Qazaqstan • 06 Qyrkúıek, 2019

Nesıege mal berý aýyl áleýetin kóteredi

27 retkórsetildi

Qazaqta «Aýylym altyn – besigim», degen ataly sóz bar. Aýyldy saǵynyp, jyl saıyn eńbek demalysymyzda aýylǵa baratynbyz, aýyl bizdiń tarıhymyz, sol tarıhtyń bir betin qarasańyz, aýyldaǵy kúndiz-túni bitpeıtin tirshilik,kóktemde mal tóldep, jer qulpyryp, aýyl adamdary esik aldyndaǵy 10-50 sotyq jerine jońyshqa, kartop, kókónisterin egip, keńshardyń jyl on eki aı bitpeıtin jumysynan bir kún bosamaıtyn edi. Aýyl adamdary eńbek demalysy degendi bilmeıtindeı óıtkeni demalýǵa ýaqyt joq. Bul sol kezdegi Jambyl oblysy, Talas aýdanynyń ár keńsharyndaǵy bar jaǵdaı-tyn. Jalpy, Talas aýdanynan 61 Sosıalıstik Eńbek Eri shyǵypty.

Keńsharlar men ujymsharlardy taratqan 1997 jyldardyń basynan bas­tap búginge deıin aýyl sharýashylyǵy úshin asa qıyn jyldar bolyp keledi. Jaǵdaıdyń ýshyǵýyna ákimshilik kúshteý arqyly sharýashylyqtardyń taratylýy, naryqtyq júıege aýyl turǵyndarynyń daıyn bolmaýy, aýylsharýashylyq mashınalardyń kóp bóligi jekeshelendirý barysyn­da talan-tarajǵa ushyraýy, t.b. eko­­­nomıkalyq zańdardy esepke al­maý­­dyń zardaptary áserin tıgizdi. Jer óńdeý mádenıeti joǵaldy, mal sha­rýashylyǵy ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketti. Úkimet tarapynan aýyldy kóterý maqsatynda ártúrli qaýly-qararlar men zańdar qabyldanǵanyna qaramastan, oıda­ǵydaı nátıje shyqpaı otyr.Uzaq jyl aýyl sharýashylyǵy salasynda qyzmet etken soń, bul salanyń qyr-syryn jaqsy bilemin. Aýyl sharýa­shylyǵyn damytýǵa baılanysty Úki­met tarapynan qabyldanyp jatqan baǵdarlamalardy qadaǵalap otyramyn. Barlyq baǵdarlamalarda tek istiń ekonomıkalyq jaǵy qaralady da aýyl halqynyń ál-aýqaty týraly sóz qozǵalmaıdy. Menińshe, baǵdar­lamalar halyqtyń ál-aýqatyn jaq­sar­týdan bastalýy kerek.

Azamattardyń tabys deńgeıin art­tyrý – basty maqsat. Barlyq deń­geıdegi ákimderdiń jumystarynyń eń mańyzdy kórsetkishi halyqtyń naqty tabysyn ósirý. Osy ýaqytqa deıin mal ónimderiniń jalpy azyq-túlik salalarynyń múmkindikteri óz dárejesinde jumys istemeı otyr.

Jambyl oblysy – mal sharýashy­lyǵyn damytýǵa qolaıly ólke. Bi­raq aýyl sharýashylyǵynda qol­danǵan oılastyrylmaǵan shara­lar oǵan keri áserin tıgizdi. Oblys­ta qoı sharýashylyǵy – mal sharýa­shy­lyǵynyń jetekshi salasy bolyp kel­gen, aldaǵy ýaqytta da solaı bolýy tıis. Sebebi oblystyń tabıǵı jaǵdaıy da sharýashylyqtardyń uzaq tarıhy da soǵan yńǵaıly. Qoı negizinen jaıylym maly, bizdegi tabıǵı jaıylym osyndaı usaq mal jaıýǵa óte tıimdi. Nátıjesinde salys­tyrmaly túrde arzan ári sapaly et, jún, teri jáne t.b. ónimder óndirýge bolady.

...Talas aýdanynda ákim bolyp istep júrgen jyldary, sharýa qoja­lyqtaryna «taýarly nesıe» retinde maldaı kredıt berildi. «Talas aýda­nynyń ákimi B.Qulekeevtiń maldaı nesıe berý tájirıbesin» iske asyrý joldary oblystyq ákimdikte jáne oblystyq máslıhat sessııasynda qaraldy.

Tártibi óte qarapaıym, ıaǵnı aýdan bıýdjetinen ótinish bergen ár bir sharýa qojalyǵyna 250 myń teńge qarjy bólinedi. Bul – «Kóktal» AQ jáne «Talas» AQ-ǵa 50 bas toqty alý úshin alǵan qarjysyn quıady, óz kezeginde AQ-dar salyǵyn óteıdi, berilgen qarjy qaıta aınalyp aýdan bıýdjetine túsedi. Bul júıe ar­­qyly biz alǵashqy jyly 5 myń bas toqtyny aýdan sharýa qo­ja­lyq­taryna tarattyq. Sońǵy jyldary qarjynyń kózi ulǵaıǵannan keıin jylyna 7 myń 10 myń bas maldaı «taýarly kredıtter» berilip, Talas aýdanynyń ýaq maly bes jylda 320 myń basqa jetti. «Taýarly nesıe» aýyl turǵyndarynyń jaǵ­daıyn kóterýde óziniń tıimdiligin kórsetti. Bul tásil jumyssyzdyqpen, kedeıshilikpen kúresip, aýyl turǵyn­daryn materıaldyq turǵydan qoldap, tıisinshe tutynýshylardy arzan mal ónimderimen qamtamasyz etýdiń jeńil, ári tóte joly boldy dep esepteımin.

Talas aýdanynda toǵyz jyl aýdan ákimi bolyp jumys istedim, sol jyldary 50 myńnan asa qoı-eshki, sıyr, jylqy maly aýdan halqyna taýarly nesıemen berildi. Sol kezdegi aýdan ákiminiń orynbasary Baltabaı Bekejanov maldaı nesıe berý isine ti­ke­leı basshylyq jasap otyrdy. Aýdan­daǵy barlyq aýyldarǵa halyq sanyna qaraı taratylǵan nesıe teń­deı berildi. Aý­danda qurylǵan komıssııaǵa, aýyl ákimderi usynys berip, esh kepildiksiz 50 bastan alty aılyq toqtyny qozy bólý kezinde sharýa qojalyqtaryna tarattyq. Kelisimshartqa aýdan ákimi, aýyl ákimi jáne sharýa qojalyq­ta­rynyń basshylary qol qoıyp zań­­dastyrdy. Bul jumysty aýyl sha­rýa­shylyǵynyń bilgir mamany, sol kezdegi oblys ákimi Serik Úmbetov únemi qoldap otyrdy. Bul bastamany unatpaıtyndar da tabyldy, aryzdar jazyldy, biraq qansha tekserýler bolǵanymen, aýyl halqynyń rı­za­shylyǵyn kórip, bári jaqsy pikir­ler aıtty.

Aýyldy turaqtandyrýdyń joly – aýyl adamdaryna mal alyp berý. Ár oblys, aýdan ákimi óz bıýdjetinen ár otbasyna 50 bas toqty alyp berýi kerek. Qaıtarymy eki jyldan keıin bolady. Sonda 50 qoı alǵan adam, sol maldy kóbeıtý jaǵyn oılaıdy. Malǵa qora kerek, jem-shóp daıyndaý qajet jáne basqa da jumys kózi tabylady.

Meniń oıymsha, bul Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev aıtqan «Qara­paıym zattar ekonomıkasynyń» bir tarmaqshasy der edim. Maldaı nesıe alǵan sharýa qojalyǵy alǵan nesıe­sin erte qaıyryp jatsa, ol maldy ekinshi sharýa qojalyǵyna berip, erte qaıtarǵan azamattardy yntalandyrý úshin sýbsıdııa berý jaǵyn qaraý kerek.

Halyqtyń ómiri – sharýasynda. Sharýasy kúıli bolsa halyq ta kúıli. Sondyqtan aýyl halqyna jumys berý kerek. Joǵaryda aıtylǵan «maldaı nesıe» arqyly halyqty qoldaý kerek. Prezıdent aıtqan «Qarapaıym zattar ekonomıkasynyń» áleýetin paıdalaný qajet. Bul úshin joǵaryda aıtylǵan tártip boıynsha, ár aýdan óz bıýdjetinen tikeleı aýdan ákiminiń jaýapkershiligimen, kelisimshart ar­qy­ly kepildiksiz kredıt berý kerek. Kelisimshartqa aýdan jáne aýyl ákimi, sharýa qojalyǵynyń basshysy qol qoıýy qajet. Zań aıasynda aýdan, aýyl ákimshilikteri janynan kommýnaldyq mekemeler ashyp, aýdan kóleminde ózderine qarasty áleý­mettik mekemelerdiń aǵymdaǵy jóndeýden bastap kúrdeli jóndeýine deıin jáne kanaldar men aryqtardy tazalaý qyzmetterin de sol mekemege júkteý qajet. Aýyl turǵyndarynyń kópshiligi malynyń jem-shóbin qamta­masyz etý úshin sharýamen aınalyssa, ekinshisi kommýnaldyq mekemesinde jumys istep eńbek aqylaryn alar edi.

Batyrbek QULEKEEV,
Taraz qalalyq máslıhatynyń hatshysy
Jambyl oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar