Álem • 09 Qyrkúıek, 2019

Polsha tarıhı derekti qaıta qaraıdy

48 retkórsetildi

Bıyl II Dúnıejúzilik soǵystyń bastalǵanyna 80 jyl toldy. Qaıǵyly datany qandy qyrǵynnyń oǵy alǵash atylǵan elde – Polshada atap ótý dástúrge aınalǵan. Bul jolǵy eske alý sharasy fashızmdi synaýmen qatar, saıası turǵydan da erekshe boldy desek qatelespeımiz.

Esterińizde bolsa, osy­dan­­ 80 jyl buryn 1 qyr­kúıek­­­te Germanııanyń so­ǵys ke­­­mesi Polshadaǵy Ves­­­­­ter­­plat­te aılaǵyna shabýyl ja­­­­sa­­dy. Osylaısha, II Dúnıe­­­jú­zilik soǵystyń ór­ti tu­tan­ǵan edi. Keıinirek zul­mat­tyń aýyrtpashylyǵy artta qal­ǵan­nan soń soǵysta qaza tapqan mıl­lıondaǵan adamdy eske alý úshin osy kúndi, dál sol jerde atap ótip keledi.

Joǵaryda aıtyp ótkenimiz­deı, bıylǵy sharanyń birqatar ereksheligi bar. Birinshiden, rá­sim ádettegideı Vesterplatte aı­laǵynyń mańynda emes, Var­sha­vada jáne Velıýn qalasynda ót­ti. Aıta keterligi, Velıýn de­­ soǵys órtine birinshi bolyp sha­­­­­lynǵan mekenderdiń biri sa­nalady. Keıbir buqaralyq aq­parat quraldary Polshanyń mundaı qadamynyń astarynda Vesterplatte aımaǵyn qazirgi bılikke qarsy oppozısııalyq partııa basqaratyny jatqanyn aıtady. Áıtse de, mundaı alyp-­qashpa áńgimeni jaıyna­ qal­dy­ryp, negizgi máselege oral­­saq.

Bul joly eske alý sharasyna Germanııanyń, Slovakııanyń, Horvatııanyń, Lıtvanyń, Ven­grııanyń, Ýkraınanyń, Chehııa­nyń prezıdentteri, Ger­ma­nııa­nyń kansleri Ange­la Mer­kel, Fransııa men Belgııanyń pre­mer-mınıstr­leri, AQSh-tyń vıse-prezıdenti Maık Pens qatysty. Jıynǵa Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın shaqyrylǵan joq.

Munyń sebebin Polsha prezıdentiniń baspasóz hatshy­sy Blajeı Spıhalskıı bylaı túsindirdi: «Is-shara tarıhı oqıǵaǵa arnalǵan. Alaıda sha­qyrtýdy tarıhı málimetke qarap emes, zamanaýı prınsıp­ke súıenip jasadyq». Al prezıdent keńsesiniń basshysy Kshıshtof Sherskııdiń aı­týyn­sha, qonaqtar tizimin túz­gende sol eldiń qanshalyqty ha­lyq­aralyq quqyqty saq­taı­tynyna, basqa eldiń egemen­digi men terrıtorııalyq tutas­ty­ǵyna qurmeti qandaı ekenine mán bergen.

Reseıdiń shaqyrylmaǵa­ny­nyń sebebine el prezıdenti Andjeı Dýda da rásimde sóı­legen sózinde toqtala ket­ti. «Eýropanyń ózinde ımpera­lıs­tik tendensııany – shekarany kúshpen ózgertý, basqa elge basyp kirip, jerin tartyp, tur­ǵyndardy qanaýyn áli kúnge deıin kórip kelemiz. Buǵan kóz juma qaraý – beıbitshilik kepili emes. Bul – basqynshy adamdardy kúsheıtý, olardyń keleshekte taǵy sondaı qadam jasaýy­na jol berý» dep málimdedi. Son­daı-aq halyqaralyq qoǵam­das­tyq birigip, mundaı áreketke tos­qaýyl qoıýdyń qajettigin, 2008 jyly Grýzııada, 2014 jyly Ýkraınada bolǵan oqıǵa­lar­­dyń qaıtalanbaýy kerek eke­nin atap ótti.

Soǵystyń bastalýyna 80 jyl tolǵanyn eske alý sharasyna Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın­­­niń shaqyrylmaýyn álem­niń buqaralyq aqparat qural­da­ry túrlishe qabyldady.

«10 jyl buryn Polshaǵa kelgen Reseı Prezıdentiniń bul joly shaqyrylmaýy kúdikti kórindi. Onyń shaqyrylmaý sebebi – Máskeý bıliginiń 2014 jyly Ýkraınaǵa tıesili Qy­rymdy basyp alýyna qa­tysy bar», dep habarlady Reıter agent­tigi. Al Al Jazeera tele­ar­nasy Reseıdiń shaqy­rylmaý se­bebin NATO-ǵa, Eýro­pa­lyq­ odaqqa ne «Shyǵys árip­tes­terine» kirmeıtinimen tú­sin­dirdi. Al Izvestııa gazeti V.Pýtın­niń jıynǵa qatyspaýy – onyń álemdik mańyzyn túsir­genin jazady.

Budan bólek, Reseıdiń is-sharaǵa shaqyrylmaýynyń taǵy bir sebebi mynada. Polsha bı­ligi KSRO-ny fashıstik Ger­ma­nııamen kelisim jasasty, 1939 jyly el aýmaǵyna basyp kir­di dep esepteıdi. Iаǵnı, talaı jyl Keńes ókimetiniń qol astynda bolǵan el budan bylaı KSRO-ny nasızmnen azat etýshi dep emes, basqynshy retinde kóretinin baıqatty.

Osy oraıda, KSRO tarapyn fashızmnen qutqarǵan joq dep esepteıtinder qataryna Bolgarııanyń da qosylǵanyn aıta ketken jón. Osy eldiń Syrtqy ister mınıstrligi ta­rat­qan málimdemege súıensek, Keńes ókimeti Eýropadaǵy na­sızm­men kúresýge úles qos­qanymen, «azat etýshi» degen ataý­ǵa laıyq emes.

«Keńes áskeriniń qalqany Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderin jarty ǵasyr boıy qýǵyn-súrginge ushyratyp, aza­­mattyq tanymdy túsirip, eko­­nomıkalyq damýdy tejep, bas­qa Eýropa elderindegi ilge­rileý dınamıkasyna ilesýi­ne tos­qaýyl qoıdy» dep habarlady.

Aıtpaqshy, jıynnyń ashylý saltanatynda Germanııa prezı­denti Frank-Valter Shtaın­maıer Polsha turǵyndarynan, jalpy álem halqy aldynda nemis ulty atynan keshirim surady. «Eýropanyń basqa bury­shynda ana tilimde sóı­leýge, áńgime aıtýǵa dál osylaı qınalǵan emespin... Men Ger­manııanyń tarıhı kinási úshin keshirim suraımyn jáne nasızmdi aıyptaý – mindetimiz», dedi.

Polshadaǵy oqıǵa myna nár­­seni anyq baıqatsa kerek. Birin­shiden, halyqaralyq qo­­ǵam­dastyq basqynshy pı­ǵyly bar elderdi shettetýin odan ári jalǵastyra beredi. Ekin­shiden, buǵan deıin KSRO-nyń yqpalynda bolǵan elder ony­men at-quıryǵyn múldem úzý­di kózdeıdi. Úshinshiden, Bol­garııa, Polsha sekildi mem­­le­ketter Keńes áskeriniń fa­shızm­­di jeńýi, Eýropany azat etýi sekildi buǵan deıin aıtylyp kelgen derekterdi qaıta qa­raý qajet dep esepteıtinin kórsetedi.

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar