Sebebi ulttyq ýyzynan ajyramaǵan tolqyn ejelgi mádenıet pen ádebıetti ózderimen ala keldi. Bir ókinishtisi, olardyń deni arǵy bette atqarǵan qyzmet salasyna ilige almaı, mal sharýashylyǵyna jegildi. Biraq ishinara kózi ashyq, kókiregi oıaý, talaby berikteri mádenı-rýhanı ortalarǵa taban tiredi. Sondaı zııalynyń biri – Telmuhamed Qanaǵatov edi. Ol týǵan atajurtyna el jappaı aǵylǵanda kózjumbaılyqpen kóshpedi, áýeli barynsha qamdandy. Eń birinshi kırıll qarpin tanýdan bastady. Sol jaqta júrip qazaq myqtylarynyń eńbekterimen ábden qanyqty. Sóıtip alpys birinshi jyly ǵana elge bet burdy. Al beri ótisimen qolǵa alǵany – orys tilin meńgerý boldy. Osyndaı jan-jaqty ázirlikten soń Ulttyq Ǵylym akademııasynyń tabaldyryǵynan attady. Ári Keńes ókimetiniń qaǵıdasy boıynsha jumyssyz júrgen adam bolmaýy tıis.
Akademııadaǵy jaýapty mamandar sózi de, ózi de ornyqty Telmuhamedtiń qujaty men qatar qabiletine de úńile shuqshıdy. Onyń qytaı jáne arab tilin jetik meńgerýi qazaq ǵylymy úshin úlken olja edi. Biraq syrtpen baılanys ornatýǵa jol joq, jabyq qoǵamda ol qabilet-qarymdy tolyq paıdalanýǵa múmkindik bolmady. Alaıda tóte jazýdy qapysyz meńgergen jigittiń osy bir qyry da ǵylym úshin osal olja emes-tin. О́ıtkeni keshegi kúnge deıin tóte jazýmen tasqa basylǵan ulttyq qundy muraǵattar myzǵymaı jatqan bolatyn. Sondyqtan oılana kelip, naǵyz eńbek eter der shaǵyndaǵy jigitti Ǵylym akademııasyndaǵy Ádebıet pen óner ınstıtýtynyń qoljazbalar qoryna qyzmetke qabyldady.
Ulttyq muraǵa baı arhıvtiń «qoıny-qonyshyn» aqtarýǵa esik ashylǵan soń kóne dúnıelerge ejelden yntyq azamat úlken qazynaǵa tap keldi. Arab qarpindegi qupııa jatqan baılyq el ıgiligine aınala bastady. Buryn mundaı qoljazbalardy eski kózder ǵana oqı alatyn, al Telmuhamed sııaqty qajyrly da jigerli jandardyń paıda bolýy – qaınardyń kózin tapqandaı, sýsaǵan jurtqa sarqyraı aqtaryldy.
Eńbekqor jan qaǵazbasty bop qapas qabyrǵalarda ǵana otyryp qalmaı, el arasynan aýyz ádebıeti men folklorlyq muralardy jınaýǵa da jıi saparlarǵa shyǵyp turdy. «El ishi – óner kenishi» demekshi, mundaı maqsatty joldarda nebir qazynalarǵa da ushyrasyp, oljaǵa batty. Olar qoljazba túrinde de qolyna tıdi, kóbine kókiregi altyn sandyqqa aınalǵan shejireshil qarttardyń aýzynan qundy dúnıelerdi qaǵazǵa túsirdi. Búginde Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qoryndaǵy kóptegen kóne muralardyń sońynda «jazyp alǵan Telmuhamed Qanaǵatov» degen biraýyz sóz jıi ushyrasady.
Qyryq eki jasynda elge oralǵan jigit taban aýdarmaı jıyrma jyldan astam qoljazbalar qorynda qyzmet etti. Osy aralyqta qazaq qoljazbalarynyń alty tomynyń ǵylymı sıpattamalaryn jazyp, taldap, jaryqqa shyǵarýǵa atsalysqan eken. Onyń eki tomy «Qobylandy batyr» (2 nusqa), «Kóruǵly» (4 nusqa), «Dotan batyr»,
«Ahmetbek-Júsipbek», «Edige batyr», «Qarasaı batyr», «Apaq batyr» sekildi epıkalyq dastandar.
Sondaı-aq úshinshi tomyna halyqtyń yqylasyn alǵan «Zýbershe men Gúlhanys», «Ámir patsha men Taımas ýázir», «Túkibaı-Sholpan», «Salıha men Sámen» tárizdi lıro-epostyq jyrlar yjdaǵatpen engizilgen.
Telmuhamed kóz maıyn taýysyp jazǵan ǵylymı sıpattamanyń tórtinshi tomy – «Tarıhı jyrlar» dep atalady. Eńbekqor azamat budan bólek «Qazaq ertegileriniń» 3 tomyn, «Qazaq aıtystarynyń» 3 tomyn qurastyryp, el ıgiligine usyndy.
