi jaǵdaıy týraly qaqpashy: «Mıyma tek qana sheshimi aýyr suraqtar tolyp alatyn, sanam qur­saýlanyp qalatyn, únemi úreı-qorqynysh, tolqý ústinde júr­­dim», depti.

1999 jyldyń Chempıondar lıgasynyń maýsymdyq oıyn­darynyń birinde onyń komandasy «Valensııaǵa» qarsy oıyn ótkizedi. Dál osy oıyn ústinde derti qozady. Bul týraly Kann myrza: «Kıim aýystyratyn ból­mege kirip edim, sanam sansyrap júre berdi. Biraq meniń syr­qat­tanyp turǵanymdy eshkim baı­qamady. Mıymdy úreı bılep aldy. Bul neden paıda boldy? Jeńilip qalamyz deý me, álde sátsizdik pe, ózime degen senim­sizdik pe... belgisiz» deıdi.

Sodan sasqalaqtaǵan qaqpa­shy dene qyzdyrý úshin syrtqa atyp shyǵady. Demi bitip, júrek qaǵysy jıilep, maza joq. Sodan bul jaıymdy eshkim bil­meýi kerek dep oılaıdy da, oıynǵa kirisip ketedi. Áriptesteri oıyn­da eshteńe joq attaı týlap dop teýip júr. О́zi zorǵa tursa da qaq­paǵa týra atylǵan bir dopty qaıtaryp tastaıdy. Qysqasy, oıyn aıaqtalǵanǵa deıin osylaı turady. Esep 1:1 nátıjesin kórsetedi.

Jalpy, bıornaýt (vurnout)sındromyn jeńip shyǵýǵa múmkindik bar deıdi dárigerler. Ol úshin ótken ómir jolyńdy taldap-talǵap oǵan shúkirshilik tanytyp, ómirde jibergen qatelikterińdi eske alyp, onyń keshýin tilep, eń bastysy ózińdi óziń ıgerýiń kerek.

Osy oraıda, bizdiń qazaq spor­­tynda osy máselege qa­tys­ty zertteý-zerdeleý bar ma? Ká­­­sibı sportshylardy kúı­ze­lis­­­ke uryndyrmaý jaıy qaras­tyrylǵan ba? Aıtalyq, bizdiń el­de joǵarydaǵydaı jaǵdaıdy ziltemirshiler bastan ótkerýde. Onyń ártúrli sebepteri baryn bilemiz. Qalaı desek te, dál qa­zir I.Ilın, J.Qydyrbaev, A.О́teshov t.b. ziltemirshiler kúı­­­zelisti jaǵdaıda ekeni anyq. My­­saly, jaqynda buryn Tal­dy­qorǵan qalasynda aýyr atle­tı­kadan elimizdiń V jazǵy Cpar­takıadasy ótti. 102 kılo  sal­maq­ta baq synaǵan Ilıa Ilın julqa kóterýde 170 kılo, serpe kóterýde 200 kılony eńserip, qossaıys qorytyndysy boıyn­sha 370 kılony baǵyndyrdy. Jetken jeri osy. Bul azamat 2012 jyly London olımpıa­dasynda  qossaıys boıynsha 418 kılony baǵyndyrsa, 2015 jyly Groznyıda ótken RF pre­zıdenti kýbogynda eki bir­deı álem rekordyn jańartyp, qossaıysta 437 kılony eńsergen edi. Qarańyz qazirgi qossaıys qor­ytyndysy men (437-370=67) burynǵy nátıjesiniń aıyrmasy: – 67 kılo. Mine, bul sporttaǵy kúızelistiń, ıaǵnı bıornaýt der­tiniń saldary. Aıtpaǵymyz, bo­lashaqta osy derttiń aldyn ala­tyndaı múmkindik jasalaǵan ba, bizde?