Rýhanııat • 06 Qyrkúıek, 2019

Qazaqtan shyqqan gýbernator

1195 retkórsetildi

О́tken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qazaq halqy úshin qatal taǵdyrdyń ıi jibip, jaqsylyqtyń nyshany baıqaldy. «Halyq jaýy» retinde atylyp ketken, eldiń rýhanı kósemderine aınalǵan birqatar tulǵalar aqtala bastady. Al 1955 jyldyń jazynan Qytaıdaǵy qandastarymyzdyń tarıhı otandaryna bet túzegen uly kóshi, ábden ezgi men qanaý kórgen ári birjaqty ekspansııaǵa ushyraǵan memleket qurýshy etnostyń boıyna jańa bir lep ákelgeni ras edi.

Sebebi ulttyq ýyzynan ajy­ramaǵan tolqyn ejelgi mádenıet pen ádebıetti ózderimen ala keldi. Bir ókinishtisi, olar­dyń deni arǵy bette atqarǵan qyz­met salasyna ilige almaı, mal sharýa­shylyǵyna jegildi. Biraq ishinara kózi ashyq, kókiregi oıaý, talaby berikteri mádenı-rýhanı ortalarǵa taban tiredi. Sondaı zııalynyń biri – Telmuhamed Qanaǵatov edi. Ol týǵan atajur­ty­na el jappaı aǵylǵanda kóz­jumbaılyqpen kóshpedi, áýeli barynsha qamdandy. Eń birinshi kırıll qarpin tanýdan bastady. Sol jaqta júrip qazaq myq­tylarynyń eńbekterimen ábden qanyqty. Sóıtip alpys birinshi jyly ǵana elge bet burdy. Al beri ótisimen qolǵa alǵany – orys tilin meńgerý boldy. Osyndaı jan-jaqty ázirlikten soń Ult­tyq Ǵylym akademııasynyń tabal­dyryǵynan attady. Ári Keńes ókimetiniń qaǵıdasy bo­ıynsha jumyssyz júrgen adam bolmaýy tıis.

Akademııadaǵy jaýapty mamandar sózi de, ózi de ornyqty Telmuhamedtiń qujaty men qatar qabiletine de úńile shuqshıdy. Onyń qytaı jáne arab tilin jetik meńgerýi qazaq ǵylymy úshin úlken olja edi. Biraq syrtpen baılanys ornatýǵa jol joq, jabyq qoǵamda ol qabilet-qarymdy tolyq paıdalanýǵa múmkindik bolmady. Alaıda tóte jazýdy qapysyz meńgergen jigittiń osy bir qyry da ǵylym úshin osal olja emes-tin. О́ıtkeni keshegi kúnge deıin tóte jazýmen tasqa basylǵan ulttyq qundy muraǵattar myzǵymaı jatqan bolatyn. Sondyqtan oılana kelip, naǵyz eńbek eter der shaǵyndaǵy jigitti Ǵylym akademııa­syndaǵy Ádebıet pen óner ınstıtýtynyń qoljazbalar qoryna qyzmetke qabyldady.

Ulttyq muraǵa baı arhıvtiń «qoıny-qonyshyn» aqtarýǵa esik ashylǵan soń kóne dúnıelerge ejelden yntyq azamat úlken qazynaǵa tap keldi. Arab qar­pindegi qupııa jatqan baılyq el ıgiligine aınala bastady. Bu­ryn mundaı qoljazbalardy eski kózder ǵana oqı alatyn, al Tel­muhamed sııaqty qajyrly da jigerli jandardyń paıda bolýy – qaınardyń kózin tapqandaı, sýsaǵan jurtqa sarqyraı aqta­ryldy.

Eńbekqor jan qaǵazbasty bop qapas qabyrǵalarda ǵana oty­ryp qal­maı, el arasynan aýyz ádebıeti men folklorlyq muralardy jınaýǵa da jıi sapar­­larǵa shyǵyp turdy. «El ishi – óner kenishi» demekshi, mun­­daı maqsatty joldarda ne­bir qazynalarǵa da ushy­rasyp, ol­jaǵa batty. Olar qoljazba túrinde de qolyna tıdi, kóbine kókiregi altyn sandyqqa aınalǵan shejireshil qarttardyń aýzynan qundy dúnıelerdi qaǵaz­ǵa túsirdi. Búginde Ád­ebıet jáne óner ınstıtýtynyń qol­jaz­ba qoryndaǵy kóptegen kóne mura­lardyń sońynda «jazyp alǵan Telmuhamed Qanaǵatov» degen biraýyz sóz jıi ushyrasady.

Qyryq eki jasynda elge oral­­ǵan jigit taban aýdarmaı jıyr­ma jyldan astam qol­­jaz­balar qorynda qyz­met etti. Osy aralyqta qazaq qol­jaz­balarynyń alty tomynyń ǵylymı sıpat­tamala­ryn jazyp, taldap, ja­ryqqa shyǵa­rýǵa at­salysqan eken. Onyń eki tomy «Qobylandy batyr» (2 nus­qa), «Kór­uǵly» (4 nusqa), «Dotan batyr»,

«Ah­met­bek-Júsipbek», «Edige batyr», «Qara­saı batyr», «Apaq batyr» sekildi epı­kalyq dastandar.
Sondaı-aq úshinshi tomyna halyq­tyń yqylasyn alǵan «Zýbershe men Gúlhanys», «Ámir patsha men Taımas ýázir», «Túkibaı-Sholpan», «Salıha men Sámen» tárizdi lıro-epostyq jyrlar yjdaǵatpen engizilgen.

Telmuhamed kóz maıyn­ taýy­syp jaz­ǵan ǵylymı sıpat­tama­nyń tórtinshi tomy – «Tarıhı jyrlar» dep atalady. Eńbek­qor azamat budan bólek «Qazaq ertegileriniń» 3 tomyn, «Qazaq aıtys­tarynyń» 3 tomyn quras­tyryp, el ıgiligine usyndy.

Onyń árbir isinen ultjan­dylyq kórinip turatynyn sol kezdegi árip­tes­teri ańǵarmaı qal­maıtyn. Ári bul erek­sheliginiń qupııasyn týǵan topyraǵymen jáne onyń syndarly taǵdyrymen baılanystyratyn.

Ol 1919 jyly qazirgi Shy­ǵys Qazaq­stan oblysy Aıagóz aýda­nynyń Qaraqol aýylynda aýqatty otbasynda dúnıege kelgen edi. Kózin ashyp kórgeni qyzyl ımperııanyń zorlyq-zombylyǵy boldy. Aqyrynda, Qazaqstandaǵy «Kishi qazan» taýqymeti saldarynan el qý­ǵynǵa túsip, asharshylyqqa ushy­rady. Náýbetke tap bolǵan jurt bas saýǵalap, údere kóshti. Telmuhamed ol kezde nebári 12 jasta edi, úrikken jurtpen Alataý asyp, arǵy betten bir-aq shyqty. Adamnyń basy – Allanyń doby degen ábden ras, esh oılamaǵan dúnıe – Shyǵys Túrkis­tannyń dámin tatýǵa týra keldi.

Keńes ókimetiniń qýǵynǵa túsi­rip, kózin joımaq bolǵany da, negizinen, halyqtyń bas kó­te­rer qaımaǵy-tyn. Osyndaı teperishten kóptegen atanjilik azamattar lajsyz týǵan jerinen ajyrap, qolǵa túskenderi aıaýsyz oqqa baılandy.

Qara halyqpen birge arǵy betke qonys aýdarǵan ál-aýqatty otbasylar balalaryn oqytýǵa umtyldy. Sóıtip Telmuhamed te Úrimshi qala­syn­daǵy Qytaı mek­tebin aıaqtap shyq­ty. Týmysynan zerek bala oqýǵa qabiletti, yntasy zor boldy. Az ýaqytta ıoro­glıfterdi meńgerip, qytaısha bastaýysh bilim aldy. Eptep, sın tilinde sóıleıtin dárejege jetti. Alaıda munysynyń tym taqul-tuqyl ekenin bilgen ákesi muǵalimder ýchılıshesiniń tarıh bóliminde balasynyń oqýyn jalǵastyrýdy qalady. Tarıh ilimi jetkinshektiń qııalyna qanat bitirdi ári túrli oıǵa jeteledi. Dúnıeni tanýǵa qyzyǵýshylyǵy artyp, ýchılısheni úzdik bitirgen bozbala endi Beıjińdegi Jo­ǵarǵy kadr qyzmetkerlerin daıyn­daıtyn oqý ornyna qa­byldandy. Bul úrkinshilikke ushy­raǵan bosqyn jurt­tyń balasy qoly jete qoımaıtyn bıik asýlar edi.

Ata-anasy úmit artqan ul Beıjińdegi oqýyn da abyroımen aıaqtap, Sháýeshek qalasyna taban tiredi. Sol zamanǵa saı joǵary bilim alǵan jigit, kóptegen tarıhı jaǵdaılarǵa qanyǵa tústi. Onyń ómirlik ustanymynyń qalyptasýyna osy qala aıryqsha yqpal etti.

О́ıtkeni Keńes ókimetinen qýǵyn kórip, shekara asqan alashshyl qaıratkerler men olardy ónege tutqan ultjandy azamattar Sháýeshekke sho­ǵyr­lanyp, ornyqqan eken. Saıası ahýal­dy birshama baǵdarlap, ysylǵan olar buıyǵy eldiń sanasyn oıatarlyq bir-bir shyraqqa aınalǵan. Onyń ústine osy tusta aımaq ortalyǵy – Sháýeshek shárisine Telmuhamed tárizdi tóńkerisshil ıdeıadaǵy jas­tar toptanyp, bastary qura­lyp qalyp edi. Olar: Dýbek Shal­­ǵynbaev, Jaǵda Babalyquly, Ahmetqalı Bitimbaev, Balqash Bapın, Qaldybaı Qanafınder sııaqty alymdy da alǵyr jigitter bolatyn.

Tel­muhamed te Sháýeshekke keli­simen solarmen tyǵyz baılanys ornatyp, aralasa bastady. Nıet-tilekteri bir múddede to­ǵysqan olar tez til tabysyp ketti. «Azattyq» degen aıqyn maqsattyń tóńiregine toptasqan uıym­shyl da tabandy top burynǵy «Alash» partııasy úlgisimen «Ult azat­tyq» uıymyn qurdy. Nátıjesinde tóńkerisshil jastardyń belsendi is-qımyly arqasynda Sháýeshek aımaǵy 1945 jyly tamyz aıynda burynǵy Qytaıdyń Gomından úkimetiniń bıli­ginen qan-tógissiz, beıbit jolmen azat bolady. Izinshe Ile, Altaı, Tarbaǵataı sııaqty iri úsh aımaqty qamtyǵan, ejelden kóksegen Shyǵys Túrkistan Respýblıkasy quryldy.

Telmuhamed Ahmetuly 1950-1951 jyldary ult-azattyq qozǵa­lysty uıymdasty­rýshylar­dyń biri retinde jurtqa ábden tanylyp, esimi jalpy jurtqa keńinen jaıylyp úlgerdi. Tabandy eń­begi ári kúresker de isker qabi­letiniń arqasynda T.Qanaǵatov Avto­nomııalyq halyqtyq úkimeti belgi­legen «Sadahat» ordenimen 2 ret, «Ys­tyq Lalııat», «Azattyq» orden­derimen marapattaldy. Qalyń buqara men áriptesteri arasyndaǵy bedeliniń arqasynda Búkil Qytaı jınalysyna uıǵyr-qazaq oblysynan depýtat bolyp saılandy.

Osylaı qajyrly da tabandy jas­tyń qaıratkerlik joly bıik mejede jalǵasyn taýyp, kópshiliktiń adamyna aınaldy.

1956 jylǵy 13 aqpanda Qytaı Halyq Respýblıkasy premer-mı­nıstri Chjoý En-Laıdyń №4290 buı­ryǵyna sáıkes Telmuhamed Sınzıan-Uıǵyr avto­nomııasynyń Tarbaǵa­taı aıma­ǵynyń gýbernatory bolyp ta­ǵaıyndaldy. Bul – Qytaı Kom­mýnıs­tik partııasynyń qazaqtan gýbernator taǵaıyndaý týraly alǵashqy jáne sońǵy buıryǵy edi.

Sonaý XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda naıman rýynyń sultany bolǵan Ábilpeıiz tóre de Tarbaǵataı aımaǵynyń tizginin tutastaı qolyna ustaǵan. Sol kezde oǵan qytaıdaǵy manshyń ókimeti ýań degen el bıleýshi ataǵyn bergen bolatyn. Al qa­zaq­tan qytaı jerinde gýbernator shyǵýy tuńǵysh oqıǵa boldy.

Talapty da isker jigit budan soń araǵa eki jyl salyp, Sháýeshek aımaqtyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy laýazymyna saılandy. Sóıtip Telmuhamed Qanaǵatov XX ǵasyrdyń or­ta sheninde Qytaı memleketi qura­myndaǵy Shyǵys Túrkistan ult zııalylarynyń aldyńǵy qata­ryn­daǵy tulǵalardyń birine aı­naldy. Biraq onyń kókeıinen týyp-ósken jeri, ata-baba amanaty bir sát te ketpedi. Dál sol tusta aǵaıyn-týys lek-lek bo­lyp atajurtqa aǵylyp jatty. Qasıetti atameken sanasyn­da aınalyp júrip aldy. Aqyrynda, satylap ósip kele jatqan bıik laýazymdy qyz­metterine qara­maı Telmuhamed Qanaǵatov 1961 jyly óziniń týǵan jeri Qazaq­stanǵa oraldy. Atajurtqa kelgende ol nebári 42 jasta edi. Qyzmet isteý, el basqarý tá­jirı­besi jetkilikti boldy. Biraq ondaı qyzmetterge túrli sebeptermen ilige almasyn bilip, endigi qajyryn da, jigerin de týǵan halqynyń rýhanı dúnıesin túgendeýge jumsady. Onysy jemissiz de bolǵan joq, ıgiligin búginde qalyń eli kórýde.

Birneshe qoǵamdyq qurylym­dy bastan ótkergen, jat jurtta júrip halqyn jasytpaǵan jigerli jan – Telmuhamed Qanaǵatovtyń bıyl týǵanyna 100 jyl tolyp otyr. Onyń Ulttyq Ǵylym akademııasy M.Áýezov atyndaǵy ádebıet pen óner ınstıtýtynyń qoljazbalar qorynda atqarǵan qyzmetiniń ózi kópke úlgi bolary sózsiz. Jaqsynyń júrip ótken joly ǵıbratqa toly ekeni de aıan. Endeshe, halqy mundaı kúresker uldaryn umytpaýy tıis.

Telmuhamed Ahmetulyn taǵ­dyry erekshe tulǵalar qataryna qosýǵa bolady. Tipti kóńil bólip, zertteýdi qajet etetin adam­nyń biri dep oılaımyn. Onyń tý­ǵanyna 100 jyl tolýyna baılanysty ózi qyzmet etken Ulttyq Ǵylym aka­demııasy M.Áýezov atyndaǵy ádebıet pen óner ıns­tıtýty qyrkúıek aıynda respýblıkalyq dóńgelek ústel ót­kizýdi jospar­lap otyrǵany qýantarlyq is. Telmuhamed Ahmetulynyń ta­rı­hı Otanyna oralyp, ult qun­dylyqtaryn túgendeýge aıanbaı atsalysýy – búgingi shetelderden oralǵan aǵaıyndarǵa da úlgi bolary sózsiz.

Nesipbek AITULY,
aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar