Bolat jonyp, temir kúzegen kóriktiń búginde ári ketkenmen de qasıeti arta túskendeı. Shaǵyn úıdiń qabyrǵasyna tizile saltanat qurǵan qundy jádigerlerdiń sanynda shek joq dersiz. Jaýyngerdiń bes qarýynan bastap mýzykalyq aspaptardyń san alýan túrleri men turmystyq buıymdardyń árqaısysynyń erekshe tarıhy bar. Ańyz-áńgimeler, mıfter men kosmologııa uǵymdarynyń ǵylymı negizin tereńnen meńgergen ustalardyń sheberhanasy týrızmdi damytýdyń qaınar kózi ispetti. Ár buıymnyń tarıhyna tereń úńilip, quddy bir mýzeı eksponattaryn aralap júrgendeı kúı keshesiz. Osy tusta qarasha úıge jıi bas suǵatyn sheteldik zertteýshilerge alǵystan basqa aıtarymyz joq, deıdi ustalar. О́ıtkeni olar túrkilerdiń tarıhyna qatysty fılmderi arqyly temirshilik óner týraly jer-jahanǵa pash etip keledi.
Búginde temirshi ustalardyń eńbegin Túrkııa moıyndap, Germanııadaǵy Keln etnografııalyq mýzeıiniń álemdik katalogynda esimderi bederlengen. Qazaq jáne orys tilderinde temirshilik ónerdiń qyr-syryna qatysty úsh júzge jýyq zertteýleri men maqalalaryn jarııalaǵan ustalardyń ǵylym salasyndaǵy izdenisterine oraı Polshadan kelgen stýdent qazaq eliniń shamandyq aspaptary týraly maǵlumat jınap, ǵylymı jumysyna arqaý etse, vengr zertteýshisi qazaq qarýy týraly derekterge tánti bolyp qaıtqan. Al T.Júrgenov atyndaǵy óner akademııasy stýdentteriniń ǵylymı-zertteý maqalalaryna ustahana taptyrmas izdenis alańy.
Jaqynda Ortalyq murajaıda Almaty qalasy Jetisý aýdandyq ákimshiligi «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamasyna oraı uıymdastyrǵan «Muzdaı temir qursanyp...» kórmesinde aǵaıyndy ustalardyń qolynan shyqqan uly dala mádenıetiniń aıǵaǵyndaı qundy jádigerlerge taǵy da tánti bola tústik. Bul kórmege áýlettiń anasy Nurymqandy uzatqanda ájeleri Kúnjeke Dárkenqyzy Shoqpar kelininiń jasaý retinde tikken tarıhy 90 jyldyq 2 túskıiz, Raýshan Dárkenqyzynyń áskerı baıraǵy, ákeleri Jetenniń ákesi Omar ustanyń qoldan soqqan tulpardyń kiseni men eki úzeńgisi jáne de aǵaıyndy ustalardyń qolynan shyqqan seksennen astam jádiger kórme kelýshileriniń zor qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. Kórme aıasynda aǵaıyndy ustalarǵa Qazaqstan Respýblıkasy Kórkem akademııasynyń «Uly dala tarlandary» dıplomy men medali tabys etildi. Osy oraıda Mahmut Jetenuly «Kórkem akademııa prezıdenti Amanqos Aqanaev syndy ónerdi shynaıy túsine alatyn azamattar kóp bolsa, onda ustalardyń mereıi ústem bolar edi. Kezinde Keńes ókimeti qoldamady dedik, endi táýelsizdik jaǵdaıynda usta degen uǵymdy qasterleıtin kez týǵan joq pa? Ustalyq ata- kásip qana emes, úlken óndiristiń bastaýy», – deıdi.
Iá, kóshpendiler órkenıetiniń bastaýynda turǵan saf ónerdi damytýǵa sanaly ǵumyryn arnaǵan ustalar elimizde osynaý baı muramyzǵa kóńil bólý jaǵy kemshin dep qynjylady. Qasterli ónerdi damytý oı eńbegi men qara kúshti, izdenis pen ýaqytty talap etetindikten, tabysy otbasynyń suranysynan artylmaıtyn óner ıeleri qoldaý bolsa el ıgiligi úshin isteletin sharýa shash-etekten deıdi. Aǵaıyndy temirshilerdiń táýelsiz eldiń qarý-jaraq palatasyn ashý týraly bastamasy áli kúnge qaǵaz júzinde qalyp keledi. Al osy ıgi istiń kirispesi ispetti 2006 jyly jaryqqa shyqqan «Temirshi-ustalar» kitabynda asyl qarý jasaý tásili, temirdi dánekerleý, pisirý, sondaı-aq kóptegen temir túrlerine qatysty maǵlumattar keltirilgen. «О́nerdi taný úshin tereń bilim kerek. Damyǵan elder tájirıbesinde bul máselege jete kóńil bólinip, ónertanýdyń qadir-qasıetine erekshe mán beriledi. Tipten kórshi elder tájirıbesinde ulttyq ónerdi qorǵaıtyn arnaıy zań bar. Bir ǵana ózbek elinde ulttyq ónerden memleketke qyrýar paıda túsedi. Onda sheberhana jumysy jaqsy jolǵa qoıylyp, satý máselesine de qolaıly jaǵdaılar jasalǵan. Al bizde kerisinshe, ónerdi kádesyıdan ajyrata almaıtyndar qatary kóbeıip, qolóner dekorasııalyq sıpatta qalyp barady. Baıqap júrgenimizdeı, kádesyılyq buıymdar mýzeı tórinde saltanat quryp, qazaqy oıýdyń qadiri qashqandaı. Qazaqtyń kıim dástúri óz stılinen aýytqyp, ekletıkalyq úrdis beleń alyp barady» degen Mahmut Qulmentegi júrekjardy pikirimen bólisti.
«Qazaqtyń qasterli óneriniń jolynda ólip ketsek, armanymyz joq», temirshilik kásipke tıisti oryndar moıyn buryp, ónerkásip deńgeıine jetse, kásibı sheberler daıarlansa» dep armandaıtyn ustalar bul kásiptiń ón boıynda ata-baba rýhy jatyr dep sanaıdy. Túrki áleminiń bir bólshegindeı bolǵan qara baltaly qarasha úıdi qulatpaı ustap turǵan osy bıik rýh bolsa kerek-ti.
ALMATY
