Sýretterdi túsirgen Rafhat HALELOV
Oral qalasyna Bókeılik betten kirer qaqpada, Shaǵan ózenindegi kópirdiń aýzyndaǵy alańda ornatylǵan eńseli eskertkishtiń jalpy bıiktigi – 13 metr. Aýyzdyǵymen alysqan qos arǵymaqtyń biri – oń qolyna naızasyn tik ustaǵan dýlyǵaly Isataı bolsa, odan bir-eki qadam keıin ilesken – basyna shyt oramaldy shart túıip, qara dombyrasyn qolynan tastamaǵan daýylpaz Mahambet. Qos batyrdyń da júzi ári susty, ári jyly. Qoladan quıylǵan eskertkishtiń ózi 5,5 metr bolsa, granıtpen qaptalǵan tuǵyry 7,5 metr bolady. Eskertkish keenniń avtorlary – astanalyq músinshiler Serik Rýstambekov, Rınat Abenov, Erbol Zııabekov.
Eskertkishtiń ashylý rásimi qazaqy dástúrdegi ádemi toı bolyp ótti. Ájeler shashý shashyp, balalar kámpıt terip máz bolsa, H.Bókeeva atyndaǵy qazaq drama teatrynyń ártisteri Isataı men Mahambet sarbazdarynyń beınesin somdap, jınalǵan jurttyń rýhyn kóterdi.
- Búgin barshamyz úshin erekshe ári tarıhı kún. Mine, eli úshin er bolyp týǵan qos arys – Isataı Taımanuly men Mahambet О́temisuly babalarymyzǵa arnalǵan eńseli eskertkish Aq Jaıyq óńirinde, oblys ortalyǵy – Oralda boı kóterdi. Biz úshin erkindiktiń, otansúıgishtiktiń jáne azat rýhtyń saıypqyrany Isataı men Mahambet qandaı qurmetke de laıyq. Elbasymyzdyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy óshkenimizdiń qaıta janýyna, bardyń qadirin bilýge kóp úlesin qosýda. Osynaý jańǵyrý kezeńinde ulylarymyzdy qasterleý – qasıetti boryshymyz. Taıaýda ǵana ótken «Ulytaý – 2019» halyqaralyq týrıstik forýmynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev «Tarıhtyń, tarıhı tulǵalardyń qadir-qasıetin baǵalaı bilý – barshamyzdyń ortaq paryzymyz» ekenin atap ótti. Zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy bolǵan Ábish Kekilbaev aǵamyzdyń: «Dúnıede Mahambetteı adamdardyń bolǵany ózińniń adam degen násildiń tóli ekendiginiń zańdy maqtanyshyn týǵyzady» degen sózi ómirsheń ekeni ras. Al azatker aqynnyń:
Tolarsaqtan saz keship,
Toqtamaı tartyp shyǵarǵa
Has úlekten týǵan kátepti,
Qara nar kerek bizdiń bul iske, - degen jyr joldaryn rýhtanbaı oqý múmkin emes, - dep tolǵady quttyqtaý sózinde Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Ǵalı Esqalıev.
El júregindegi eńseli sózdi Aq Jaıyqtyń aqyn qyzy, QR eńbek sińirgen qaıratkeri, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik syılyǵynyń laýreaty, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Aqushtap Baqtygereeva aıtty:
– Halqymnyń eki qara balasynyń esimi – Isataı, Mahambet ǵasyrlar boıy ólmeı, ár júrekte jazyldy. Osylar aıtqan erkindikti ańsaǵan halyq balalaryna Isataı, Mahambet dep at qoıyp, úmittendi. Ultynyń, urpaǵynyń, týǵan dalasynyń taǵdyry úshin, erkindigi úshin, búgingi bolashaqtyń baqyty úshin bireýi janyn qıdy, bireýi basyn keskizdi. Iаǵnı, týǵan elge, Otanǵa, óz ultyna qalaı qyzmet etýdiń úlgisin kórsetken qos batyrdy tarıhtyń da, ulttyń da, halyqtyń da umytýǵa haqy joq. Búgin biz soǵan kýámiz. Dál qazir bizder turǵan jerde Mahambet aqynnyń aıaǵynyń izi jatyr. «Edil men Jaıyq eki ózen, el qondyrsam dep edim. Jaǵalaı jatqan sol elge mal toltyrsam dep edim. Eńsesi bıik aq orda, Eriksiz kirsem dep edim…» degen edi. Sol ańsaǵan erkindiktiń aq ordasy bar búgin. Endeshe, ár ata-ana solarǵa laıyq eńkeımeı kiretin, namysty, rýhty etip óz ulyn ósirýi kerek. Árbir adam «babalar aldyndaǵy, rýh aldyndaǵy boryshymdy atqaryp júrmin be, álde joq pa?» dep oılanýy kerek. Bul árkimniń boryshy. Sol úshin eskertkish qoıyldy. Bul – tas músin emes, bul – arýaq! Olar ólgen joq, olar – ólmeıtin rýh! Namystaryńyz qalǵyǵan kezde osy jerge kelińizder, jandaryńyz qınalsa da osynda kelińizder. Ádildik ańsasańyzdar, Mahambettiń óleńin oqyńyzdar! Rýhy joq ultty kim kóringen mazaq etedi, kim kóringenniń aıaǵynda jatady. Sol rýhty kóterý úshin osy eskertkish qoıylyp otyr, – degen aqynnyń sózine jınalǵan jurt dúrkirete qol soqty.
Qos batyrdy ulyqtaý sharasy budan keıin Hadısha Bókeeva atyndaǵy Batys Qazaqstan oblystyq qazaq drama teatrynda «Babamyzdyń órshil rýhy óshpeıdi» atty ǵylymı-tájirıbelik konferensııada jalǵasty. Ǵylymı jıynda Almaty qalasynan arnaıy kelgen ǵalym, fılılogııa ǵylymdarynyń doktory, «Arys» qorynyń tóraǵasy, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan mýzeı dırektory Ǵarıfolla Ánes Mahambet ensıklopedııasyn qurastyrý jaıyndaǵy oı-pikirin aıtsa, Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty konservatorııasy Halyq mýzykasy fakýltetiniń dekany, Qazaqstan Respýblıkasyna eńbek sinirgen óner qaıratkeri, professor Kárıma Saharbaeva Mahambettiń mýzykalyq murasy jaıynda jan-jaqty baıandama jasady. Al Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jańabek Jaqsyǵalıev «Isataı men Mahambet Jasqustaǵy han ordasyn nege shappady?» degen máselege óz tujyrymyn usynsa, Oraldaǵy Jáńgir han atyndaǵy tarıhı-etnografııalyq mýzeı meńgerýshisi Nurjan Tólepov Isataı qaza tapqan sońǵy urys – Aqbulaq shaıqasynyń ótken jerine qatysty tyń boljam aıtty.
Osy kúni Mahambet murasyn súıer qaýymdy erekshe tolqytqan ǵajap sáttiń biri – jasy toqsanǵa kelgen qart dombyrashy, qazaq kúı óneriniń altyn qoryna Mahambettiń «О́kinish» kúıin jáne basqa kóne shyǵarmalardy jetkizgen О́tegen Jumashev aqsaqalǵa Mahambet syılyǵynyń tabys etilýi boldy. Aıtýly sharaǵa Atyraý oblysynan arnaıy kelgen delegasııa atynan sahnaǵa shyqqan aqyn Álııa Dáýletbaeva Isataı men Mahambet eskertkishiniń ashylýy Aq Jaıyqty tel emip, qum Naryndy birge jaılaǵan Atyraý men Oral halqyna ortaq qýanysh ekenin aıta kelip, Mahambet murasyn nasıhattaýda kóp jyldyq eńbegi úshin halyq kúıshileri О́tegen Jumashev, Edige Nábıev, Ermek Qazıevterdi Mahambet syılyǵymen marapattaý týraly sheshimdi jarııa etti.
Saltanatty kesh Mahambet shyǵarmalary men Isataı-Mahambetke arnalǵan kompozısııalardan turatyn óner týyndylary shyrqalǵan konsertpen qorytyndylandy.
Batys Qazaqstan
