Qazaq álipbıin latyn grafıkasyna kóshirýdiń alǵysharttary

Elimizde latyn grafıkasyndaǵy álipbıge kóshýdiń birneshe sebepteri bar. Birinshiden, lıngvıstıkalyq sebep. Elbasy aıtqandaı, bizge kırıll álipbıi saıası sebeptermen keldi. Sonyń nátıjesinde qazaqtyń tól jazý emlesine nuqsan keltirildi. Ol mamandar tarapynan táýelsizdik kezeńinde ǵana ashyq aıtyla bastady. Jalpy álemdegi órkenıetti elderdiń álipbıine kóz salsaq, onda naǵyz jetilgen álipbıler kóp dybysty meılinshe az tańbamen beredi. Máselen, aǵylshyn tilindegi 45 dybys 26 tańbamen, fransýz tilindegi 35 dybys dál osylaı 26 tańbamen beriledi. Qazirgi kırıll grafıkasyndaǵy qazaq álipbıinde bizdiń tól 28 dybysymyz 42 tańba arqyly berilgen. Osydan-aq qoldanystaǵy álipbıdiń til tabıǵatyna qaıshy ekendigi baıqalady. Al jańa latyn álipbıi bizdi basy artyq tańbalardan aryltady. Ol úshin jańa álipbıdiń quramy qazaq tiliniń tabıǵatyna shaq bolýy tıis, onyń emle erejeleri de qazaq tiliniń tól tabıǵatyn saqtaýǵa baǵyttalýy kerek.

HH ǵasyr jalpy adamzat tarıhynda tóńkerister men soǵystardyń ǵana ǵasyry emes, sonymen birge álipbı aýys­tyrý ǵasyry da boldy. Anglııa, Fransııa, Ispanııa, Portýgalııa, Reseı sııaqty memleketter Azııa, Afrıka, Amerıka, Aýstralııa qurlyqtaryndaǵy ondaǵan, tipti júzdegen ulttarǵa ústemdik júrgizip, olardyń dili men tilin, dinin ózgertýge arnaıy saıasat júrgizdi. Sonyń negizinde olar óziniń ǵasyrlar boıy qalyptasqan ana tilderin, dástúrlerin umytýǵa májbúr boldy. Birte-birte ol halyqtardyń sanasynda, júreginde ózderine degen senimsizdik qalyptasyp, basynda zorlyqpen kelgen jat halyqtyń mádenıetin, tilin artyq dep sanaı bastady. Osyndaı tól bolmysynan alystaý úderisin qazaq halqy da basynan keshirdi. Iаǵnı olardyń mádenıeti otarshyldyq ozbyrlyq pen qysymnan keıin daǵdaryp, ózge mádenıettiń ústemdigi artty.

Til – mádenıettiń negizi, jazý sol mádenıettiń joǵary satysy. Bizdiń babalarymyz mádenıettiń osyndaı joǵary satysynda bolǵan. Túrki dúnıesiniń jazba mádenıetiniń negizi bolǵan Orhon, Enıseı, Talas jazýlary sonyń kýási. Qazir ózimiz jıi aıtatyn Eýrazııa keńistiginde kimniń jazýy birinshi desek, onda tarıhı shyndyq kóne túrki jazýyn atar edi. Endeshe, bizdiń mádenıetimiz jalpy álemdik órke­nıet­te aldyńǵy mádenıetterdiń qata­ryn­da. Biraq ókinishke qaraı, orystildi qazaqtar muny bilmegendikten ana tiline shorqaq. Sondyqtan da olar qazaq tiliniń bolashaǵyna kúmánmen qaraıdy. Eger senimmen qarasa ana tilimizdi úırener edi, balalaryn qazaq mektebinde oqytar edi. Ondaı qandastarymyz úshin ózge til óz ana tilinen artyq. Biraq olar sol orys tiliniń leksıkalyq qabatynda qanshama júzdegen, myńdaǵan túrki tiliniń sózderi bar ekenin de bilmeıdi. Mysaly, kúndelikti qoldanystaǵy qazy­na, teńge, útik, sazan, sandyq degen sııaqty kóptegen sózderdiń orys tiline bizden engenin kópshilik bile bermeıdi. Ana tilin bilmeıtinder, ne sóılegisi kelmeıtinder qazaq tiliniń baılyǵy orys tilinen áldeqaıda mol ekenin de habarsyz. Qazaq tiliniń eń baı til ekendigin sheteldik oqymystylar talaı ret jazǵan. Qazaq tiliniń ǵylymyn qalyptastyryp, ishki tártibin, júıesin retke keltirgen Ahmet Baıtursynuly bastaǵan ǵalymdar da til baılyǵyn erekshe atap ótken. Bizdiń oıymyzsha, qazaq tiliniń baı bolýynyń bir sebebi san ǵasyr ýaqyt buzylmaı taza saqtalyp kelgendiginde bolsa kerek. Bul jóninde Alash kósemi Álıhan Bókeıhan: «Naǵyz túrik zatty halyq tili – bizdiń qazaqta» dese, til biliminiń atasy, ult ustazy Ahmet Baıtursynuly: «Jıyrmasynshy ǵasyrǵa sheıin túriktiń tilin azdyrmaı asyl qalpynda alyp kelgen, til týrasyndaǵy abyroı men alǵys qazaqqa tıisti», deıdi. Til tazalyǵy degeni­miz búgingi jurttyń bári oqyǵan zamanda jazý­dyń durystyǵyna baılanysty. Qazaq tilin latyn álipbıine kóshirýdiń eń úlken maqsaty tilimizdiń tazalyǵyn qalpyna keltirý.

