Qoǵam • 06 Qyrkúıek, 2019

Tabıǵatqa táý etken halyqpyz

97 retkórsetildi

Qazaqtyń búkil salt-dástúri, nanym-senimi halqymyzdyń tabıǵatqa óte-móte táýeldi bolǵanyn bildiredi. Qazir de sol jaǵdaıdan kóp alys kete qoımaǵan sekil­dimiz.

Bizdiń ejelgi dinimiz táńirshildiktiń ózi tabıǵatqa tabynýdan, onyń aıasynda amaldap ómir súrýden týǵan. Jalpy táńirshildik qazaq bolmysyna, onyń tirshilik qalybyna saı kelgen din edi. Sondyqtan onyń jurnaqtary halyq arasynda osy kúnge deıin saqtaldy. Aramyzda táńirshildikti tý etip júrgen azamattar da kezdesedi.

Degenmen zaman ózgergen kezde qazaq ta ózgermeı tura almady. Islam dinin qabyldadyq. Musylmandyq bizge basqa halyqtarmen aralas-quralastyǵymyz kúsheıgendikten nemese halqymyz tabıǵat yqpalynan bosap shyq­qandyqtan kelgen joq. Bul din eń birinshi kezekte sol zamandardaǵy bıleýshi toptyń múddesine sáıkes keldi. Halyqtyń táńirden (tabıǵattan) góri Allaǵa syıynǵany bıleýshi topqa durys kórindi jáne onyń qaǵıdattary da aıqynyraq boldy. О́ıtkeni táńirshildik kóp jaǵdaıda adam men tabıǵat arasyn rettese, ıslam dini munymen qosa adam men qoǵam arasyn da rettedi. Sondyqtan qazaqqa ıslamdy qabyldatý úshin ony halyqtyń salt-dástúrine saı beıimdeý qajet boldy. Muny bizge Ahmet Iаsaýı babamyz jasap berdi.

Zaman ózgerse de halyqtyń tabıǵatqa táýel­diligi ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa jalǵasty. О́tken ǵasyrda malynan aıyrylǵan qazaq ashtan qyryldy. Bul qyrǵyn qazaqtyń tabıǵat aıasynda qalyptasqan tirligin buzyp-jarý saldarynan paıda boldy. Qazir baspasózde asharshylyqtyń saıası sıpatyna basa mán berilip júr. Al tabıǵattyń tıgizgen yqpaly kóp aıtyla bermeıdi. Alapat juttar qazaq dalasynda buryn da bolǵan. «Baı – bir juttyq» degen maqal sodan qalǵan. Biraq ol kezeńderde halqymyz tabıǵı ortaǵa beıimin, atadan balaǵa jalǵasqan tirshilik dástúrin saqtaǵandyqtan jeti aǵaıyndy jıyrmasynshy ǵasyrdaǵydaı alapat ashtyqqa soqtyrmaǵan. Kóktem shyǵyp, jaz kelgende halyq jaǵdaıyn qaıta túzep otyrǵan. «Aýzymyz aqqa tıdi» dep qýanǵan.

Biz áli de bolsa tabıǵatqa táýeldimiz. Eli­mizde 30-40 jyl buryn astyqty egistik­terden orta eseppen alǵanda 13-16 sentnerden ónim alynatyn. Zaman qansha ózgerdi, jaǵdaı, bilim, tehnologııa alǵa basty desek te áli de sol kórsetkishti maldanyp kelemiz. Klımaty jumsaq basqa elderge qaraǵanda Qazaqstannyń qysta jumsaıtyn shyǵyny da úlken. Qatty damı almaı otyrýymyzǵa munyń da áseri bar.

Qazaqtyń jıǵan-tergenin qazir de buryn­ǵydaı qys pen toı jutady. Qazaq nege toı men ólimge, as ótkizýge sonshama mán bergen? Munyń túpki tarıhı sebebi de tabıǵı fak­torlarda jatyr. Dalamyz sonsha alyp bolǵanymen, sý kózi tapshy. Erterekte adamdar sol sırek kezdesetin sý kózderiniń basynda on shaqty úı, shaǵyn aýyl bolyp otyrǵan. Halyqtyń basy beıbit ómirde toı men asta ǵana qosylǵan. Sondyqtan qazaq toı men asqa bar malyn shashqan.

Qazir turmys-tirshilik ózgerdi desek te, ókinishke qaraı, osy dástúrdiń murty buzyl­maı keledi. О́ıtkeni qazaq degen daıyn «qal­ta týysyn» taýyp aldy. Nesıeni toıdan tús­­ken qarjymen qaıtaramyn, qýanyshy, abyroıy ózime qalady dep oılaıdy. Toıdan qanshalyqty paıda tabatyny nemese shyǵynǵa batatyny árkimniń óz ishinde. Toı ıesi onyń syryn asha bermeıdi. Sondyqtan birinen biri aınymaıtyn toılar áli kúnge deıin jal­ǵasýda. Toı jeke adamnyń ómirinde anda-sanda kezdesetin qýanysh bolǵandyqtan ázirge odan jasaýshy jaq jalyqqan joq, biraq apta saıyn toıǵa kelýshiler jaǵy jalyǵa bastady. Ári esepsizge es kirgizbeı tynbaıtyn naryq ta búıirden qysyp barady. Sondyqtan ánshi men bıshiniń, asabanyń jemine aınalǵan toıdaǵy esepsiz shashpalyq túbi yqshamdala túser dep oılaımyz.

Eger baıqasańyz, elimizdegi jyly jerlerde otyratyn ońtústik halqynyń áni oınaqy keledi. Naǵyz toı ánderi. Al shyǵys bóligin mekendegen halyqtyń áni kóbinese baıaý saryndy. Bul tek jaýgershilikten týǵan dúnıe emes. Árıne, onyń da úlesi bar. Biraq munda tabıǵı faktorlardyń áseri de kóp. Altaıdyń uzaqqa sozylatyn aýyr qysy halyq kóńilin jazdyrmaǵan. Jazdyń úsh-tórt aı ýaqyty sol aýyr qysqa daıyndyqpen ótken. Jazýshy Oralhan Bókeıdiń Altaıdaǵy eldiń aýyr turmysyn beınelegen kezde qatal qysqa ekpin túsirip, «Bizdiń jaqta qys uzaq» dep jazýy da sodan.

Qazir Úkimet ońtústiktiń halqyn soltús­tikke kóshýge shaqyrýda. Biraq soǵan lap qoı­ǵandar ázirge baıqalmaı otyr. Munyń ózinen qys faktorynyń yqpaly seziledi. Biraq túbi baratyn bolar. О́ıtkeni adamdar qazir ómiriniń kóp ýaqytyn burynǵydaı dalada emes, úı ishinde ótkizetin bolyp júr. Búgingi órkenıetti zamanda baspananyń máni tabıǵı faktorlarǵa qaraǵanda basym túse bastady.

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar