Ekonomıka • 06 Qyrkúıek, 2019

Úshinshi ındýstrııalandyrýǵa Qazaqstan daıyn ba?

51 retkórsetildi

Jasyratyny joq, elimizdiń ekonomıkasy shıkizat resýrsyna táýeldi. Osy táýeldilikten aryltý úshin memleket ekonomıkany ártaraptandyrýdyń qam-qareketine kóship jatyr. Bul tarapta ındýstrııalandyrý basym baǵyt retinde qol­ǵa alyndy. Jahandyq ekologııanyń konıýnktýrasy qıyn­daǵan zamanda órkendeýdiń balama jolyna túsý zańdy­lyq. Indýstrııalandyrýdyń ekinshi besjyldyǵy bıyl támam­dalady. Osy aralyqta belgilengen meje oryndaldy ma? О́ńdeýshi sektorda upaıy­myz qanshalyqty túgendelgen? Kókeıdegi san suraqqa jaýap tabýǵa tyrystyq.

2025 jyly IJО́ 5%-ǵa ósýi tıis

«Qazaqstan ekonomıkasy jahan­dyq sıpattaǵy qıyndyqtarǵa qara­mas­­tan ilgerilep keledi. Jyl basynan beri onyń ósimi ortasha álem­dik kórset­kishten joǵary boldy. Eger qajetti qurylymdyq ózgeris­terdi júzege asyrsaq, 2025 jylǵa qaraı IJО́-niń jyl saıynǵy turaqty ósimin 5%-ǵa nemese odan da joǵary deń­geıge jetkizýge bolady». Halyqqa arna­ǵan Joldaýynda osylaı degen Pre­zı­dent Qasym-Jomart Toqaev shıki­zatqa baılanǵan mentalıtetten bas tartyp, ekonomıkany ártaraptan­dyrýǵa basa nazar aýdarý kerek­tigine toqtaldy. Ol úshin barlyq qate­likter men olqylyqtardy eskerip, ındýstrııalandyrýdyń úshinshi besjyldyǵyn tıimdi júrgizýdi Úki­­metke tapsyrdy. Prezıdenttiń mı­nıstr­ler kabınetine bulaı pármen berýi jón-aq. О́ıtkeni óndiristi órken­de­týdiń eki besjyldyǵynda sátti oryndalǵan jobalarmen birge áttegen-aı deıtin tustar da az bolmady. Mine, osyǵan jol bermeýdiń amalyn Asqar Mamın basqaratyn Úkimet músheleri pysyqtamaq. Al bul aýyr júkti bılik ókilderi qanshalyqty arqalaı alatynyn ýaqyt kórsetedi. Sátsizdikterge áli de oralarmyz, aldymen atqarylǵan sharýany tizbektep ótsek.

Eki besjyldyqta 1250 kásiporyn quryldy

Indýstrııalandyrý kezeńinde Qa­zaqstanda 1250 jańa kásiporyn qu­rylyp, 300 myńnan astam jumys or­ny ashyldy. Búginde álemniń 110 eli otandyq ónimdi tutynýda. Sońǵy jyldary buǵan deıin elimizde buryn shyǵarylmaǵan buıymdardyń 500-den astam túri daıyndalyp, 50-ge jýyq taýar túri eksporttalyp keledi.

Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Roman Sklıardyń aıtýynsha, sońǵy 10 jylda Qazaqstan shıkizat sektorynan óńdeýshi salaǵa bet buryp, jaqsy nátıjelerge qol jetkize bastaǵan. Ol ekonomıkany ártaraptandyrý arqyly óńdeý ónerkásibinde ónim 3,5 esege óskenin jetkizgen edi. Bul rette ındýstrııalandyrý jyldary shıkizattyq emes eksportta 70 jańa taýar óndirisi qarqyn alyp, odan túsken qarajat 1 mlrd dollardan asty, dedi vedomstvo basshysy. Osynyń nátıjesinde kúrdeli ekonomıkalyq ındeks reıtınginde Qazaqstan 108-shi orynnan 2017 jyly 81-shi orynǵa kóterildi. Memleket basshysynyń qatysýymen ótken ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýǵa arnalǵan otyrysta sala mınıstri ekinshi besjyldyqta óńdeý ónerkásibinde jalpy qosylǵan qun 1,7 esege artyp, 7 trln teńgeden asqanyn aıtty. «Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi 1,5 esege ósip, 1,3 trln teńgeni qurady. Eksport 12,3%-ǵa kóbeıip, eńbek ónimdiliginiń ósimi 35 myń dollarǵa jýyqtady» dedi R.Sklıar. Mınıstrliktiń dereginshe, 500 jańa jobanyń iske asýymen 45 myń turaqty jumys orny ashylypty.

