Úshemder nazardan tys qalmaýǵa tıis

Juma, 29 naýryz 2013 0:55

«О́mirge úshem keldi» dep bastalatyn jańalyq ispetti habar osy kúni kóp-aq. Ol úshemderdiń esimderi, ata-anasy, áleýmettik jaǵdaıy týraly elý joldyń aınalasyndaǵy málimet bolǵandyqtan, kelesi bir «úshem» dúnıe esigin ashqanǵa deıin sanadan syzylyp ketedi. Biraq, sońǵy jyldary ómirge úshemderdiń kóptep kelýi kádimgideı nazarymyzdy aýdaratyn boldy.

Juma, 29 naýryz 2013 0:55

«О́mirge úshem keldi» dep bastalatyn jańalyq ispetti habar osy kúni kóp-aq. Ol úshemderdiń esimderi, ata-anasy, áleýmettik jaǵdaıy týraly elý joldyń aınalasyndaǵy málimet bolǵandyqtan, kelesi bir «úshem» dúnıe esigin ashqanǵa deıin sanadan syzylyp ketedi. Biraq, sońǵy jyldary ómirge úshemderdiń kóptep kelýi kádimgideı nazarymyzdy aýdaratyn boldy.

Bala kezimizde, ıaǵnı Keńes dáýiri áne-mine qurdymǵa keter tusta úshemder týraly áńgime estimedik. Ondaı jaratylys ıelerin kózimizben kórgen de emespiz. Esesine Aıman-Sholpan atty egiz balalarmen bir synypta oqyǵanymyz eske túsedi. Kórshilerdiń, aǵaıyndarymyzdyń arasynda da egiz ul-qyzdary bar otbasylar kóp edi. Balalyq qııaldyń ushqyr keletini bar emes pe? Sol kezdegi sanamyz egiz balalardy erekshe jaratylys ıeleri dep tanyp, asqan qyzyǵýshylyqpen qabyldapty. Olardyń júris-turysyn, kıgen kıimderin, aıtqan sózderin, bárin-bárin qalt jibermeı baqylaǵanymyz umytyla qoıǵan joq. Biraq, bir ananyń qursaǵynan bir mezette úsh sábı ómirge keledi degen oıymyzǵa kirmepti. Bul sol kezderi úshemder múlde týmady degendi bildirmeıdi.

Al endi sońǵy kezderi úshem­derdiń kóbeıýin nemen túsindirýge bolady?

«Tuqymynda egiz ne úshemder kezdesken áıelderdiń úshemderdi dúnıege ákelý múmkinshiligi joǵary. Úshemderdi dúnıege ákelý oqıǵalary buryn da ara-tura kezdesetin. Tek olarǵa buqaralyq aqparat quraldary tarapynan qyzyǵýshylyq az bolatyn. Al úshemderdiń dúnıege kóptep kelip jatýynyń taǵy bir sebebin jatyrdan tys uryqtandyrý (EKO) tásilimen de túsindirýge bolady. Bizdiń elimizde tuńǵysh EKO klınıkasy 1995 jyly ashylǵan bolsa, odan beri 17-18 jyldyń ishinde qanshama sábıler jaryq dúnıe esigin ashty. Sonyń ishinde úshemder de kezdesedi. Sebebi, ekstrakorporaldy uryqtandyrý barysynda áıeldiń jatyryna tútikshede uryqtanǵan tórt-bes jumyrtqa kletkalary salynady da, ári qaraı olardyń ósý úderisteri júredi. Kóbinde bul jumyrtqa kletkalarynyń bári birdeı jetilip ketpeıdi. Onyń ishinde jalqy nemese egiz balalardyń sany basymdaý. Ishinara úshemder de kezdesedi», deıdi Astanadaǵy №1 perzenthana bas dárigeriniń orynbasary, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, akýsher-gınekolog Halıda Sháripova.

Halıda Kóbentaıqyzy medı­sınada uryqty joıý (redýsırovanıe ploda) degen uǵymnyń bar ekenin de aıtty. Ol, ásirese, álgindeı úsh nemese tórt uryq qa­ta­rynan óskende sonyń bireýin, ne ekeýin ata-analarynyń keli­si­mi­men joıýǵa bolatynyn, buǵan bizdiń medısınanyń áleýe­ti to­lyǵymen jetetinin, degen­men, ata-analar­dyń buǵan ke­lis­­peı ja­tatynyn da baıandady. «Dá­ri­ger­lerdiń mindeti – keńes berý, al she­shimdi ata-ana qabyl­daıdy degen», akýsher-gınekolog úsh ba­lany birdeı bosanýdyń áıel adamǵa óte aýyr tıetinin, ómiri qyl ústinde turatynyn, tipti, kóp jaǵdaıda olardyń aıy-kúnine jetpeı, kesar tiligi arqyly sábılerin dú­nıe­­ge ákeletinin de jasyrmady. «Árı­ne kesar tiligi tek úshemder týylǵanda ǵana jasalady eken dep oılap qalmańyzdar. Ony jasaýǵa sábılerdiń jatyrda durys ornalaspaýy, áıel densaýlyǵynda endokrınologııalyq pato­lo­­­gııa­lardyń bolýy, garmondardyń sáı­kessizdigi degen sııaqty jaǵ­daılar da sebep bolady», deıdi akýsher-gınekolog.

Elordadaǵy №2 Perına­tal­dyq ortalyq­­­tyń bas dárigeri Gúl­faırýz Orazbaeva kóp uryq­­­­­ty júkti pasıentterdiń joǵary táýekel toby­na jatatynyn, soǵan baılanysty mundaı pa­­sıentterge áıelder keńesinde aldyn-ala bo­sanatyn jerin jáne bosaný ádi­sin anyq­tap, aı­ryqsha kóńil bó­linetinin málimdedi. «Bizdiń me­ke­­me 2010 jyldan bastap úshinshi deńgeı­­­degi akýsherlik stasıonar bolǵandyqtan ári kóp uryqty júktiliktiń toptalǵan jerine aı­nal­­­­­­­ǵandyqtan úshemderdiń dúnıege kelýi ósý ústinde. Sońǵy bes jylda bizde segiz úshem dúnıe esigin ashty. Segiz otbasy mol qýanyshqa bólen­di. Taǵy bir aıtar jaıt, osy úshemderdiń barlyǵy reprodýktıvti tehnologııalardyń kómeginsiz dúnıege keldi», deıdi ol. Osy arada maman úshem kóter­­­­gen áıelderdiń kóbinese aı-kúnine jetpeı bosanatynyn, dúnıege shala týylǵan balalar ákeletinin de jetkizdi. Soǵan sáıkes úshem tapqan analarǵa da, olardyń sábılerine de arnaıy kútim qajet ekenin aıtty.

Sońǵy kezde úshemderdiń ómirge kelýiniń jıileýiniń sebepterin bilý úshin №3 perzent­hananyń Áıelder keńesine de bardyq. Onda jıyrma jyldan astam eńbek ótili bar akýsher-gınekolog Aıman Narbaevaǵa jolyqqanbyz. Sońǵy 3-4 jyldyń bederinde ǵana jumysyn bastaǵan perzenthanada bul ýaqytqa deıin eki úshem týypty. Taǵy bir úshem analarynyń qur­saǵynda eken. «Alǵashqy eki úshemdi tapqan áıelder de meniń baqylaýymda boldy. Al qazirgi qaralyp júrgen áıel naýryzdyń sońyna qaraı bosanady. Bulardyń barlyǵyna tán bir erekshelik – turmysta bolsa da kóp jyl bala kótermegen. Sondyqtan, ekstrakorporaldy uryqtandyrý kómegine júginip, júkti boldy», deıdi Aıman Bekarystanqyzy. Aký­sher-gınekolog úshemge júkti bolǵan áıelder­­diń densaýlyǵyna mamandardyń erekshe alańdaı­tynyn aıtty.

Árıne, áıel balany eń aldymen ózi úshin tabady. Desek te úshem tap­qan analardyń áleýmettik jaǵ­daıy barshany, ásirese, bılik ba­syndaǵylardy oılandyrýǵa tıis.

Elimizde osyny jaqsy túsi­­­­ne­­tin basshylar joq emes, bar. Máselen, Almaty oblysy Talǵar aýdanynyń Keńdala aýy­­­lynda turatyn Aıdar jáne Álııa Toq­tarlardyń jas otbasynda Ánııa, Ázııa jáne Ádııa esimdi úsh sábı ómirge kelgende, olarǵa jańa úıdiń kilti tabys etildi.

Osyndaı qýanyshqa Pavlodar oblysyn­­­daǵy Tankeshevterdiń otbasy da bólendi. Qy­zylorda qalasynda dúnıege kelgen Asyl­han, Ádiljan, Aqjan esimdi úshem­niń ata-analarynyń da jańa qo­­­­nys qýanyshyna kenelgeninen habarymyz bar.

Alaıda, sanamalaı bastasaq, mundaı baqyt­ty bastan keshken­derdiń sany onsha kóp emes.

Úshem súıý baqytyna bólen­genderdiń barlyǵynyń birdeı baspanasy joq degenge eshkim sene qoımas. Tipti, joǵarydaǵy mamandardyń aıtýynsha, ekstrakorporaldy uryqtandyrý ádisimen dúnıege kelip jatqan sábılerdiń otbasylary kóp jaǵ­d­aı­da baqýatty turatyn kórinedi. Olar­dyń keıbireýleri tek shyr etken sábı daýysyna zar. Sondyqtan 3-4 mıllıon teńge, keıde odan da kóp qarjy jumsap EKO-nyń kómegine júginedi. Degenmen, tabıǵı jolmen týyp jatqan úshemder týraly bulaı aıtýǵa bolmaıdy. Osy maqalany daıyndaý barysynda biraz izdenýge týra kelip, sonda baıqaǵanymyz – baspana surap, ózderi týraly habardyń jaryqqa shyǵýyna múddeli bop júrgen otbasylardyń kóbi aýyldy jerden qalaǵa kóship kelgen, ne aýdan ortalyǵynda, aýyldarda turatyn áleýmettik jaǵdaıy ortadan tómen qarapaıym jandar. Osyǵan baılanysty 2011 jyldyń 27 qańtarynda Senat depýtaty Qýanysh Aıtahanovtyń turmysy tómen otbasylarda týǵan úshemderdi normatıvke sáıkes baspanamen qamtamasyz etý jáne arnaıy jórgekpul men arnaıy járdemaqy taǵaıyndaýdy Úkimet tarapynan sheshýdi surap jazǵan haty da bar eken. Qandaı jaǵdaıda ómirge kelse de Allanyń erekshe syıy ispetti úshemderdiń eń aldymen elimizdiń demografııasyna qosylyp jatqan úles ekenin, kóbeımesek kósegemizdiń kógermeıtinin, al ol úshin kóp balaly otbasylardy yntalandyrý jaıy nazarda bolýy tıistigin alǵa tartqan depýtattyń bul saýaly eskerýsiz qalmaıtynyna sengimiz keledi. Al, ázirshe úshemderge beriletin járdemaqy kóńil kónshitpeıdi. О́ıtkeni, sábılerdi bylaı qoıǵanda, úshemdi ómirge ákelgen ananyń densaýlyǵy da qalypty jaǵdaıǵa túsýi úshin keshendi dárýmender, oǵan qosa emdelý qajet ekeni aıtpasaq ta túsinikti. Bul rette memlekettiń beretin bir rettik 260 myń teńgesi jyrtyqqa jamaý bolmaıdy desek qatelese qoımaspyz. Balalar bir jasqa tolǵanǵa deıin beriletin bala kútimine baılanysty járdem­aqy da mardymsyz. Atalǵan jár­dem­­aqynyń kólemi jumys isteıtin analardyń jalaqysynyń 40 pa­ıy­zyn qurasa, úıde otyrǵan ana­­larǵa balalarynyń rettik sanyna baılanysty beriledi. Sonda bir bala týǵan ana men úsh balany bir­den ómirge ákelgen ananyń aıyr­mashylyǵy onsha kóp bolmaı tur.

Biz «bir qozy týsa, bir túp jýsan artyq shyǵady» deıtin ma­qaldy jıi aıtyp, onyń astarynda ár balanyń óz nesibesi bar dep, keleshekke úmitpen qaraı­tyn halyqpyz. Desek te mynaý naryqtyń zamanynda úshemniń orny bólek ekenin umytpaǵanymyz jón-aý, sirá?!

Aıgúl SEIILOVA,

«Egemen Qazaqstan».