MEMLEKETTIK TIL – EL BIRLIGINIŃ KEPILI

Ulystyń uly kúni – Naýryz meıramy qarsańynda Parlament Májilisiniń uıytqy bolýymen “Memlekettik til – el birliginiń kepili” atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótti. Uzaq jyldardan beri arqaýy uzarǵan áńgimege zań shyǵarýshy organnyń jiti mán berýin jaqsylyqtyń nyshany dep bildik. Alǵashqy sóz alǵan Parlament Májilisiniń Tóraǵasy, “Nur Otan” HDP fraksııasynyń jetekshisi Oral Muhamedjanov  táýelsiz elimizdiń arǵy-bergi tarıhyndaǵy tildiń taǵdyr-talaıy týraly tara­typ aıta kelip, osy ýaqyt ishinde biz bir jerdi shıyrlap turmyz ba, álde tyndyrǵandarymyz bar ma degen kókeıkesti suraqty ortaǵa tastady. Oǵan naqty dálel-dáıek­termen ózi jaýap berdi. Tildiń tiregi otbasy, balabaqsha, mektep ekenin eske salyp, on jylda 648 bala­baq­sha ashylǵanyn, 900-den asa mektep boı túzegenin, bir kezderi memle­kettik tilde oqıtyn bala 22 paıyz­dy qurasa, bul kórsetkish qazir 62 paıyzǵa jetkenin, qazaq balalary­nyń 84 paıyzy óz tilinde bilim alatynyn nazarǵa salyp, jalpy áńgimeni qoıyp, naqty iske kóshe­tin kez jetkenin, termınolo­gııa­daǵy ala-qulalyqtan arylý,  aýdarma men sóz jasa­lymdy bir izge keltirý máselesin, teledıdardaǵy olqylyqtardy ońal­týdy, qazaq mektepteriniń, onyń ishinde ult mektepteriniń bedelin kóterýdi, bir tilde sóıleý – birlik bastaýy, ózimizdi-ózimiz jattaı syılaǵanda ǵana, el tilin  biletin, el patrıoty bolyp shyǵatynymyz týraly taıǵa basqan tańbadaı etip jetkizdi. Bilim jáne ǵylym mınıstri Janseıit Túımebaev ulttyq bilim berý júıesindegi memlekettik tildi damytýdyń baǵyt-baǵdary jaıly aıtyp, tildi jetildirýdiń bes baǵy­ty boıynsha atqarylatyn jumys­tarǵa toqtaldy. Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed memlekettik tildiń jaıyn tereńnen tartyp, keńi­nen qamtyp, tildi meńgertý boı­ynsha mınıstrlik 11 baǵyt boı­ynsha jumys júrgizip jatqanyn, naqtylaı tússek, mektepke deıingi mekemelerde, ıaǵnı balabaqsha­lar­daǵy búldirshinderge arnalǵan osy zamanǵy keshendi ádistemelik júıe jasaý jáne soǵan qaraı qajetti oqý quraldaryn shyǵarý Elbasy Jol­daýynda tapsyrylǵan “Balapan” baǵdarlamasymen ushtastyryla­ty­nyn kóldeneń tarta kelip, qazaq tiliniń memlekettik qyzmet júıe­sindegi órisin keńeıtý, eń bastysy – memlekettik qyzmetshilerdiń til bilý jónindegi jaýapkershiligin arttyrý, memlekettik tildi zamanǵa saı aqparattandyrý, teledıdar baǵ­darlamalaryndaǵy oralymsyz­dyq­ty ońtaılandyrý, taǵy basqalar týraly naqty tujyrymdary men usynystaryn ortaǵa saldy. Al til týraly zańnyń oryndalý barysy jaıly Bas prokýrordyń orynbasary Muhtar Jórgenbaev  oı sabaqtap, 2001 jyldan beri mem­lekettik tilge bólingen qarjynyń mıllıonnan mıllıardtaǵan teńgege artqanyn, biraq is qaǵazdaryn júr­gizý men qujat almasý áli de bolsa resmı tilde (75 paıyz) júretinin, sońǵy tórt jyl ishindegi tekserý­lerge qaraǵanda myńǵa tarta zań buzýshylyqtardyń oryn alǵanyn atap kórsetti. Tipti tilge bólingen aqshanyń talan-tarajǵa túsip, oryn­syz jumsalǵany da anyq­talǵan. Sol sekildi zań talaptaryna júrdim-bardym qaraıtyn azamat­tar­dyń da az kezdespeıtinin, keıbir sheteldik fırmalardyń otandas­tary­myzdan aǵylshyn tilin bilýdi talap etetinin, prokýrorlyq tek­serý barysynda ondaılarǵa shara qoldanylǵanyn atap ótip, til máselesindegi tártip zań aıasynda múltiksiz oryndalýy qajet ekenine ekpin túsirdi. Negizgi baıandamalardan keıingi jaryssózge Parlament Senatynyń depýtaty Ǵ.Esim qatysyp, qazaq tili – eldiktiń rýhanı ólshemi dep el tutastyǵy til tutastyǵynda jat­qa­nyn, keńes zamanynda qazaq tili ult tili delinip kelse, qazir mem­lekettik til dárejesine kóterilgenin kóldeneń tartty. Halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵamynyń prezı­denti, akademık О́.Aıtbaev tildi damytý­daǵy qoǵamdyq uıymdardyń róline toqtalyp, eldik máselelerdi kóterdi. Ásirese, Baıqońyrdaǵy qazaq balalarynyń ózge mem­le­kettiń bilim baǵdarlamasymen oqyp jatqanyna  alańdaýshylyǵyn bildirdi. Pavlodar oblysynyń ákimi B.Saǵyntaev jergilikti bılik organdarynyń is qaǵazdaryn memlekettik tilge kóshirý jónindegi jumysy jáne ózge ult ókilderiniń memlekettik tildi meńgerýge qol jetkizýiniń ákimshilik uıymdastyrý tetikteri jaıly oı órbitse, Májilis depýtaty B.Bekjanov til týraly zańdy jetildirý týraly másele qozǵady. Májilis depýtaty E.Tarasenko til namysy — el namysy dedi. A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Sh.Qurmanbaıuly til saıasatyn ǵylymı turǵydan qamtamasyz etý máselelerin, al Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń kafedra meń­gerýshisi F.Orazbaeva qazaq tilin oqytý ádistemesi men standarty týraly ashy da bolsa aqıqatty alǵa tartty. Májilis depýtaty V.Vı­shnıchenko memlekettik tildi damytý isinde Qazaqstan halqy Assam­bleıa­sy qosyp otyrǵan úleske toq­taldy. Ál-Farabı atyndaǵy Ult­tyq ýnıversıtettiń magıstran­ty A.Danchenko sózin ózi shyǵarǵan óleńmen bastap, qazaq tiline jastaı tánti bolǵanyn, qazir memlekettik tildiń janashyrlary til taǵdyry týraly aıtyp ta, jazyp ta jat­qanyn jetkizdi. О́zge tilderdi bilgen sózsiz jaqsy, biraq Qazaqstanda turatyn qazaqtarǵa óz ana tilin bilmeý – uıat. О́zin óz eliniń azama­tymyn dep esepteıtin qandaıda ózge etnos ókiliniń memlekettik tildi bilýi – basty mindet, dedi. Ǵylymı-praktıkalyq konfe­ren­sııa plenarlyq otyrystan keıin seksııalarda jumys jasap, memlekettik tildi damytýdyń zań­na­malyq negizderi, ózge de máse­leler boıynsha  pikir almasyldy. Alqaly jıyn týraly tolyq­qandy materıal gazettiń aldaǵy nómirleriniń birinde jarııalanatyn bolady. Súleımen MÁMET.