Onyń árbir isinen ultjandylyq kórinip turatynyn sol kezdegi áriptesteri ańǵarmaı qalmaıtyn. Ári bul ereksheliginiń qupııasyn týǵan topyraǵymen jáne onyń syndarly taǵdyrymen baılanystyratyn.
Ol 1919 jyly qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysy Aıagóz aýdanynyń Qaraqol aýylynda aýqatty otbasynda dúnıege kelgen edi. Kózin ashyp kórgeni qyzyl ımperııanyń zorlyq-zombylyǵy boldy. Aqyrynda, Qazaqstandaǵy «Kishi qazan» taýqymeti saldarynan el qýǵynǵa túsip, asharshylyqqa ushyrady. Náýbetke tap bolǵan jurt bas saýǵalap, údere kóshti. Telmuhamed ol kezde nebári 12 jasta edi, úrikken jurtpen Alataý asyp, arǵy betten bir-aq shyqty. Adamnyń basy – Allanyń doby degen ábden ras, esh oılamaǵan dúnıe – Shyǵys Túrkistannyń dámin tatýǵa týra keldi.
Keńes ókimetiniń qýǵynǵa túsirip, kózin joımaq bolǵany da, negizinen, halyqtyń bas kóterer qaımaǵy-tyn. Osyndaı teperishten kóptegen atanjilik azamattar lajsyz týǵan jerinen ajyrap, qolǵa túskenderi aıaýsyz oqqa baılandy.
Qara halyqpen birge arǵy betke qonys aýdarǵan ál-aýqatty otbasylar balalaryn oqytýǵa umtyldy. Sóıtip Telmuhamed te Úrimshi qalasyndaǵy Qytaı mektebin aıaqtap shyqty. Týmysynan zerek bala oqýǵa qabiletti, yntasy zor boldy. Az ýaqytta ıoroglıfterdi meńgerip, qytaısha bastaýysh bilim aldy. Eptep, sın tilinde sóıleıtin dárejege jetti. Alaıda munysynyń tym taqul-tuqyl ekenin bilgen ákesi muǵalimder ýchılıshesiniń tarıh bóliminde balasynyń oqýyn jalǵastyrýdy qalady. Tarıh ilimi jetkinshektiń qııalyna qanat bitirdi ári túrli oıǵa jeteledi. Dúnıeni tanýǵa qyzyǵýshylyǵy artyp, ýchılısheni úzdik bitirgen bozbala endi Beıjińdegi Joǵarǵy kadr qyzmetkerlerin daıyndaıtyn oqý ornyna qabyldandy. Bul úrkinshilikke ushyraǵan bosqyn jurttyń balasy qoly jete qoımaıtyn bıik asýlar edi.
Ata-anasy úmit artqan ul Beıjińdegi oqýyn da abyroımen aıaqtap, Sháýeshek qalasyna taban tiredi. Sol zamanǵa saı joǵary bilim alǵan jigit, kóptegen tarıhı jaǵdaılarǵa qanyǵa tústi. Onyń ómirlik ustanymynyń qalyptasýyna osy qala aıryqsha yqpal etti.
О́ıtkeni Keńes ókimetinen qýǵyn kórip, shekara asqan alashshyl qaıratkerler men olardy ónege tutqan ultjandy azamattar Sháýeshekke shoǵyrlanyp, ornyqqan eken. Saıası ahýaldy birshama baǵdarlap, ysylǵan olar buıyǵy eldiń sanasyn oıatarlyq bir-bir shyraqqa aınalǵan. Onyń ústine osy tusta aımaq ortalyǵy – Sháýeshek shárisine Telmuhamed tárizdi tóńkerisshil ıdeıadaǵy jastar toptanyp, bastary quralyp qalyp edi. Olar: Dýbek Shalǵynbaev, Jaǵda Babalyquly, Ahmetqalı Bitimbaev, Balqash Bapın, Qaldybaı Qanafınder sııaqty alymdy da alǵyr jigitter bolatyn.
Telmuhamed te Sháýeshekke kelisimen solarmen tyǵyz baılanys ornatyp, aralasa bastady. Nıet-tilekteri bir múddede toǵysqan olar tez til tabysyp ketti. «Azattyq» degen aıqyn maqsattyń tóńiregine toptasqan uıymshyl da tabandy top burynǵy «Alash» partııasy úlgisimen «Ult azattyq» uıymyn qurdy. Nátıjesinde tóńkerisshil jastardyń belsendi is-qımyly arqasynda Sháýeshek aımaǵy 1945 jyly tamyz aıynda burynǵy Qytaıdyń Gomından úkimetiniń bıliginen qan-tógissiz, beıbit jolmen azat bolady. Izinshe Ile, Altaı, Tarbaǵataı sııaqty iri úsh aımaqty qamtyǵan, ejelden kóksegen Shyǵys Túrkistan Respýblıkasy quryldy.
