1919-shy jylǵy sanaýly muǵalimniń biri edi. Shynymen eski qalypqa kirip, din jolyn ustaǵany ǵajap eken dedim.
Meniń bul tańyrqaýym oryndy edi. О́ıtkeni keńes úkimeti alǵashqy kelgen betinde eńbek (baýlý) mektebin ornyqtyrý jolynda, ýezdiń aǵartý bólimi bir ýezdik (osy kúni gýbernııa) oqytýshylaryn jınaǵan bolar. Oryssha oqytýshylardan basqa muǵalim atalǵandardyń kóbi shala saýattylar edi. Jańa oqý túgil, eski oqý degenniń ózin jóndi júrgize bilmeıtinder. Birsypyralary pedıe ıeleri, jasy ulǵaıǵan qalpeler edi.
Solardyń ishinde jańa bilimmen tárbıe alyp, úlgili musylman mektepterin bitirgen onshaqty muǵalimder bar-dy.
Qasymbek, Dostan degen eki jas muǵalim boldy. Olardyń kıimi de, júris-turys qalyptary da yńǵaıly, jatyq edi. Sezde jańa oqýdyń, ásirese qazaq balalaryna kerekti maǵlumattardyń úırený joldaryn aıtyp, taqyldaǵanda jurt rıza bolǵan.
Ataq úshin nemese paıdaǵa qyzyǵyp muǵalim bolǵandar bulardan qaımyǵyp, qymsynyp júretin-di.
Oryssha ýchıtel sanalǵandardyń da birazy bulardy senimdi oqytýshy dep qanaǵattanǵan.
Áli esimde, osy eki muǵalim alǵash mektep ashyp, qaladan elderine qaıtqan saparynda iri aqsaqal, buryn aqyn atalǵan Bıjan qarttyń úıine qonǵan.
Bıjan aqsaqal ózi aýyryp, tósekte jatsa kerek.
Muǵalimder qazaqtyń qarııasy, kópti kórgen kári kisi ekendigin eleń qylmaı, ysqaqtap kúlip, orynsyz qaljyń aıtyp, qazaqtyń eski ádetterin synap-minep, irilik qalyp kórsetken.
Sypaıy kıim, taraǵan shash, óksheli etik kıgen jastardyń minezi aqsaqalǵa unamaǵan.
Din oqýdan basqa bilim joq, musylmannyń sharttaryn ótemegen kisi kápir dep túsinetin toń moıyn aqsaqal bulardy aıyptap jaratpaı qalǵan.
– Namaz oqymady, úlkenge ıba joq, kishige iltıpat joq. Bular jurtty azdyrýshy ǵoı degen mazmunda el qalpynsha óleń de shyǵarsa kerek.
(О́leńin Qusaıyn biledi)
Sol qarttyń óleńin estigende:
– Biz, dinshi moldalar emespiz. Jańa tárbıe jolyn ustap, jańa mektepti gúldendirýshi – bizder, – dep sóılegen-di.
Bulardyń jańa pikirli muǵalim ekenine bir qatar jurt sengen.
О́tken jaz Ermek elge baryp keldi. Bir sóziniń retinde Qasymbek pen Dostannyń qyzyǵyn aıtaıyn dedi.
– Qymyzy bar dep baılardyń úıine kóp qydyryp barmaıtynymdy bilesiń ǵoı. Qatyqqa toıyp, úıdiń ýaq-túıek sharýasyn istep sharshap, úıde jatyr edim.
«Tóre keldi, tóre keldi» degen daladan daýys estildi.
О́zim kóp tóreniń ishinen kelgen adam, tóremen jumys bolǵan joq, men úıde jata berdim.
Jańada kelgen soń aýyl meni de qurmetteıtin-di. Tipti komıssardan kem kórmeıtin jerleri de bolatyn.
Tóreler túsken úıge meni de shaqyrdy.
Bardym.
Tóre degeni nalog jınaıtyn nemese bolystyq mılısııalardyń biri shyǵar dep ishimnen oılaǵam.
Olaı bolmady.
Jeti qanat kıiz úıdiń tórinde aldarynda jýan sary aıaqqa quıýly qymyz. Arttarynda bir-bir jastyq. Shekeleri qyzyp, qyzara bórtip otyrǵan kádimgi jańa pikirli talapkerlerimizden Dostan men Qasymbek. Jáne shoqsha saqaldy, dóńgelek júzdileý, orta boıly, aq qubasha tyǵyraıǵan bir kisi. Jasy 30-40-dyń arasynda. Murtynyń ortasy ustaramen qyrylǵan, eki jaq jebesi kishkene tikireıińkigen soń qaıshymen qysqartyp qoıǵan. Áńgimeni syqpyrtyp otyr. Men barǵan soń kishkene báseńdeıin dedi.
Jazǵyturǵy musylman rýhanılar (moldalar) májilisiniń qaýlysy boıynsha ár bolysqa bir ımam (molda) saılaýǵa shyqqan betteri eken-aý.
Dostan kishkene uıalaıyn dedi, bilem, jaltaqtap qaraı beredi.
Men olardy uıaltqandaı sóz aıtqym kelmese de isterine yrza bolmaı, solarǵa tıetin birsypyra pálsapalar soqtym. Moldalar lám-mım dep aýzyn ashqan joq.
Buryn Dostan arsalańdap, qaljyńdap oınaı beretin-di. Bul joly amandyq surasqannan basqa aýzyn ashqan joq.
Men kelerde aıtyp otyrǵan sharıǵattary bar edi. Aıaǵyn kómeskileý qylyp jiberdi bilem. Onsha túsinikti bolyp shyqpady.
Soıylǵan toqtynyń eti jelinip, biraz qymyz ishildi.
Talaı aıtýǵa qyrlanyp, aıtqanym joq.
Áıtpese, «Din adamdy buzady, óte-móte jastardy jańa rýhpen ósirý kerek» degen Dostannyń sózi bar edi. Shirkin, zamandas qoı, uıaltyp ne qylaıyn dedim.
О́zderinshe adamdaryn saılap alyp, laýmen taǵy bir jaqqa júrip ketti.
Janyndaǵy aqqubasha kisi ýezdik mutaǵasyp bilem, – dedi.
– Mutaǵasyp deme! Ol «fanatık» degen sóz, «muhtasıp» shyǵar, – dedim.
– Men qaıdan bileıin jurt súıdeıdi.
Olardyń bir qyzyq jeri – sol moldalar paıdasyna elden salyq jııady eken. Eńbektenip shashqan astyǵynyń qushyryn taǵy da sol syqyldy jııý retimen eldiń soryn qaınatatyn kórinedi.
Júrgen jerinde kileń baılarǵa túsip, toqty jeý; baılardyń shashbaýyn kóterip, sózin sóıleý. Jekken laýlary kedeıdiń mástegi. Ne qylasyń, búldirip-aq júrgen kórinedi.
«Mine, buqara halyqqa jol kórsetip, basshy bolady degen muǵalimniń qylyǵy. Eldegi sharýa halyqtyń qarańǵylyǵan paıdalanyp, óz bastarynyń syıly bolýy úshin ar-uıatyn aıyrbastap, ekinshi jolǵa túskeni. Bulardy kórgen el jastary neǵyp ońar? Biraq keıingi jas býyndardy teris jolǵa túsirmeı, olardyń qaramaǵynan alý kerek» , – dedi Ermek.
«1919-shy jylǵy sanaýly muǵalimderdiń biri edi. Shynymen eski qalypqa kirip, din jolyn ustaǵany ǵajap eken», – dedim.
Jóneý.
