Zeınetaqy jınaǵy: Búgin de, erteń de qajet qarjy

Qasym-Jomart Kemeluly elimizdegi zeınetaqy júıesin damytýda qordalanǵan máseleler kóp ekenin aıtty. Sonymen qatar zeınetaqy jınaǵy qazirgi tańda jetkilikti ekenin, biraq 10 jyldan soń jaǵdaı kúrt ózgerýi múmkin ekenin tilge tıek etti. El ishinde óziniń zeınetaqy jınaǵyn kárilik kelgenin kútpesten, qazir-aq paıdalanǵysy keletinder bar ekenin atap ótti. «Jumys isteıtin azamattar ózderiniń zeınetaqy jınaǵynyń bir bóligin belgili bir maqsatqa, sonyń ishinde bas­pana satyp alýǵa nemese bilim alý úshin paıdalaný máselesin jyl sońyna deıin pysyqtaýdy Úkimetke tapsyramyn», dedi Q.Toqaev. Memleket basshysy kóptiń kókeıinde júrgen jaı­dy dóp basqan jaıy bar. О́ıt­keni kópshiliktiń arasynda «zeı­netaqy jınaǵyndaǵy qarjy­ny qarttyqty kútpeı-aq qazir paıdalana berýge bolmaı ma?» degen saýaldyń bol­ǵany belgili. Biraq bul bas­ta­ma­nyń da ózindik erekshelikteri bar.

«Biryńǵaı jınaqtaýshy zeı­netaqy qory» AQ derekterine qa­raǵanda qorda 10 mln 517 myń­nan astam adamnyń atyna esepshot ashylǵan. Qazir qorda 10 trln 166 mlrd 570 mln teńge kóleminde qarjy tur. Az aqsha emes. Alaıda bul qar­jy erteń zeınetaqy retinde úles­tiriletinin, baqýatty qarttyq­tyń kepili ekenin eskergen abzal. Degenmen, elimizdiń áleýmettik memleket retinde ha­lyq­tyń jaǵ­daıyn jaqsartýǵa um­ty­lýy da oryndy. Sondyqtan Prezı­denttiń tapsyrmasyn el hal­qynyń jaǵdaıyn jaq­sartý, baspana máselesin sheshý baǵy­tyndaǵy balama tásil retinde baǵalaǵan abzal ári bul basta­manyń janama áserleri de bar.

Birinshiden, zeınetaqy qo­ryn­daǵy qarjynyń bir bóligin bas­pana alý men oqý aqysyn tóleý tárizdi maqsattarǵa paıdalaný azamattardyń zeınetaqy jın­a­ǵyna yqtııatty bolý daǵdysyn qalyptastyrady. Ázirge 10 mln salymshynyń 68 paıyzy nemese 6,8 mln adamnyń shotynda 1 mln teńgege jetpeıtin qarjy bar ekenin eskersek, atalǵan bas­tama zeınetaqy jınaqtaý isin jandandyrary sózsiz. О́ıtkeni 1 mln teńgeniń baspana túgili, kóliktiń jarty baǵasyna da jetpeıtinin ekiniń biri biledi. Demek, ony Úkimet úlestirip bere salmasy anyq. Sondyqtan res­mı túrde «ózin ózi jumyspen qamtýshylar» dep atalatyn áleýmettik top ta, kásipkerler de, qosymsha tabys tabatyn azamattar da osy bastamadan keıin zeınetaqy jarnasynyń mańyzdy ekenin sezinip, tabystarynyń bir bóligin jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna aýdarýǵa belsene kirisýi múmkin. Ekinshiden, bul bastama zeınetaqy jınaqtaý júıesine degen senimdi nyǵaıtady. Sebebi osy kúnge deıin qordaǵy qarjyny azamattardyń alý múmkindigi shekteýli bolatyn. Azamat ózge elge ketip qalsa jáne ómirden ozsa ǵana jınaqtaǵy salym ıesine nemese muragerine beriletin. Odan bólek jınaǵan qarjysy mol adamdar zeınetke erterek shyǵýǵa múmkindik alatyn. Eger jınaqtaǵy qarjynyń bir bóligin azamattar naqty maqsattar úshin paıdalanýǵa múmkindik alsa, júıege degen senim de nyǵaıady. Bir sózben aıtqanda, Prezıdent bastamasynyń jan-jaqty áseri bolaıyn dep tur.

Bizdiń bul paıymmen birqatar sarapshy da kelisip otyr. Ekonomıka ǵylymdarynyń kan­dı­daty Qaırat Bodaýhan usynys­tyń birqatar nátıjeli tusy bar ekenin aıtady. «Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń usy­nysy halyqtyń zeınetaqy qoryna qarjy aýdarý yntasyn arttyratyn bolady. Eger qordaǵy qarjyny paıdalanýdyń naqtyly tetikteri jasalsa, azamattardyń áleýmettik máselelerin sheshýine múmkindik ashylary sózsiz. Degenmen, memleket mańyzdy áleýmettik máselelerdi sheshýdiń negizgi tetikterin belgilese, bas­pana máselesin sheshýge, ıaǵnı Turǵyn úı qurylys jınaq banki arqyly baspana alýdyń bastapqy jarnasy retinde týra esepshotqa aýdaratyn tetik jasasa, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýǵa baǵyttalǵan utymdy jobalary bolsa, bastapqy «kapıtal» retinde qabyldap, ári qaraı jeńildetilgen nesıe berýge múmkindik beretin tetikter belgilese, oqýǵa túsken balalarynyń oqý tólemin óteýge berilse jáne sol sııaqty ózge de tetikter bolǵan jaǵdaıda ǵana halyq durys baǵytta paıdalaný múmkinshiligine ıe bolady» deıdi ekonomıst. Sonymen qatar sarapshy zeınetaqy qoryndaǵy az somany qolǵa berýden memleket te, jeke adam da utpaıtynyn aıtady. Demek, aldymen qarjyny naqty maqsattarǵa jumsaýǵa májbúrleıtin tetik ázirlenýi tıis. «Ondaı bolmaǵan jaǵdaıda qarjyǵa muqtaj jandar onsyz da mardymsyz aqshany balasynyń toıyna, shetelge demalýǵa, quda kútýge jumsaıdy degen kúdik bar. Sońynda memleketten járdem surap, áleýmettik prob­lemalar qatary arta túsýi bek múmkin» dedi Qaırat Bodaýhan. Al ekonomıst-qarjyger Saparbaı Jobaev bolsa Prezıdenttiń bas­tamasyna qatysty ekiushty pikirde ekenin aıtty. О́ıtkeni «almaq­tyń da salmaǵy» bolatynyn eskerý kerek deıdi sarapshy. «Men qor qarjysyn ózge maq­satqa paıdalanýdy onshalyqty qostaı qoımaımyn. Zeınet­aqy qorynyń aty men maqsaty ondaǵy qarjyny zeınetke shyq­qan shaqta qoldaný kerek ekenin kórsetedi. О́te muqtaj jandar­ǵa jáne ınvestısııa úshin, atap aıt­qanda úı alý, balalardy oqytý sııaqty qajettilik úshin paıdala­nýǵa ǵana ruqsat etilse bolady. О́zge maqsatta paıdalanýǵa jol beril­megeni durys. Sonymen qatar jınaqtaǵy qarjyny paıdala­nýdyń erejeleri jasaqtalýy kerek. Menińshe 40-45 jasqa tolma­ǵan­darǵa baspana alý úshin zeı­netaqy jınaǵyndaǵy qarjy­ny paıdalanýǵa ruqsat berý­diń qajeti joq. Olar baspana máse­lesin óz qarjylarymen jáne ıpotekamen sheshedi. Al 45-50 jastan asqandarǵa jınaq qarjynyń bir bóligin paıdalanýǵa múmkindik bergen durys shyǵar. О́ıtkeni olar zeınetke shyqqanǵa deıin bas­pana máselesin sheship alǵandary jón», dedi ekonomıst.

Jalpy bastama kóńilden shyq­qanymen, Úkimet jan-jaqty pysyq­taýy tıis máseleler de bar ekenin eskerý kerek. Atap aıt­qanda, qazirgi tańda Biryńǵaı jı­naqtaýshy zeınetaqy qoryndaǵy salymshylardyń 68 paıyzynyń nemese 6 mln 800 myńnan astam adamnyń jıǵan-tergeni 1 mln teńgeden az, 26 paıyzynyń nemese 2,6 mln adamnyń jınaǵany 1 mln-nan 5 mln teńgege deıin ǵana. Jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna 20 jyl boıy qarjy aýdaryp kele jatqan azamattardyń ishinde áıelder orta eseppen 3,5 mln, erler 5 mln teńge jınaıdy. Olardan bólek jınaqtaǵan qarjysy joǵary deńgeıge jetken azamattar da bar. Olardyń sany shamamen 100 myńdaı bolady. Iаǵnı, jınaqtaýshy zeınetaqy qoryndaǵy esepshotynda 10,1 mln teńgeden asatyn aqshasy bar erler men 8,2 mln teńgeden asatyn qarjysy bar áıelder ǵana jınaqtarynyń bir bóligin baspana men oqý úshin jumsaı alady. О́ıtkeni atalǵan somalar zeınetaqy tóleýge jetkilikti soma bolyp esepteledi. Odan artylǵanyn qazirgi normalar boıynsha paıdalanýǵa teorııalyq bolsa da múmkindik bar. Alaıda mundaı kólemdegi tabysqa qol jetkizgenderdiń ortasha jalaqysy da joǵary bolatynyn eskersek, bálkim olar úshin baspana máselesin sheshý ózekti emes te shyǵar. О́ıtkeni 20 jylda 10 mln teńge jınaý úshin erlerdiń ortasha jalaqysy 416 myń, áıelderdiń aılyǵy 330 myń teńgeden kem bolmaýy kerek. 20 jyl boıy! Al bizdegi 170 myń teńge shamasyndaǵy ortasha jalaqy arqyly zeınetaqy qoryna 5 mln teńge jınaý úshin 30 jylǵa jýyq ýaqyt kerek. Mine, máseleniń ekinshi jaǵy osyndaı. Sodan da bolsa kerek, Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev Prezıdent tapsyrmasyn oryndaý úshin áli biraz máseleni pysyqtaý qajet ekenin atap ótti. Ol jýrnalısterge jyl aıaǵyna deıin Ulttyq banktiń Úkimetpen birlesip jaǵdaıdy baǵamdap, ońtaıly júıe engizetinin aıtty. Sondyqtan ázirge asyqpaýǵa keńes berdi.