Rýhanııat • 06 Qyrkúıek, 2019

Qarqaralydaǵy Abaı joly

207 retkórsetildi

Kıeli Qarqaraly topyraǵy kórse kóz súısiner ásem tabıǵaty, tamyryn tereńge tartqan taǵylymdy tarıhymen ǵana emes, talaı ǵulama ǵalymdardyń tabanynyń izi qalǵan syrǵa toly shejiresimen de qasterli. Muny kezinde qazaqtyń birtýar perezenti Qanysh Sátbaev: «Altaıdan Karpatqa deıingi ulan-baıtaq dalada dál Qarqaraly topyraǵyndaı qasıetti jer joq» dep dóp basyp baǵalaǵan bolatyn. Mine, osy bir kıeli mekenniń qasıetine qasıet, tarıhyna taǵylym ústeıtin esimderdiń biregeıi – Qunanbaı qajy men hákim Abaı tulǵasy.

Taǵylym tunǵan topyraq

Iá, tarıhy qos ǵasyrǵa jýyqtaıtyn Qarqaralyny aıtsaq, uly Abaıdyń ákesi Qunanbaı О́skenbaıuly saldyrǵan meshitti aıtpaı ketýge bolmaıdy. Meshit sóz bolǵanda, áste Qunanbaı qajy qaı­rat­kerliginen attap óte almaımyz. Al tekti Qunanbaı tilge tıek etilgen jerde ke­meńger Abaı esiminiń de qatar aıtylýy zańdylyq. Áke men bala arasyndaǵy ǵu­myrlyq ulaǵattyń úzdik úlgisin tanytatyn qos qaıratker taǵylymy búginde tek Semeı, Shyńǵystaý óńiri ǵana emes, qa­sıetti Qarqaraly topyraǵynda da saı­rap jatyr.

Ulttyq rýhanııat álemine silkinis ákel­gen kemeńger tulǵalar nyspysyn Qar­qa­ralymen tyǵyz baılanystyryp turǵan Qunanbaı qajy meshitinen bó­lek, mundaǵy taǵy bir qundy jádiger – Abaı dám tatqan ataqty tatar kópesi Halıolla Bekmetovtiń «Kóktóbel úıi». Qa­tar ja­ras­qan qos eskertkish búginde óz dás­tú­ri men daǵdysyn qalyptastyrǵan tarıh, mádenıet, sáýlet óneriniń birtutas keshe­nine aınalǵan. Meshitke soǵyp, Abaı úıine kirmeı ketýge bolmaıdy. Sol sekildi Abaı úıiniń tabaldyryǵyn meshit­ten buryn attamaıtyn kıeli ólke­niń jazylmaǵan óz tártip-zańy bar.

Bala kúnimizden qulaǵymyzǵa quıyp ósken osy bir qaǵıdadan týǵan jerge qaı ýaqyt, qaı mezgilde jol tússe de, at­tap kórgen emespiz. Bul joly da sol áde­­timizden tanbadyq. Ekintige taıaý Qar­qaralyǵa kirgen kóligimizdi qala ki­re­­­berisinen kútip alǵan ákem Rymbek Shaı­­­muratuly ózi bastap Qunanbaı qajy me­­shiti, odan ári Abaı túsken kóktóbel úı­­diń qaqpasyna ákep tiredi. Meshittiń sol jaq qaptalynan oryn tepken aqyn men ákesine arnalyp turǵyzylǵan eń­se­li eskertkish te tarıhı keshenniń qun­dy­­ly­ǵy men mazmundyq mánin baıyta tús­­kendeı.

Qunanbaı qajy saldyrǵan meshit pen Abaı toqtaǵan úıdiń tabaldyryǵyn talaı márte attap júrgenimizben, mystan quıylǵan bıiktigi 4 metrlik músindi boı kótergeli beri tuńǵysh kórýimiz. Osy jyldyń mamyr aıynda uly aqynnyń 175 jyldyq mereıtoıyna oraı dúnıege kelgen óner týyndysy saltanatymen kóz ben kóńildi qatar baýraıdy. Kompozısııa avtory Sáken Dáýletbaevtyń aıtýynsha, eskertkish medreseden úıge oralǵan jas Abaıdy ákesiniń qarsy alyp turǵan sátin sýretteıdi. Bir-birine irgeles orna­las­qan Qunanbaı qajy meshiti men Abaı toq­taǵan úıdi úılesimdi úndestirgen mú­sin shyn máninde Qarqaralydaǵy Qunan­baı men Abaı dáýiri atmosferasyn be­der­­li beınelep tur.