Telmuhamed Ahmetuly 1950-1951 jyldary ult-azattyq qozǵalysty uıymdastyrýshylardyń biri retinde jurtqa ábden tanylyp, esimi jalpy jurtqa keńinen jaıylyp úlgerdi. Tabandy eńbegi ári kúresker de isker qabiletiniń arqasynda T.Qanaǵatov Avtonomııalyq halyqtyq úkimeti belgilegen «Sadahat» ordenimen 2 ret, «Ystyq Lalııat», «Azattyq» ordenderimen marapattaldy. Qalyń buqara men áriptesteri arasyndaǵy bedeliniń arqasynda Búkil Qytaı jınalysyna uıǵyr-qazaq oblysynan depýtat bolyp saılandy.
Osylaı qajyrly da tabandy jastyń qaıratkerlik joly bıik mejede jalǵasyn taýyp, kópshiliktiń adamyna aınaldy.
1956 jylǵy 13 aqpanda Qytaı Halyq Respýblıkasy premer-mınıstri Chjoý En-Laıdyń №4290 buıryǵyna sáıkes Telmuhamed Sınzıan-Uıǵyr avtonomııasynyń Tarbaǵataı aımaǵynyń gýbernatory bolyp taǵaıyndaldy. Bul – Qytaı Kommýnıstik partııasynyń qazaqtan gýbernator taǵaıyndaý týraly alǵashqy jáne sońǵy buıryǵy edi.
Sonaý XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda naıman rýynyń sultany bolǵan Ábilpeıiz tóre de Tarbaǵataı aımaǵynyń tizginin tutastaı qolyna ustaǵan. Sol kezde oǵan qytaıdaǵy manshyń ókimeti ýań degen el bıleýshi ataǵyn bergen bolatyn. Al qazaqtan qytaı jerinde gýbernator shyǵýy tuńǵysh oqıǵa boldy.
Talapty da isker jigit budan soń araǵa eki jyl salyp, Sháýeshek aımaqtyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy laýazymyna saılandy. Sóıtip Telmuhamed Qanaǵatov XX ǵasyrdyń orta sheninde Qytaı memleketi quramyndaǵy Shyǵys Túrkistan ult zııalylarynyń aldyńǵy qataryndaǵy tulǵalardyń birine aınaldy. Biraq onyń kókeıinen týyp-ósken jeri, ata-baba amanaty bir sát te ketpedi. Dál sol tusta aǵaıyn-týys lek-lek bolyp atajurtqa aǵylyp jatty. Qasıetti atameken sanasynda aınalyp júrip aldy. Aqyrynda, satylap ósip kele jatqan bıik laýazymdy qyzmetterine qaramaı Telmuhamed Qanaǵatov 1961 jyly óziniń týǵan jeri Qazaqstanǵa oraldy. Atajurtqa kelgende ol nebári 42 jasta edi. Qyzmet isteý, el basqarý tájirıbesi jetkilikti boldy. Biraq ondaı qyzmetterge túrli sebeptermen ilige almasyn bilip, endigi qajyryn da, jigerin de týǵan halqynyń rýhanı dúnıesin túgendeýge jumsady. Onysy jemissiz de bolǵan joq, ıgiligin búginde qalyń eli kórýde.
Birneshe qoǵamdyq qurylymdy bastan ótkergen, jat jurtta júrip halqyn jasytpaǵan jigerli jan – Telmuhamed Qanaǵatovtyń bıyl týǵanyna 100 jyl tolyp otyr. Onyń Ulttyq Ǵylym akademııasy M.Áýezov atyndaǵy ádebıet pen óner ınstıtýtynyń qoljazbalar qorynda atqarǵan qyzmetiniń ózi kópke úlgi bolary sózsiz. Jaqsynyń júrip ótken joly ǵıbratqa toly ekeni de aıan. Endeshe, halqy mundaı kúresker uldaryn umytpaýy tıis.
Telmuhamed Ahmetulyn taǵdyry erekshe tulǵalar qataryna qosýǵa bolady. Tipti kóńil bólip, zertteýdi qajet etetin adamnyń biri dep oılaımyn. Onyń týǵanyna 100 jyl tolýyna baılanysty ózi qyzmet etken Ulttyq Ǵylym akademııasy M.Áýezov atyndaǵy ádebıet pen óner ınstıtýty qyrkúıek aıynda respýblıkalyq dóńgelek ústel ótkizýdi josparlap otyrǵany qýantarlyq is. Telmuhamed Ahmetulynyń tarıhı Otanyna oralyp, ult qundylyqtaryn túgendeýge aıanbaı atsalysýy – búgingi shetelderden oralǵan aǵaıyndarǵa da úlgi bolary sózsiz.
Nesipbek AITULY,
aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty
