Keńes úkimetiniń oqý isi taqyrypty qoldanǵan saıasaty – mektepterdiń bárin de baýlý mektebi qylyp shyǵarý, aýyz úırengendi qolmen istep kórsetip úıretý. Mektep bulaı bolsa, sabaq juǵymdy bolmaqshy. Kisi qulaqpen estigennen de kózben kórgenge ońaı túsinedi. Qolmen istep úırengenin, tipti, umytpaıtyn bolady. Eski mektepten baýlý mektebiniń artyq ekenine shek keltirýge bolmaıdy. Mektep oqýshyǵa óner, bilim úıretedi. Munyń ústine onyń minez-qulqyn, salt-sanasyn da tárbıeleıdi. Baýlý mektebi eski mekteppen salystyrǵanda úıretý jaǵynan qandaı artyq bolsa, tájirıbe jaǵynan da sondaı artyq bolýǵa tıis. Kisiniń minez-qulqyna qısyndyryp aıtqan aýyz sózden de (úgit-nasıhattan da) qolmen istegen isi artyq áser beredi. Sondyqtan baýlý mektebiniń tárbıe jaǵynan artyqtyǵyna da talasýǵa bolmaıdy.
Keńes úkimetiniń kommýn partııasynyń maqsaty – oqý jasyndaǵy balalardy kommýn saltyna túsirip tárbıeleý, jalǵyz oqýshylar ǵana emes, jalpy buqaranyń da saıasattyq saýatyn ashý, ony da kommýn saltyna túsirý.
Jalpy buqara arasyndaǵy jumys, ásirese, qazaq arasyndaǵy jumys ázirge pálen derlik bolyp kózge kórine qoıǵan joq. Kedeı buqarany uıymdastyrý, olardyń tap sezimin kúsheıtý syqyldy jumystar qazaqtyń derbes jaǵdaılaryna laıyqtalyp rettele qoıǵan joq. Oqý jumysy olaı emes, tap soǵysy tynyp, beıbitshilik dáýirge kirgennen keıingi az ýaqyttyń ishinde istelgen jumystardyń ózi de kózge kórinerlik boldy. Sonyń ózin de synǵa salyp tekserýge bolady. Teksersek, oqýdyń jańa ádisteriniń artyq ekenin moıyndaımyz.
Jalpy buqaranyń arasyndaǵy jumys ázirge ondaı turlaýly kúıge túsken joq. Oǵan bógeý bolyp turǵan bizdiń mádenıetimizdiń nasharlyǵy, ónerli kásibimizdiń kemdigi, uıymdasqan jalshylarymyzdyń bolmaýy, buqaranyń saıasattyq saýatyn ashý jolyndaǵy qyzmetkerlerimizdiń jetkiliksizdigi. Munyń ústine jalpy buqaranyń saıasattyq saýatyn ashý, ony kommýn saltyna túsirý jumystary buryn istelip baıqalmaǵan tosyn jumys bolǵany.
Kisiniń saltyn turmys tárbıeleıdi. Kisiniń saıasattyq saýatyna áser beretin de – turmys. Jalpy buqaranyń turmysyna laıyq salty bolady. Biraq saıasat jaǵynan buqara saýatsyz keledi. Saıasat jaǵynan qazaq syqyldy mádenıetsiz el túgil, ónerli Eýropanyń buqarasy da saýatsyz. Eýropada saıasatqa qatysýshylar jalshylar men kapıtalshylar ǵana. Qara sharýa, el halqy, qalanyń buqarasy saıasatty kerek qylmaıdy.
Qazaqta kapıtalshy da joq, jalshy da joqtyń az-aq aldynda. Jalpy jurt – qara sharýa. Saıasat jaǵynan sańlaýsyz buqarany uıymdastyrý, onyń tap sezimin oıatý degen ońaı jumys emes. Biz bul jumysty atqarý úshin turmystyń kemshiliginen bolǵan bógeýlerdi jeńerlik ádis qylýymyz kerek.
Saıasattyń tetigi turmys ekenine daý joq. Biraq muny turmystyń demeýinsiz eshkimniń saıasattyq saýatyn ashýǵa bolmaıdy dep jorý qate. Oktıabr tóńkerisine basshylyq qylǵan kommýnshyldardyń bári tegisten jalshy emes edi.
Tóńkeris kósemderiniń kóbi-aq saıasat saýaty ózi jalshy bolǵannan ashylǵan emes, kommýn jolyn aqylmen tekserip qabyl alǵandar edi. Bul – kisiniń saıasat saýaty turmystyń demeýinsiz, oqyp úırenýmen de ashyla alatynyn yspattaıdy. О́z turmysy kommýn jolyna beıim bolmaǵan kisiniń de túrli joldy aqylǵa salyp tekserýmen-aq kommýnshyl bolyp shyǵa alatynyn yspattaıdy. Sabaq jaqsy bolsa, patshanyń balasyn da kommýnshyl qylyp shyǵara alady.
Bizde mekteptegi oqýshylardy suryptaý degen saıasat bar. Bul saıasat, áýeli, eli tap-tapqa bólinip, jigi ashylyp bolǵan orystar arasynda bastaldy. Orys mektepterinde ondaı saıasatsyz bolmaıtyn boldy. Kapıtalshynyń balasyn baýlý mektebinde tárbıelegenmen de kommýn saltyna túsirý qıyn. Oǵan mektep bir túrli tárbıe berse, úıindegi áke-sheshesi ekinshi túrli tárbıe beredi. Kapıtalshynyń óz balasyna, onyń saıasattyq pikirlerine áseri tımeı qoımaıdy. Kapıtalshy qara sharýa emes, ony qara sharýadaı saıasat jaǵynan saýatsyz deýge bolmaıdy. Onyń qanyna sińgen saıasattyq pikiri bar, ol óz balasyn óz pikirine beıimdemeı otyra almaıdy. Bizde kapıtalshy joq, baı bar. Baı da bizdiń dosymyz emes. Biraq baıda saıasattyq pikir joq. Qazaqtyń baıy saıasat jaǵynan sý qarańǵy. Sondyqtan qazaqtyń baıy balasyna saıasattyq tárbıe beredi deý qısynsyz. Tárbıesi kelse, patshanyń balasy da kommýnshyl bolyp shyǵa alady. Baýlý mektebinde oqyǵan qazaqtyń baıynyń balasy qotyr bolyp shyǵady dep qorqý tipti qısynsyz.
Biraq suryptaýdyń basqa da minderi bar: kedeıdiń balasy oqýǵa kire almaı elde baıdyń esiginde júrgende baıdyń balasy tamaq-kıimi qazynadan bolyp, baýlý mektebinde júredi. Sorpa-sýǵa jarymaǵannan baıǵa malaı bolyp júrgen kedeıdiń balasyn kórmeı, baıdyń balasyn oqytýdyń jóni bar dep baıdyń ózi de daýlasa almas. Mundaıda baýlý mektebindegi orynǵa baı men kedeı talasatyn bolǵanda oryndy kedeıge bermeýdiń jóni joq. Baı balasyn óz kúshimen de oqyta alady. Sondyqtan onyń kedeı balasynyń ornyna talasýy baıdyń óz qudaıyna salǵanda da jón bolmaıdy. Biz baıdy dos kórip, baýrymyzǵa tarta almaımyz. Baı men kedeıdiń tilegi qaıshy kelgen jerde kedeıdi baıǵa jegip bere almaımyz. Biraq baıdyń balasyn oqytýdan qashpaımyz da. Baıdyń balasy oqyp shyqqan soń, bizge qarsy bolady eken dep qoryqpaımyz. Baıdyń balasyn mektepten suryptaıtyn mánisimiz onan emes, oryndy kedeıge alyp berý úshin ǵana.
Suryptaý taqyrypty qate pikir bar. Qazaqtyń baıynyń balasyna oqýǵa múlde jol bermeý kerek deýshiler de bar. Biraq bul durys emes. Mundaı pikir «tildiń ushtylyǵy, namystyń kúshtiligi» syqyldy aqylǵa erik bermeıtin qyzýlyqtan bolǵan pikir. Biz tóńkeristiń tap soǵysy dáýirin ótkizip, beıbitshilik dáýirge shyǵyp otyrmyz. Bizdiń qazirgi dáýirimiz – is dáýiri, beıbitshilik saıasat qoldanatyn dáýir. Sondyqtan endi «jaý joqta naızamdy áper» orynsyz bolady. Biz baıdyń balasyn oqýdan tyımaımyz. Tek kedeıdiń ornyna talaspa deımiz. Balasyn óz kúshimen oqytatyn baı bolsa oǵan qaıyrlysamyz da.
Tóbe joldas «baıdy qorǵaıyn degen ekensiń» dep ashýlanyp júrmesin. Qudaıbergenge qudaıdan ǵana emes, Nıkolaıdan dýa tıgenine talas joq. Biraq Qudaıbergenniń balasy han-tóreniń, Qudekeńniń balasy bolǵannan basqa túk jazyǵy joq qoı. Jas balanyń atyn gazet júzinde áıgilep, ákesin sógýde qansha maǵana bolmaqshy.
Qudaıbergen áli de baı bolatyn bolsa, kedeıge áli de óktemdik qylatyn bolsa ony aýyzdyqtaý kerek. Biraq saıasattyq pikir túgil, jaı pikiri de turlaýly kúıge kelmegen jas balaǵa soqtyǵý namysy kúshti joldasqa laıyq emes. Munyń saldary ne bolmaq? Han-tóre óz kúshimen de oqı almaıtyn bolyp qalmaq. Saıasattyń ıisin de bilmeıtin qazaqtyń balasy tóbeniń aıtqanyna nanyp, keńes úkimetine, onyń saıasatyna ishinen bolsa da qarsy bolmaq. Tóbe joldastyń ashýy baýlý mektebinde óz kúshimen oqyp, saıasattyq saýaty bizdiń jolymyzǵa beıimdelip shyǵaıyn dep turǵan jas balany keri jolǵa úgittemek, saý kisini qotyr qylyp shyǵarmaq. Iske munan qansha paıda keledi?
Tóbe joldastyń ashýlanýy aıyp emes. Namysy joq kisi kommýnshyl bola almaıdy da. Biraq tóbe ashýǵa aqyldy jeńdirgen. Qudaıbergenniń buryn istegeni úshin (qazirde ne istep jatqanyn Qudekeńniń qudaıy men ózi ǵana biledi ǵoı, biraq burynǵysyn isteýge júregi daýalamas) ashýlanbaq túgil, tıisti jolymen jaza salýǵa da bolady (eń bolmaǵanda kóp isine qatysýdan tyııýǵa bolady ǵoı). Biraq onyń dál osy han-tóre taqyrypty istegenine bizdiń yrza bolýymyz kerek. Qazaqtyń baıy bala oqytý úshin buryn-sońdy mal shyǵaratyn ba edi? Baıdyń balasyn oqytýǵa malyn qıyp otyrǵany – kisi keııtin is emes, súıinerlik is. Kedeıdiń ornyna talaspaı, balasyn óz kúshimen oqytatyn baı bolsa, oǵan biz bógeý bolý kerek emes, demeý bolýymyz kerek.
T-B.