Qarqaraly... Qunanbaı qoltańbasy

Qunanbaı qajy degende, bizdiń oıy­myz­ǵa birden Muhtar Áýezov qalamyna arqaý etken «Abaı joly» roman-epopeıa­syn­daǵy qatal da meıirimsiz áke beınesi oralady. Alaıda, osy bir tulǵany kór­kem ádebıette sýrettelgen keıipker beı­ne­sinen alshaq áketip, ózi ómir súrgen zaman­daǵy halqy úshin jasaǵan jarqyn isteri men shynaıy ómirdegi bolmysyna úńi­letin bolsaq, qatygez Qunanbaı emes, qaı­ratker Qunanbaıdyń márt tulǵasyn tanı­myz.

Qasıetti Qarqaraly shaharyndaǵy sheji­reli hám qasıetti meken, 170 jylǵa jýyq­taıtyn tarıhy bar eńseli meshit tikeleı Qunanbaı qajy esimimen baılanysty. Qazaqtyń bas aqyny Abaıdaı uly kemeńgerdi ómirge keltirgen Qunanbaı baba­myz el bılegen ádiletti de bedeldi ákim ǵana emes, musylmannyń bes pary­zyn múltiksiz atqarǵan múmin kisi bolǵan. Buǵan dálel – ol kisiniń qajylyq jolmen qasıetti Mekkege baryp, onda mu­sylman elderinen barǵan adamdar túse­tin «Úı-Taqııa» («Tákıe») qonaqúıin sal­ǵyzýy jáne Qarqaraly qalasynda meshit qabyrǵasy qalanýyna tikeleı mu­ryndyq bolýy. Keıingi derekterde má­lim bolǵanyndaı, «Tákıe» qonaqúıi 12 bólmeden turyp, oǵan shamamen 60 adam syıǵan kórinedi. Biraq ókinishke qaraı, Mekkedegi qazaqtardyń salǵan jalǵyz ǵımaraty: meshit pen qonaqúı orny saqtalmaǵan. Esesine, qaıratker tulǵa­nyń Qarqaraly qalasynda tur­ǵyz­ǵan qulshylyq mekeni búginge deıin jetip, jergilikti turǵyndar men qalaǵa qydy­ryp kelýshi qonaqtardyń kóz qýany­shy­na aınalǵan.

Muraǵat derekterine úńiler bolsaq, meshit salý jónindegi alǵashqy bastama sol kezde Qarqaralyda aǵa sultan bolyp turǵan Quspek Táýkınniń basshy­lyǵymen qolǵa alynǵanymen, qury­lys­ty qashan bastap, qaı jerge salý, jumys kúshin qaıdan alý sııaqty máse­le­ler­de Qunanbaı qajy esiminiń kóbirek atala­tyndyǵyna kýá bolamyz. Uly jazý­shy Muhtar Áýezovtiń jazbasy bo­ıynsha, Qunanbaı 1849 jylǵa deıin Kishik-Tobyqty bolysynyń bolys ýpra­vıteli qyzmetinde bolyp, odan ke­ıin

1849-1852 jyldary Qarqaraly ok­rýgine aǵa sultandyqqa saılanǵan ke­zin­­de meshit turǵyzylǵan. Bul jóninde HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HH ǵasyrdyń basynda ómir súrgen aıagóz­dik qazaq tarıhshysy Qurbanǵalı Halıd óziniń «Taraýıh Hamsa» degen kitabynda: «Qarqaralyda Quspek alyn­ǵan soń, ornyna Tobyqty Qunanbaı myrza О́skenbaıuly 1849 jyly saıla­na­dy. Munan buryn aǵa sultandar bolar-keter bolyp ótken bolsa, bul saılanysymen sol jyly-aq meshit saldy­ryp, qurbandyq shaldyryp, rásimin ashty. Onyń táýir-aq ádilettiligi men jo­mart­tyǵy bar edi. Osy meshitke bi­rin­shi bolyp ımam Hasan Seıfollauly taǵaıyn­dal­ǵan edi», dep jazady.