Al bıyl jyl basynan beri 300-den asa turaqty jumys orny qurylyp, 10 ındýstrııalyq joba iske qosyldy. Bul týraly atalǵan vedomstvonyń vıse-mınıstri Amanııaz Erjanov baspasóz jıyndarynyń birinde aıtqan edi. Onyń sózine súıensek, 2019 jyldyń 5 aıynda ónerkásiptik ónim óndirisi 2%-ǵa ósip, 11,8 trln teńgeni qurady. Buǵan taý-ken óndirisi sektorynyń 0,7%-ǵa (6,8 trln teńge) jáne óńdeý ónerkásibiniń 3,6%-ǵa (4,3 trln teńge) ósýi yqpal etken.

– 2015 jyldan bastap elimizde ındýstrııalandyrýdyń ekinshi besjyl­dyǵy júzege asyrylýda. Bıyl besjyldyq túıindeledi. Byltyr Indýstrııalandyrý kartasy aıasynda 13 myńnan astam turaqty jumys orny qurylyp, 1,3 trln teńgege 102 joba iske qosyldy. 2018 jyldyń qorytyndysyna sáıkes ındýs­trııalandyrý baǵdarlamasynyń barlyq maqsatty ındıkatorlary oń nátıje kórsetti. Bıyl biz 1,1 trln teńgege 20 myń turaqty jumys ornyn qurý arqyly Indýstrııalandyrý kartasynyń 120-dan astam jobasyn engizýdi josparlap otyrmyz. 2019 jyly 4 aı ishinde 8 mlrd teńgege 317 turaqty jumys ornyn ashý arqyly 10 joba iske qosyldy, – degen bolatyn vıse-mınıstr.

Esep berip, perspektıvalyq jos­pardy jarııalaýdan sheneýnikter ozyp tur. Degenmen statıstıka jaqsy bol­ǵanymen iske kelgende barlyǵy keri­sin­she shyǵatyny da ras. Máselen, Aqtaýdaǵy planshet qurastyrý zaýy­ty­nyń taǵdyry barshaǵa málim. 2011 jyly el táýelsizdiginiń 20 jyldyǵynda telekópirde kórsetilip, iske qosylǵan kásiporynnyń ǵumyry baıandy bolmady. Kompanııa basshylary planshetten bólek, qazaqstandyqtardy zamanaýı plazmalyq teledıdar jáne monıtorlarmen qamtımyz dep ýádeni tókken-di. Alaıda munyń barlyǵy sol kúıi oryndalmaı qaldy. Quzyrly organ ókilderi anyqtaǵandaı, kásiporyn qytaılyq da­ıyn ónimderdi satyp alyp, ony otandyq taýar retinde shyǵarýdy kózdepti. Aqyry qylmystyq is qozǵalyp, ınnovasııalyq kásiporyn jabylyp tyndy.

Mańǵystaýlyq zaýyttyń taǵ­dy­ryn Qaraǵandy oblysynda ushaq qu­ras­ty­ra­tyn kompanııa da qaıtalady. 1,6 mlrd teńgege salynǵan kásiporynda «Suńqar», «Fermer» syndy túrli maqsattaǵy ushaqtardy jasaý josparlanǵan edi. «QazAgroQarjy» AQ arqyly joba qarjylandyrylyp, ındýstrııa­lan­dyrý kartasyna endi. Áıtse de biraz ýaqyt ótkende birde-bir ushaq quras­ty­rylmaǵany belgili boldy. Sebebi óndiristi tehnıkalyq qujat jáne sertıfıkatsyz júrgizýge zańmen tyıym salynǵan. Qajetti qujatty kompanııaǵa reseılik áriptesteri berýden bas tartypty. Saldarynan ushaq qurastyrý zaýytyn jaýyp, mekeme basshylyǵyna qatysty qylmystyq is qozǵaýǵa týra kelgen. Bul tizimdi jalǵastyra berýge bolady. Aýzy dýaly sarapshylar bıýdjettiń qyrýar qarjysyn bolashaǵy joq jobalarǵa ońdy-sońdy jumsaǵansha, burynnan jolǵa qoıylǵan salalardy damytýǵa arnaǵan jón dep esepteıdi.

– Keıde qolymyzdan kelmeıtin isti qolǵa alamyz. Bizde erteden kele jatqan ónerkásip salalary bar. Atap aıtsaq, metallýrgııa, hımııa, mashına qurastyrý ónerkásipteri, aýyl sharýashylyǵy jáne jeńil ónerkásip syndy baǵyttarǵa kúsh salýymyz kerek. Al jańa tehnologııa óndirisi damymaǵan memlekette planshet qurastyratyn kásiporyndy ashý qısynsyz. Ideıasy men maqsaty jaqsy bolǵan shyǵar. Biraq ony júzege asyrý barysynda Qytaıdyń eski ónimin elge ákelip, kúlkige qaldyq. Sol sııaqty ushaq jasaý isi de ońaı sharýa emes. Osy rette bul salanyń kóshbasshy uıymdarymen birlesip jumys isteý qajet edi. Aldymen ushaq óndirisine qajetti bólshekterdi jasaýǵa mán berip, salany birtindep ilgeriletýdiń amalyn qarastyrǵan jón dep oılaımyn. Negizi bul úrdis bizde bar. Máselen, О́skemendegi tıtan-magnıı kombınaty ushaqqa arnalǵan da­ıyn ónimderdi shyǵarady. Ony ushaq óndirisine paıdalanady. Buryn tek shıkizat retinde da­ıyndalatyn. Osyny eskerip, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberinde osyndaı áriptestikterdi damytyp, jańa óndiristerdi ashýymyz kerek. Sol sekildi kezinde Petropavldaǵy bıoetanol kásiporynyn mysalǵa keltirýge bolady. Árıne bıdaı qaldyqtarynan ekologııalyq taza benzın shyǵarý jaqsy ıdeıa. Degenmen ekobenzındi shyǵarý barysynda onyń quny eýropalyq balamasynan qymbat bolyp ketti. Álbette ony eshkim alǵysy kelmedi. Bul oraıda Eýropadaǵy uıymdarmen áriptestik baılanys ornatqan artyq bolmas edi. Jalpy ósý barysynda mundaı olqylyqtardyń oryn alatyny zańdy qubylys. Buǵan qatty alańdaýǵa negiz joq. Alaıda osy baǵytqa memlekettiń bıýdjeti jumsalsa, ony qatań baqylaýǵa alý qajet, – dedi belgili ekonomıst Saparbaı Jubaev.
Ǵylym men bıznestiń baılanysyn nyǵaıtý qajet

Jyl sońyna deıin elimizdegi úshin­shi ındýstrııalandyrý naýqanynyń baǵdarlamasy bekitilýi tıis. Negizgi tásilder ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý tujyrymdamasyna engizilgen. Endigi meje – óńdeý ónerkásibiniń halyqaralyq básekege qabilettiligin yntalandyryp, eksporttyq áleýetti arttyrý. Osy oraıda sarapshy joǵarydaǵy kemshilikterdi eskerip, kelesi máselelerge nazar aýdarýǵa keńes beredi.

– Álemdik úrdisten qalyp qoımaý úshin AQSh, Japonııa jáne Qytaı syndy alpaýyt elderdiń qarqynyna ilesýdiń amalyn oılastyrýymyz qajet. Bul úshin aldymen mamandardy daıyndaý máselesine jiti kóńil bólgenimiz durys. Sol sııaqty sıfrly ekonomıkany qolǵa alǵan artyq etpes. Nege deseńiz, qazir aqyldy júıelerge, sondaı-aq Big data ıaǵnı úlken derekter analıtıkasyna suranys kúsheıip keledi. О́ıtkeni bul salalardyń ekonomıkany damytýdaǵy róli aıryqsha bolmaq. Atalǵan baǵytta, ásirese Úndistanda jaqsy nátıjeler baıqalýda. Búginde Eýropa men basqa da damyǵan memleketterde jańa tehnologııa mamandarynyń deni osy eldiń azamattary. Demek, Úndistanda bilim men ǵylymǵa erekshe mán beriledi. Olar osy isti 10-20 jyl buryn bastaǵan edi. Qazir jemisin kórip jatyr. Sondyqtan kóshten qalǵymyz kelmese, bilim men ǵylymdy júıeli túrde damytqanymyz lázim. Bálkim, onyń nátıjesi birden baıqalmaıtyn da shyǵar, deı turǵanmen, birneshe jyldan keıin ol paıdasyn beretinine kúmán keltirmeımin. Al muny iske asyrý úshin bilim men ǵylym salasyndaǵy jemqorlyqty joıý kerek, – dedi S.Jubaev.

