Qazaqstan • 06 Qyrkúıek, 2019

Súlesoq pendeni dúnıege ákeletin...

393 retkórsetildi

Qazaqty ult retinde joıýdy kezeń-kezeńimen, josparly túrde júrgizgen patsha bıligi memleketimizdiń belgisi handyqty, ulttyń ózin ózi bıleýiniń kórinisi aqsaqal, bıler bıligin joıyp bolǵan tusta revolıýsııa álemdi tóńkerdi. Tóńkerispen bılikke qoly jetkender qazaqty qurtyp, jerine ıe bolyp qalý saıasatyn umytqan joq. Tek ádisin ózgertti. Orystandyrý saıasaty júıeli túrde júrgizildi.

Áýelgi kezekte ár otbasyn qa­zaqy tirlikten, qazaqy dúnıe tanymnan, otbasynyń birliginen, qazaqy tárbıeden aıyrý kerek edi. Bireýdiń ekinshi áıelin sol áıeldiń erkinen tys jylatyp eńiretip, kúıeýinen zorlap aıyrý jappaı óristedi. Ár otbasyna «sıvılızasııa» osylaı ákelindi. Eldi búldirgish biren-saran qutyrǵan jaýlyqty da tabyldy. Olar el-eldi aralap «áıel teńdigin» jyrlap baqty. Er men áıel teń. Erkek ne istese áıel sony isteýge bolady degen uǵym áıel sanasyna sińirildi.

Bul saıasat eldi dúrliktirgen baı ataýlyny jappaı kámpes­keleýmen, odan ári «kóterilis jasady» dep 1930-1931 jyldary azamattardy top-tobymen atýmen, 1932 jylǵy halyqty jap­paı qyryp salǵan ashtyqpen, odan tiri qalǵandy «halyq jaýy» dep kózin qurtýmen, endi ǵana ósip kele jatqan jastardy fashızmniń oǵyna baılaýmen jalǵasty. Qazaq halqy eseńgirep qaldy. Osy tusta «Selına» degen opasyz aıqaı bastalyp, ár aýylǵa túrme-túrmeni meken etken neshe alýan buzyqtar qotaryla tógildi de, qazaq sany óz jerinde 30%-ǵa jetpeı qaldy. Eseńgiregen qazaq jappaı oryssha shúldirleı bastady. Bizdiń aýyldyń basqarmasy Táıim aqsaqal kartobyn jınaý úshin Rýdnıktegi orystan «kartoshka tam lı, mashına nam lı» dep kómek surap barypty.

Qazaq tili otbasylyq til, tip­ti odan da tómengi jaǵdaıǵa tú­sip qaldy. Qazaq mektepteri sol­tústik oblystarda jappaı jabylsa, basqa aımaqtarda «shyqpa janymnyń» jaǵdaıynda edi. Mek­­tepterde qazaq tili «kereksiz pán» retinde qaraldy. Tipti qa­zaq balabaqshalary da joq edi. Betbaqdalanyń shetindegi bala­baq­shanyń aty «Chebýrashka» edi. «Qaı qazaq tilin burap muny aıtyp jatady, «Shubareshki» deıdi ǵoı» degenimizge sol sovhoz partkomy attaı týlap ashýlandy. Bir partkom «Itazý» degen jerdi «Bul ne sumdyq? Endi bul jerdi «Novaıa zarıa» deý kerek» dep ózeýredi.

Shaladúrsin partorgtar aq­sa­­­qal­dardyń kóneniń sózin aı­týyna, jyraýlardyń esimin ataý­­­ǵa tyıym saldy, tipti qatty qa­­daǵalady. О́tken ǵasyrdyń jıyr­­­masynshy, otyzynshy jyl­dar­daǵy qazaq oqyǵandary, zııa­lylar qazaqtyń ulttyq bolmysy, bolashaǵy úshin jantalasa kú­resken. Endiginiń qazaq bolmysynan alystap oqyǵany, shala oqyǵany, ınstıtýttyń «zaochnıkı», «zaochno» bitirgeni, ózin «zııa­ly» dep sanaıtyny partııanyń aıtqanyn buljytpaı oryndaýshy, partııa saıasatyn júrgizýshi ǵana. Sol partııanyń negizgi kózdegeni qazaqty ult retinde joıý ekenin túsingisi de kelgen joq. Sóıtip basyna osynshama aýyrtpalyq túsken, eseńgiregen halyq bala-shaǵasyn jappaı oryssha oqýǵa berip, qazaqtyń ulttyq beınesinen biraýyz sóz aıtpaı ózi biletin, ishteı uǵatyn jaǵdaıdan balasyn «áıteýir tiri júrsin» dep aý­­laqtatty. Qazaq otbasynan shyq­­qan balalar orystyń qazaqy kóshirmesi bolyp shyǵa keldi. Keńes­­tik otbasylyq saıasat, sol sıs­tema degenine jetip qaldy. Sóı­tip otbasy oryssha oılaıtyn, sóıleıtin adamdardy shyǵaratyn konveıerlik mashınaǵa aınalǵan. Bir kórshiniń qyzy «ıa rýsskaıa» degeniniń kýásimiz. Sony estigen ákesi ózinshe máz.

Sóıtken keńestik júıe de kel­meske ketti. Osy táýelsizdik al­ǵan shırek ǵasyrdan asatyn ýaqyt ishinde qazaq jerinde týyp-ósken qazaqtyń balasy ne taza oryssha, ne eki sózdiń birine «rýsskııin» qosyp sóılep júr. Oramalyna shashyn jasyrý túgili, sholaq dambal kıgen talaı áıel balasyn «Ivanýshka» demese de «Imanjan» deýge tili kelmeı júr. О́tken sumdyqtan ary­lý­dyń birden-bir joly otarsyzdaný, ıaǵnı qazaqqa jat pıǵyl­dan, jaýlyq áreketterden, sony júrgizýshilerden qutylý bizde iske aspady. Qandaı rejim bolsa da jabysa salatyndar úshin «Otan», «ult», «mádenıet» degen uǵymdar jat, ózderiniń qaraqan bastary aman bolsa, kenedeı jabysyp shi­renip jatsa bolǵany.

Solardyń yqpalymen qazaq eliniń rýhanı damýy, til men din­niń óristeýi mádenıettiń ósýi óz ózinen birtindep oryn alady degen enjarlyq uǵym paıda boldy. Til shubarlansa, túrli dinder, sektalar araǵa kirip, qotyr eshkideı bolyp shyǵa keldik.

Jastarǵa balalyq shaǵynan ulttyq qundylyqtardy, ulttyq bolmysty, til, din, mádenıet týraly uǵymdardy júıeli túrde sińirmeýdiń saldarynan keshegi jappaı kitap, gazet oqıtyn otbasyn eshteńe oqymaıtyn otba­syǵa aınaldyrý saldarynan en­di eshteńege qyzyq­paıtyn, yntalanbaıtyn súlesoq jandar shyǵyp jatyr.

Shetelderdiń rýhanı ekspansııasy otbasylyq birlikti irite tú­sýde. Musylman elderinde ajy­rasý 1 ne 2% bolsa, bizde 30%-dan asyp ketti. «Sýısıd» degen páleden álemniń aldyndamyz. Te­­le­­dıdardan árkimniń kó­retini otbasyndaǵy urys-keris. Osydan «úlgi» alǵan soń... Qazaq «áıeldiń úndemegeni – bılik aıt­qany» dep uǵynatyn, qyzdarǵa osyny uǵyndyratyn, eri de osy erejeni biletin, soǵan súıe­netin. Qazaqy tárbıeni jú­ıeli túrde uǵyndyratyn teledıdar bar ma? Búlingendi kórip ishiń ashıdy da.

Salmaqty, jurtty ilgeri súı­rer ıdeologııanyń bolmaýy saldarynan keshegi partııashyldar endi rýshyldyqty qozdyryp álek. Bir babasyn «kún kósem», áıteýir shoqpar ustaǵanyn «Alpamys» jasap, burynǵy ultty uıytqan tulǵalardyń arda isin jasyryp, tipti esimin óshirýge áýes. Keıbir sheneýnikter aýdandyq mýzeıden Shortanbaı jyraýdyń esimin alyp tastasa, endi bireýleri ony qalpyna keltirýge qarsylyq kór­setip, kedergi jasaýǵa tyrysýda.

Shortanbaıdyń kitaby­nyń professor Vınnerdiń aýda­rýymen, zertteýimen HIH ǵasyrda aǵylshyn tilinde Amerı­kada shyqqany olar úshin kerek emes. Kóz bar, kóńil sóngen, sana soqyr. Uly jy­raý­dyń kitabynyń aty «Zar zaman». «Zar zaman» degen jasyryn uıymǵa Álıhan Bókeıhanulynyń 20 jasynda múshe bolǵany sanasyna sáýle túspegenderge qajeti joq.

Sanamyzdyń tumshalanýyna ulttyq áýenniń, ulttyq mýzyka­nyń búgingi hali de qatty áser etýde. Ulttyq áýenniń sarqyl­mas qaınar bulaǵy, ózińdi qa­zaq ekenińdi sez­diretin, Uly dala­nyń uly eke­nińdi júregińe quıdyratyn Bir­jan saldyń, Aqan seriniń, Úkili Ybyraıdyń, Abaıdyń ánderin teledıdardan sońǵy ret qaı jyly estigenimizdi umytyp qaldyq. Osy elge qazaq kerek pe, kerek emes pe dep júr edik, Elbasy ulttyq mereke – Dombyra kúnin jarııa etti. Qýa­nyshta shek joq. Ári qaraı... «Ári qaraı qalaı bolar eken?» dep júrek kúpti. Aýdandarda dombyramen án aıtqyzbaı qoıǵaly qashan? Osy shara ilgerilep ketý úshin de Úkimettiń arnaýly sheshi­mi kerek ekeni aıdan anyq. Ár konsertte Birjan, Aqan, Ybyraı, Muhıt, t.b ánderiniń oryndalýy baǵdarlamanyń jartysyna jetýi kerek ekeni ashyq aıtylǵan sheshim bolmasa, Dombyra kúni de aıaqsyz sharanyń biri bolyp qala ma desedi jurt.

Táýelsizdik alǵanymyzǵa shı­­­rek ǵasyrdan asyp ketse de bú­ginde jıyrmadan asqan jas­tar oryssha sóılesip, ne qaza­ǵy qo­ıyrtpaq tilde uǵysyp jat­qa­ny árkimge aıan. «Qazaqtar óz til­derińdi ózderiń bilip alyńdar, bizde neleriń bar» degen bóten jurttyń kelemejin san estidik. О́z tiline ıe bolmaǵan bizdeı eldi taba qoıar ma ekensiz. Orysy joq jerde, aýdanda, orys klasyn ashyp júrgen de biz. О́rkenıetti elder tilin taza saqtaý úshin til polısııasyn engizgen. Bizde ózge jurt úshin zorlyq joq, qazaq bola tura qasaqana tildi buzǵan qazaqty jónge salýy úshin til polısııasy aýadaı qajet jaǵdaıda turmyz.

Marqum bıshi Maııa Plıses­kaıa­nyń ınternet paraqshasyna «qa­zaqtyń orysqa qulaı be­ril­gendigi, oryssha aksentsiz sóı­leýge tyrysyp qubylýy qan­daı jıirkenishti, qandaı ókinishti opa­­­syzdyq» dep jazǵany aıdaı shyn­dyq. Bı­shiniń osy sózin ár me­kemeniń mań­daı­shasyna ilip qoı­sa bolar edi.

Iаpyr-aı! Endiginiń balasy da qysta jabaǵyǵa minýdi qoıypty. «Jabaǵyńyz bar ma?» dep tizilip turýshy edi.

Endi ol da kórgen tústeı. Bala bitken úı kúshik. Kompıýterge ne qaltafonǵa tel­mirgen. Ákesi men sheshesiniń jum­saǵanyna qyr­syǵa ún qatyp, tyrjıǵan hal. Jabaǵy degennen qasqyrdy kór­gen­deı shoshıdy. Uly dalany dúbirletken jaýynger halyqtyń endigi urpaǵy osy. Atqa minip Uly dalany kezbek túgili aıfonynan bas kótermegen mynalar kisimen kisishe sóılese alar ma eken? Osylardan ulttyq namys­ty qorǵaıtyn azamat shy­ǵady deý bekershilik bolar. Ba­lalar jabaǵyǵa emes, aıfonǵa «minip» shapqylap keledi. Sú­ri­nedi-aý. Beımálim asaýdy qalaı aýyz­dyq­taımyz?

Kámel JÚNISTEGI,
jazýshy,
«Qurmet» ordeniniń ıegeri

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Izgilik elshisi

Aımaqtar • Búgin, 17:38

Soltústik oblystarda boran bolýy múmkin

Qazaqstan • Búgin, 16:18

Kún energııasy Oralǵa jetti

Aımaqtar • Búgin, 15:46

«Aqyny aq Ertistiń – Qımadıden...»

Rýhanııat • Búgin, 12:46

Fýtbol: Makedonııamen teń oınadyq

Fýtbol • Búgin, 12:24

Kúlki kerýeni № 3

Rýhanııat • Búgin, 11:38

Eń qysqa áńgime. Jandos Júsipbek

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:32

Eń qysqa áńgime. О́mirjan Ábdihalyquly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:29

Eń qysqa áńgime. Baýyrjan Babajanuly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:24

Dala úni Almatyda bastalady

Rýhanııat • Búgin, 10:19

Tekti sózdiń tóresi Almatydan bastalady

Aımaqtar • Búgin, 10:11

Taǵylymdy tulǵa

Rýhanııat • Búgin, 09:36

Ǵylym qanatyndaǵy ǵumyr

Rýhanııat • Búgin, 09:34

Moıynqumǵa ushaq qatynaıdy

Aımaqtar • Búgin, 09:29

«Para berme» chellendji bastaý aldy

Aımaqtar • Búgin, 09:27

Kásipodaq úzdikteri marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:26

Bı-aǵa salǵan án eken...

Rýhanııat • Búgin, 09:17

Qaıta oralǵan «Don Karlos»

Rýhanııat • Búgin, 09:15

Jeti óner qonǵan jampozym

Rýhanııat • Búgin, 09:12

Taǵdyry tańdalǵan patshaıym

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Naǵyz qazaq

Rýhanııat • Búgin, 09:05

«Brakoner» biraz basbuzardy quryqtady

Aımaqtar • Búgin, 09:00

Reseıden de úırenýge bolady

Saıasat • Búgin, 08:52

Zań jobasyn talqylady

Qoǵam • Búgin, 08:46

IýNESKO-nyń syılyǵyn jeńip aldy

Qazaqstan • Búgin, 08:45

Uqsas jańalyqtar