Meshit 1851 jyly ashylǵannan bas­tap, Keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin ha­lyq­qa qyzmet kórsetip, tarıhı oryn­dar­dyń biri retinde musylman qaýymnyń ýaǵyz-nasıhat aıtyp, ádeptilik, ádet-ǵuryp pen dindi qatar jetektep kelgen qasıetti orny bolǵan. 80 jylǵa jýyq qasıetti Qudaı úıi atalyp, ımandylyq pen adamgershiliktiń uıytqysyna aınal­ǵan. Tek 1924 jyly tárkileýdiń alǵashqy kezderinde Qarqaralyǵa kelgen bel­sen­di­ler: «Munyń munarasyn qulatý kerek, keńse qylamyz» dep, meshitti keńsege laıyq­taýǵa tyrysady.

Qasıetti mekenniń odan keıingi taǵ­­­­­dyry tóńireginde Qarqaralydaǵy Qu­nan­baı qajy meshitiniń burynǵy bas ıma­­my Ámirjan Áshimuly tómendegishe oı órbitti: «Bizdiń úlkenderden esti­ge­ni­­mizdi aıtsam, álgi belsendiler Alla úıiniń munarasyn kim qulatady dep tur­ǵanda, aralarynan Imash degen kisi: «Men qulatamyn, onda turǵan ne bar?» – dep, aǵash meshittiń ústine júgirip shyq­qan kezde, qolynan baltasy ushyp ketip, aıaǵy taıyp qulap, sol jerde mert bolypty. Bul qudiretke túsine alma­ǵan belsendiler: «Mynaý jansyz úı qa­raptan qarap bizdiń bir kisimizdi óltir­di» dep, meshitti órtep jibermekshi de bolǵan. Qasıetti úıdiń esiginiń aldy túgeldeı qorshalǵan tal sharbaq bolǵan eken, sonyń bárin úıip, kil aǵashtan salynǵan meshittiń shyǵys jaq shetinen órt qoıypty. Sol ýaqytta taldyń ózi ǵana janyp, al meshittiń irgesine ot darymapty. Jaı ǵana syrtyn qara kúıe shalyp, syrlap qoıǵandaı bolyp qalǵan eken. Yzalanǵan belsendiler otty endi batys jaq shetinen qoıyp, órtemekshi bol­ǵanda, sol jerde júrgen adamdardyń bireýi­niń kózine jaǵymsyz elester kórinse, endi bireýiniń janaryna shoq túsip ábden tıtyqtatypty».

Sonymen qatar dinge qarsy bolǵan Keńes ókimeti kezinde «Qunanbaı qajy meshitiniń aıshyǵyn atyp túsirińder» degen buıryq ta bolady. Biraz kisiler aıshyqty nysanaǵa alyp atqanymen, oqtary darymaıdy. Sodan bir kisiniń oǵy meshit munarasyna dóp tıip, aıshyq jerge qulap túsedi. Al atqan kisi sol jerde dop sekildi domalap, belgisiz jaǵ­daıda jan tapsyrypty. Esteri shyq­qan belsendiler bastapqy oılarynan bas tartyp, meshitti jaýyp qoıyp, ózde­ri ketip qalypty. Eshkimdi jolatpaı, esik-terezesiniń barlyǵyn tars bekit­ti­rip tas­tapty. Sodan 1941 jylǵa deıin jabyq turǵan. Keıin Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵy­sy bastalǵan kezde soǵys zardabyn tartqan baýyrlarymyz Ýkraına, Be­­lorýssııa, Zakavkazeden kelip, osy jer­­di jataqhana retinde turaq etipti. Biraq olar bul jerde kóp turaqtaı almaǵan. Bas-aıaǵy eki túnep, úshinshi kúni mazalary qasha bastaıdy. Qoldaryna qorjyndaryn ustap alyp, esiktiń aldynda úrpıisip otyrǵandaryn kórip:

– Nege ishine kirmeısińder, jatpaısyńdar? – dep surasa: – Bul bir mazasyz nashar úı eken, ishine kirip jatýǵa bolmaıdy, maza bermeıdi, tynyshtyq joq! – dep renishterin bildiripti.

Keńes zamanynda meshitti tek jataq­ha­na retinde ǵana paıdalanyp qoımaı, basqa da maqsattarda qoldanǵan. 1991 jylǵa deıin bul jer ártúrli qoımalar qyzmetin de atqarypty. Odan soń kitap­ha­na, keıin Pıonerler úıi bolady. Úlken­derdiń aıtýynsha, meshit qoıma bolyp turǵan kezdiń ózinde turǵyndar talaı tylsymnyń kýási bolǵan eken. Kesh­ki­lik kúlli qoımanyń ishin tap-tuı­naq­taı etip jınap, tańerteńgisin kelse, ret­tep ketken kúrish, qaraqumyq sııaqty dándi-daqyldar bir-birine aralasyp, qaptardyń oryndary qozǵalyp, beıbereket shashylyp jatatyn jaıttar jıi qaıtalanady. Alǵashynda buǵan kú­zet­shi­lerdi kinálaıdy. Sodan qanshama se­nimdi adamdar kelip, túnimen kúzetedi. Alaıda, eshkim eshteńeni urlamaıdy, tek tańerteń barlyǵy bir-birimen aralasyp, qoımanyń ishi ybyrsyp shashylyp jatady. Keıinnen mundaı jaǵdaı meshit kitaphana bolyp turǵan ýaqytta da qaıtalanady. Irgedegi sórelerge ret­testirip jınap ketken kitaptar tańer­teń kelse, ortada úıilip jatatyn kóri­nedi. Qa­sıetti oryn bertinirekte Pıo­ner­ler úıine aınalǵanda da, keshkisin qaldyryp ketken baraban, gorn sııaqty saz aspaptary túnimen dybys shyǵaryp, kúzet­shi­lerdiń zárelerin alypty. Aqyrynda bılik basyndaǵylar meshitti jaýyp ty­na­dy.

Jataqhana bolyp, atqora men qoıma qyzmetin de atqaryp, qaraýsyz qalyp kelgen jádigerdiń búginge deıin jetý jo­lyndaǵy ótkergen qıynshylyqtary keıin umyt boldy. Egemendik alǵan tus­ta­ry alǵash ret «Jibek joly» jobasy ne­gizinde memleketten qarjy bólinip, «Abaı­dyń murajaıy» degen baǵdarlama aıasyn­da qaıta ashyldy.

Abaı toqtaǵan úı

Jazba derekterde keńinen sóz bolatyndaı, bolashaq uly aqyn Qarqaralyǵa jıi atbasyn buryp turǵan. Qasıetti ólkeni Shyńǵystaýdan keıingi ekinshi atamekeni sanaǵan. Qarqaralynyń Abaı jú­re­gine aıryqsha jaqyn bolýynyń úlken bir sebebi – aqynnyń anasy Ul­jan Qara­kesek rýynyń qyzy bolsa, alǵan jary Dildá da áride Qazdaýysty Qazy­bek bı, beride Tilenshi bıdiń urpaǵy Alshyn­­baıdyń násili ekeni belgili. Bul jaıt álbette bolashaq aqynnyń qyzyǵy mol qalaǵa jıi kelip-ketip júrýine yq­pal etkeni sózsiz.

Abaıdyń Qarqaralyǵa alǵashqy sa­pa­­ry negi­zinen meshittiń qurylys ju­mys­tary bas­talǵan kezeńmen tuspa-tus kele­di. Ony aqyn jıi túsip, qonaq bolatyn tatar kópesi Halıolla Bekmetovtiń kóktóbel aǵash úıiniń mańdaıshasynda jazylǵan: «Bul úıde 1850 jyly uly aqyn-aǵartýshy Abaı Qunanbaev bolǵan» degen derek rastaı túsedi. Eger aqynnyń 1845 jyly ómirge kelgenin eskersek, onda Abaıdyń Qarqaralyǵa alǵash 5 ja­syn­da taban tıgizgenine kóz jetkizýge bolady. Al bul ýaqyt ákesi Qunanbaı qajy­nyń Qarqaralyǵa bolys bolyp saılanyp, meshit qurylysymen qyzý aınalysyp jatqan ýaqytyn kórsetedi. Ony Muhtar Áýezov te «Abaı joly» roman-epopeıasynda jaqsy sýretteıdi: «Abaı ákesimen birge Qarqaralyda turǵaly kóp kúnder boldy. Qazirde qys ábden túsip, qar bekip alǵan-dy. Qunanbaı kishkene qalanyń tap ortasyndaǵy kók shatyrly, úlken aǵash úıdi jataq etken. Qazaǵýar, qonaq­shyl tatar saýdageriniń úıi...» dep jazady qalamger. Jazýshy aıtyp otyr­ǵan qonaqjaı shańyraq biz sóz etken tatar saýdageri Halıolla Bekmetovtiń kóktóbel úıi ekendigi anyq.

«Qunanbaı Abaımen birge Halıol­la­nyń úıine birneshe ret kelgen. О́ıtkeni Qarqaraly dýan ortalyǵy bolǵandyqtan jıi kelip turatyn. Birneshe kún buryn óziniń keletindigin arnaıy kisi jiberip habarlap otyrady eken. Syıly qonaq­tar­dy kútý úshin Halıollanyń úıi al­dyn ala daıyndalyp, Qunanbaıǵa ar­na­­ıy taı soıǵyzady eken» dep jaza­dy qarqaralylyq aqsaqal Ahmetbek Árinuly óz eńbeginde. Al akademık Aqjan Mashanovtyń esteliginde mynadaı derek saqtalǵan: «Abaı ár kelgen saıyn Halıolla baıdyń «Kók úıine» atbasyn tirep, qadirli qonaq retinde qabyl­danǵan. Jıhaz-jabdyǵy mol, baı kitap­hanasy bar osynaý eńseli aǵash úıde demalyp jatyp, óleń jazǵan. Abaı­dy Qarqaraly jastary qoshemettep qarsy alyp, onyń kelýin úlken óleń-jyr­dyń merekesine aınaldyrǵan. Ony Bekmetovter áýleti men qalanyń beldi azamattary kezek-kezek qonaqqa shaqy­ryp, qurmet kórsetken. Ol sonymen birge qansonarda ańǵa shyǵyp, qus salyp, tazy qosyp, túlki aýlaǵan».

Kezinde bul kóktóbel úıdiń aldynda qonaq qabyldaıtyn arnaıy jaı bolǵan desedi. Úıdiń qorasy úlken. Qoranyń taba­nyna qysh tas tóselgen. Ol kezde aýlada úlken úsh qora ornalasypty. Birinshisinde kelgen qonaqtardyń kóligi, ekinshisine maldyń jem-shóbi, úshin­shi­sinde saýyn sıyrlardyń qorasy men qasaphana bolǵan. Birneshe jyl boıy baptap, arnaıy keptirilgen úlken bórenelerden qııýlastyryp salynǵan tarıhı jádigerdiń taǵy bir ereksheligi – úıdi salý barysynda shege ataýly múldem paıdalanylmaǵan. Biletin adamdar Halıollanyń qora-jaıy qandaı úlken bolsa, dastarqany da sondaı mol, el-jurtqa asa syıly bolǵandyǵyn jıi sóz etedi óz zertteýleri men jazba este­lik­terinde. Adamgershiligi men qaırat­ker­ligi de óz aldyna bir tóbe. Tipti, Qunan­baı qajy meshit qurylysyn qolǵa alǵan­da Halıolla Bekmetov tarapynan rýha­­nı hám qarjylaı kómek kúshine ıe bolǵan.

Tatar kópesiniń aǵaıynǵa bergisiz baýyr­maldyǵy men márttigin asa joǵa­ry baǵalaǵan Qunanbaı qajy keıin Halıollaǵa Tobyqty rýynan shyq­qan óziniń jaqyn qaryndasy Ǵaını Shoń­baıqyzyn alyp berip, arala­ryn­daǵy dos­tyqty júzjyldyq týystyqqa ulas­ty­rady. Ǵaınıǵa deıin Látıfa, Hadısha, Fatıma esimdi úsh áıeli bolǵan saýdager, árqaısysyna jeke-jeke aǵash úı tur­ǵy­zyp, ózi ómiriniń sońyna deıin Ǵaını­men birge osy kóktóbel úıdi turaq etken.

Osy tusta taǵy bir mańyzdy derek – Halıollanyń úshinshi áıeli Fatımadan týǵan Gúlbahar (Kúlbish) – qazaqtan shyqqan tuńǵysh zań magıstri, belgili qoǵam qaıratkeri Jaqyp Aqbaevtyń jary. 1922 jyly Jaqyp Aqbaev Alash ókimeti múshesi bolǵandyǵy úshin aıyptalyp, óz qarajatyna salǵan bas­pa­nasy zańsyz tárkilenip, arystaı basy abaqtyǵa qamalǵan qıyn-qystaý shaqta zańgerdiń dalada qalǵan otbasy men bala-shaǵasy osy kóktóbel úıdi pana­la­ǵan.

Qunanbaı meshitimen salystyrǵanda Abaı úıiniń ǵımaraty bizdiń zamanǵa tolyq jetip otyr. Aqyn aralap kórgen bólmeler men saýsaq taby qalǵan diń­gek­ter jaqsy saqtalyp, qaz-qalpynda keler urpaq qolyna tabystaldy. Búginde bul ǵımaratta daryndy jastardy óner nári­men sýsyndatatyn «Saz mektebi» orna­lasqan. Oqý ordasynan túlep ushqan talaı qarlyǵashtar óner álemine qanat qaǵyp, óreli bıikterge qol jetkizýde.

Túıin

Qazaqtyń qanshama tulǵasy bosaǵa­syn attap, mol dastarqanynan dám tat­qan kıeli shańyraq kúni búginge deıin Qar­qaralydaǵy ádemi ári áshekeılenip sa­lynǵan eńseli hám tarıhı qundy jádi­gerlerdiń qatarynda. Talaı-talaı qysyl­taıań shaqtardy basynan ótkerse de, óziniń qasıetiniń arqasynda eki ǵasyrǵa jýyq saqtalyp kelgen taza aǵash­tan qıyp salynǵan shejireli qos meken: Qunanbaı qajy meshiti men Abaı tús­ken úıdiń tarıhtyń taǵylymdy bet­te­rinen alar orny aıryqsha. Qazirgi tańda jádigerler Qarqaralynyń maqtan tuta­tyn oryndarynyń biri sanalyp, uly Abaı jolynyń taǵylymdy tarmaǵyna aı­nalǵan. Tabaldyryǵynda qajy Qunanbaı men dana Abaıdan bastap, Alash arystary men ultymyzdyń nebir qaıratker tulǵalarynyń izi saırap jatqan kıeli meken osy bir qasıetimen qundy.

Qaraǵandy oblysy,
Qarqaraly aýdany

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Atyraýlyq sarbazdar áskerge attandy

Aımaqtar • Búgin, 17:27

Almatyda taǵy da jylý qubyry jaryldy

Qoǵam • Búgin, 16:20

Jambylda aǵash kóshetteri otyrǵyzyldy

Aımaqtar • Búgin, 16:02

Taldyqorǵanda tekstıl shyǵarylady

Aımaqtar • Búgin, 15:42

Eń qysqa áńgime. Qanat Ábilqaıyr

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:33

Eń qysqa áńgime. Arman Álmenbet

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:26

Kúlki kerýeni № 2

Rýhanııat • Búgin, 10:27

Qylqalamnyń ushynda – Qaraǵandy

Rýhanııat • Búgin, 09:48

«Qoıanqasqa» tulpar top jardy

Rýhanııat • Búgin, 09:11

Qazan meshitiniń úlgisin tańdapty

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Qazaq dastarqanynan dám tatty

Aımaqtar • Búgin, 09:03

Baqyt Bókebaev: Bekzat óner belesteri

Rýhanııat • Búgin, 08:59

Aqyn qalamyndaǵy akademık beınesi

Rýhanııat • Búgin, 08:56

Baıanǵalı týraly baıan

Rýhanııat • Búgin, 08:52

Joldyń jaıy qalaı: Mamandar jetispeıdi

Aımaqtar • Búgin, 08:50

Semizdik túrli syrqatqa sebepshi

Qoǵam • Búgin, 08:39

«Nurly kósh» kúnin belgilesek...

Qoǵam • Búgin, 08:35

Jańa aıaldamaǵa jany qas

Aımaqtar • Búgin, 08:31

Jańaózende jańa joba bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 08:24

Taǵzym men taǵylym toǵysqan toı

Rýhanııat • Búgin, 08:19

Bizdiń belsendiligimiz de mańyzdy

Qoǵam • Búgin, 08:16

Ekonomıkada turaqty ósim bar

Ekonomıka • Búgin, 08:06

Kraýdfandıng qazaqqa da jat emes

Qazaqstan • Búgin, 08:00

Elbasy Qyrǵyzstan basshysymen kezdesti

Saıasat • Búgin, 07:56

Uqsas jańalyqtar