Osy mazmundaǵy pikirdi byltyr ındýstrııalandyrýdyń 9 jyldyǵyna arnalǵan telemarafonda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ta bildirgen edi. «Ekonomıkanyń naqty sektoryna ǵylymı-tehnıkalyq qyzmetter nátıjesin engizý jónindegi jumystardy jandandyrǵan jón. Mysaly, qazirdiń ózinde Nazarbaev Ýnıversıtette 120 ǵylymı-zertteý zerthanasy ashyldy. Ǵylymı ázirlemeler óndiristik mindetterdi sheshýdi kózdeıtin naqty kásiporyndardyń tapsyrystaryna, sonyń ishinde jeke ınvestısııalar esebinen beriletin tapsyrystarǵa baǵyttalýǵa tıis», dep óndiristik jań­ǵy­rýdyń joldaryn usynǵan bolatyn N.Nazarbaev.

Demek, damýdyń kepili – ysyrap­shyl­dyq­qa jol bermeı, ǵylym men bıznestiń ózara yntymaqtastyǵynda jatsa kerek. Al onyń is júzindegi oryndalýy úshinshi ındýstrııalandyrýda baıqalýǵa tıis. Bul oraıda «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa» kitabynyń avtory Klaýs Shvabtyń myna bir sózi eske oralady. «Bolyp jatqan ózgeristerdiń aýqymdylyǵy sonshalyq, álem tarıhy mundaı dáýirdi áli ótkermegen. Bul – úlken múmkindikter men táýekeldiń ýaqyty».

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Aldabergen Kempirbaı

Eń qysqa áńgime • Búgin, 13:00

Eń qysqa áńgime. Erkeǵalı Beısenov

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:42

Eń qysqa áńgime. Kógedaı Shámerhan

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:39

Eń qysqa áńgime. Jasulan Serik

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:37

Eń qysqa áńgime. Aqjol Qalshabek

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:28

Eń qysqa áńgime. Nurbek Nurjanuly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:24

Elbasy Takeo Kavamýramen kezdesti

Prezıdent • Búgin, 11:34

Saǵynaıdyń beıiti tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 10:52

Aqmolanyń astyǵyna suranys mol

Aımaqtar • Búgin, 10:22

Kúlki kerýeni № 7

Rýhanııat • Búgin, 10:20

Uly dalanyń tarıhy qaıta jańǵyrýda

Qazaqstan • Búgin, 10:09

Atalmaı nege qalsyn Musa aty?!

Rýhanııat • Búgin, 10:01

«Astana» Nıderlandqa attandy

Sport • Búgin, 08:53

Jaqsy dástúr jalǵasady

Rýhanııat • Búgin, 08:49

Alashtanýshy ǵalymnyń belesi

Rýhanııat • Búgin, 08:47

Igilikti eńbek ıesi

Qoǵam • Búgin, 08:46

Namazaly Omashuly: El shejiresi

Rýhanııat • Búgin, 08:42

Taraz shaharyndaǵy tamasha tún

Aımaqtar • Búgin, 08:39

Tuńǵysh Til forýmy ótedi

Qoǵam • Búgin, 08:36

Patrıarhtyń oryndalǵan paryzy

Rýhanııat • Búgin, 08:33

Kedergisiz keleshek

Qoǵam • Búgin, 08:31

Endi mekenjaı anyqtamasyn suramaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:29

Joshy hanǵa eskertkish ornatylady

Rýhanııat • Búgin, 08:24

Qazaqtardyń atqa miný mádenıeti

Qazaqstan • Búgin, 08:22

Eýrony satyp alýshylar kóbeıdi

Ekonomıka • Búgin, 08:20

AQR: 14 bankti «saýyqtyrý» kerek pe?

Ekonomıka • Búgin, 08:15

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Uqsas jańalyqtar