Kırıll álipbıinde turǵan ýaqytta tilimizdiń kóptegen erejesi orys tili­niń yńǵaıyna beıimdeldi. Ásirese shet tilinen engen sózder tilimizge orys tili arqyly kirip bizdiń tildik sanamyz ózge tilge beıimdele bastady. Qazir jańa álipbıdiń emle erejelerin jasaýda ǵalymdarymyzdyń ártúrli kózqarasta bolýy bir jaǵynan qazaq tiliniń tabıǵı qalpyn saqtaý men keńestik kezeńde qalyptasqan tildik sanamyzdyń arasynan ortaq sheshimdi tabý. Mysaly, orys orfoepııasymen biz «romandy» «raman», «ekonomıkany» «ekanomıka», «avtordy» «abtyr» deımiz. Ǵalymdardyń bir toby mundaı sózderdi burynǵysha jazaıyq, óıtkeni halyq soǵan úırengen dese, kelesi toby tilimizdiń tabıǵatyna saı olardy ózimizshe ózgertip jazaıyq deıdi. Ǵalymdardyń eki toby da tilimizdiń tól tabıǵatyn saqtaýdy jaqtaıdy. Biraq olar qoǵamda qalyptasqan tildik sanany da esepke alý qajettigin aıtady. Ǵalymdar qoǵammen sanaspaıyn dese óz elimizde turatyn mıllıondaǵan qazaqtar ana tilin bilmeıdi nemese bile turyp sóılemeıdi. Sonymen birge ókinishke qaraı, Qazaqstandaǵy keńse tili, mynaý naryq zamanyndaǵy bıznes tili, aqparat zamanyndaǵy buqaralyq aqparat quraldarynyń basym tili orys tili bolyp otyr. Keńestik kezeńde sanamyzǵa ábden kirip alǵan otarshyldyq zardaptary áli boıymyzdan shyǵar emes. Latyn álipbıin qabyldaý otarshyldyqtyń saldarynan arylýdyń qamy, ıaǵnı joǵaryda aıtqanymyzdaı tar keńistikten jalpy ǵalamdyq keńistikke shyǵýdyń áreketi. Latyn álipbıi qoǵamnyń barlyq salasyna ýaqytymen jáne sapaly túrde enýi úshin barlyq qazaq óziniń ana tilinde sóıleýi, oqýy jáne jazýy kerek. Sonda ǵana biz álippe arqyly bastalǵan tildik reformany júzege asyra alamyz.

Ekinshiden, túrkilik ortaq yntymaq­tas­tyq qamy. Dúnıe júzindegi túrki halyq­ta­rynyń 60 paıyzǵa jýyǵy osy latyn álipbıinde. Qazir túrki tildes halyqtardyń ishindegi derbes memleketter: Túrkııa, Qazaqstan, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Túrikmenstan. Osylardyń Qazaqstan men Qyrǵyzstannan basqasy latyn álipbıinde. Latyn grafıkasyndaǵy túrki halyqtary 55,5 paıyz, arab grafıkasynda 25 paıyz, kırıll grafıkasynda 17,3 paıyz. Túrki halyqtarynyń kóne zamannan qalyptasqan mádenı-tarıhı tamyrlastyǵyn jáne osyndaı rýhanı qatynastyń qazirgideı jańa deńgeıde damyp jatqanyn oılasaq, onda Qazaq eliniń ózge álipbıde qala berýi osyndaı sabaqtastyq pen tamyrlastyqqa qaıshy keledi. Biz jańa álipbıge kóshkende jáne bir nárseni uǵynýymyz qajet. Kırıll álipbıinde qalsaq, onda biz orys tiliniń yqpalynan shyǵa almaımyz. О́ıtkeni ekeýi de ortaq tańbalardan turady. Iаǵnı bizdiń aqparatty qabyldaýymyz, jazýymyz, jalpy mádenıetimiz kırıll negizdi álipbıdiń keńistiginde qalmaq. Bul keńistik bizdiń qalaýymyzben bolǵan joq. Ol keńistik bizge otarshyldyqpen birge kelip, májbúrlenip, mindettelip tańyldy. Al qazirgi kezeńdegi latyn álipbıli keńistik ol jeke bir jurttyń, memlekettiń basybaıly keńistigi emes, jalpy ǵalamdyq keńistik. Iаǵnı biz tar keńistikten anaǵurlym úlken ǵalamdyq keńistikke osy latyn álipbıi arqyly shyǵa alamyz. Sóıtip kırıll álipbıi tusynda tilimizdiń emle erejelerine artyq tańbalar arqyly, uǵymdar men termınder arqyly syrttan tańylǵan, japsyrylǵan, tilimizdiń tól tabıǵatyna zııan keltirgen artyq erejelerden qutylamyz. Iаǵnı tilimizdiń tól tabıǵatyna oralamyz. Basqa tildiń yqpalymen buzylǵan erejemizben birge, óz sózderimizdi tabıǵatyna saı durys jazý arqyly qazaq tiliniń talaı batys, orys saıahatshylary men ǵalymdary maqtaǵan áýezdiligine, beıneliligine jetemiz. Sóıtip jańa álipbı bizdiń jazýymyzben birge sóıleýimizdi de qalpyna keltiredi.

Úshinshiden, elimizdiń jahandaný dáýi­rin­degi damýynyń qamy. Halyqaralyq qa­ýymdastyqta Elbasy aıtqandaı, latyn tań­baly álipbıdiń mańyzy zor. Osyny eskerip latyn álipbıindegi memleketterdi aıtpaǵannyń ózinde Japonııa, Qytaı, tipti, ózderi úshin tarıhı kırıll álipbıindegi Belarýs, Reseı, Ýkraına sııaqty memleketterde latyn álipbıiniń ózindik standarttary qabyldanyp, bekitilgen. Al bizde latyn álipbıi bekitilmegendikten halyqaralyq qujattar, poshta almasýda, tipti, jeke qujattarymyzdy toltyrýda biz standarttalmaǵan álipbıdi paıda­lanyp júrmiz. Mundaı jaǵdaıattar qa­zirgi jahandaný kezeńinde zaman aǵy­my­men sanaspaýdy kórsetedi. Ja­han­daný kezeńinde Qazaqstan jańa álipbı arqyly tek áleýmettik jáne ekonomıkalyq máselelerdi ǵana emes, sonymen birge qazaqtar úshin asa zor rýhanı máseleni de sheshedi. Ol álemniń 50-ge jýyq mem­le­ketinde turatyn mıllıondaǵan qa­zaq­tyń ulttyq rýhanı birligine qyzmet etedi. Bul arada bizge latyn grafıkaly álipbıdiń halyqaralyq deńgeıdegi tany­mal­dylyǵy kómektesedi. Atap aıtqanda, máselen, Qytaıda, О́zbekstanda, Reseıde, Qyrǵyzstanda, Túrikmenstanda, Túrkııada jáne Eýropa men Amerıkada turatyn qazaqtardyń latyn álipbıin bilýi nemese ony ońaı ıgerýi. Álemniń qaı túkpirinde de latyn álipbıi eń tanymal álipbı. Sebebi qaı eldiń bolsa da bilim berý júıesindegi, ásirese hımııa, fızıka, matematıka sııaqty naqty ǵylymdardaǵy ataýlar, termınder, shartty tańbalar osy latyn álipbıinde bolsa, ekinshiden, jahandaný dáýirindegi halyqaralyq poshta, avıa baılanystar, ınternet domender, ǵalamdyq deńgeıdegi brendter osy latyn álipbıinde ekeni málim. Sondyqtan da shetelde turyp jatqan kúlli qandastarymyzǵa latyn álipbıi jat emes. Iаǵnı, qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý Qazaqstan úshin ǵana emes, dúnıe júzi qazaqtary úshin asa mańyzdy qadam.

HH ǵasyrdyń sońy jáne HHI ǵasyrdyń basyndaǵy álemdegi saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı ózgerister, jalpy adamzat balasynyń ilgerileý vektorlary men perspektıvalary jahandanýdyń barysyn ańǵarta bastady. Bul vektorlar men perspektıvalar aǵylshyn tiliniń keń qanat jaıyp bara jatqanyn jáne latyn álipbıiniń ǵalamdyq saıasatta da, qarapaıym turmysta da belsendi túrde qoldanyla beretindigin ańǵartty. Qazirgi derekterge súıensek, álemdegi 7 mlrd 450 mln adamnyń 48%-y latyn álipbıin qoldanady eken. Osy kórsetkishke halqy jaǵynan birinshi jáne ekinshi oryndaǵy Qytaı men Úndistandaǵy osy álipbıdiń qoldanylýyn aıtsaq jáne Úndistandaǵy aǵylshyn tiliniń resmı mártebesin qossaq, onda álemdegi jalpy halyqtyń jartysynan astamy kúndelikti latyn álipbıin qoldanady. Sondaı-aq ǵalamda ǵylym men turmysty qosyp jibergen aqparattandyrý, kıbernetıka salalaryndaǵy shartty belgiler men tańbalardyń, matematıka, fızıka, hımııa, bıologııa, medısına salalaryndaǵy latyn álipbıiniń jetekshilik rólin aıtsaq, onda jahandanýdyń negizgi álipbıi – latyn álipbıi ekeni daýsyz. Buryn latyn álipbıin tek ǵylymda, bilim berýde qoldansa, búgingi kúnde halyqaralyq deńgeıde de, turmystyq deńgeıde de qanatyn keńge jaıdy.

Halyqaralyq deńgeıde latyn álipbıi iri bıznes jobalardyń, álemdik brendterdiń tańbalyq belgisi jáne halyqaralyq poshtanyń, áýe, temirjol, avtomobıl qatynasynyń negizgi álipbıi boldy. Tipti qaı memlekettiń azamaty ekendigine qara­mas­tan tólqujat mindetti túrde latyn tań­balary arqyly da jazylyp júrgenin jaqsy bilemiz. Sebebi HHI ǵasyrda adamzat etene, tym jaqyn ekonomıkalyq jaǵynan da, mádenı jaǵynan da aralasa bastady. Osy aralasýdy qamtamasyz etetin halyqaralyq vıza rejimi osy álipbıde júzege asyrylady.

Ǵalamdyq jahandanýdyń naqty, keń kórinisi – aqparat almasý. Ásirese ınternet júıesi arqyly aqparat almasýda latyn álipbıiniń úlesi tipti zor. Internet domender, kompıýterler men smartfondardaǵy shartty belgiler latyn álipbıinde. Iаǵnı, álemniń qaı túkpirindegi adam bolsyn ózine qajetti aqparatty izdegende osy álipbıge júginedi. Álipbımen birge negizinen aǵylshyn tilinde paıda bolǵan uǵymdar men termınder de latyn álipbıi nusqasynda bizdiń paıdamyzǵa jarap keledi. Sol sebepti de, ásirese jastar latyn álipbıin qoldanýdy jeńil ári qolaıly kóredi. Sonymen birge amerıkalyq, batystyq ómir saltynyń beleń alýy da bul álipbıdi tanymal etedi. Máselen, aǵylshyn tilindegi mýzyka, Gollıvýd fılmderi, brendtik taýarlar degen sııaqty.

Turmystyq deńgeıde de latyn álipbıi tanymaldylyqqa jetti. Úıdegi el­ek­tr­li taýarlar, jıhaz, ydys-aıaq, kos­me­tıka jáne basqa da aksessýarlar meıli Ame­rıkada, meıli Qytaıda nemese Ko­reıada óndirilsin, olardyń ataýlary latyn álipbıinde jazylyp keledi. Kúndelikti qolymyzdan túspeıtin telefon nemese televızor pýlttaryndaǵy jazýlar da osy álipbıde. Álbette olardy kúndelikti kórý, paıdalaný bizdiń sanamyzǵa latyn álipbıiniń tańbalaryna kózdaǵdymyzdy qalyptastyrady. Latyn álipbıiniń osyndaı etene tanys bolýy jáne osy álipbıde ataýlar jazylǵan taýarlardyń sapalylyǵy onyń bizdiń sanamyzdaǵy bedelin, qazirgi tilmen aıtsaq, «prestıjin» qalyptastyrady. Osyndaı jalpy ǵalam­dyq betalys jaǵdaıynda latyn álipbıin elemeý nemese oǵan qarsy turý sharalaryn jos­parlaý ıakı júzege asyrý jalpy damýǵa kedergi keltirmek. О́ıtkeni qazirgi álemdik keńistikte oqshaýlaný qashan da regreske bastaıdy. Árıne, jahandanýmen ilesip keletin barlyq jańalyqtardy qabyldaı berý jón emes te shyǵar. Biraq latyn álipbıiniń zamanaýı, progressıvti álipbı ekenin qabyldamaý múmkin emes. Bul arada álipbı men tildi shatastyrmaý qajet. Latyn álipbıi degenimiz bul aǵylshyn tili emes. Aǵylshyn tili osy álipbıde tańbalanatyn júzdegen tilderdiń biri ǵana. Onyń ber jaǵynda latyn álipbıi qazirgi kezeńde belgili bir tildiń nemese memlekettiń tól álipbıi emes. Latyn tilindegi termınder bolmasa, eshkim de latynsha sóılemeıdi. Salystyra aıtsaq, kırıll álipbıi 300 mln-ǵa jýyq slavıan halyqtarynyń tól álipbıi. Qazaqstannyń jaǵdaıynda bizdi otarlaǵan memlekettiń álipbıi. Osy turǵydan kelgende qazaq tiliniń kırıll álipbıinen latyn álipbıine kóshýi mindetti túrde otarsyzdanýdyń eń basty kepildiginiń biregeıi bolmaq. Sondyqtan da Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyndaǵy eń bastapqy, birinshi mindet qazaq tiliniń latyn álipbıine kóshýi qazaq halqyn sana deńgeıindegi otarsyzdanýǵa, odan óristep jańasha jańǵyrýǵa, ıaǵnı búgingi ǵalamdyq úderisterge ilesýge bastaıdy.

Jahandaný álemdik zor qubylys re­tin­de qarsy turýǵa eshqandaı halyqtyń dármeni jetpeıtin fenomen. Jahandaný jaǵdaıynda ózińniń ulttyq jáne mem­le­ket­tik kelbetińdi saqtap, beıimdele bilý tásili ǵana bizdi jańǵyrýǵa bastap, qazirgi zamanaýı múddelerdi ulttyq mindettermen sabaqtastyra otyryp sheshýge múmkindik beretin úlken másele. Onyń mańyzdy alǵysharttarynyń ishinde tildiń, soǵan oraı álipbıdiń de mańyzy asa aıryqsha.

Bul jańa álipbıge kóshýdiń negizgi alǵysharttary. Osyndaı alǵysharttardan sanamyzǵa, bilimimizge, mádenıetimizge ser­pin beretin talaı jańalyq enbek. Ál­bette, oǵan jetý úshin memleketpen birge ha­lyqtyń ózi yqylas qoıyp, yntamen kirisýi qajet. Árkim ózin ulttyń azamatymyn dep uǵynyp, qazaqtyń urpaǵy ekenin sezinip atsalyssa, ortaq isimiz jemisin bermek.

Orazkúl ASANǴAZY,

qoǵam qaıratkeri