Rýhanııat • 09 Qyrkúıek, 2019

Tarıh qoınaýyndaǵy Torǵaı

32 retkórsetildi

Týǵan jer – týǵan ólke. Osy sózderdiń astarynda qanshama mán, qanshama óz týǵan jerińe degen ystyq saǵynysh, máńgi tolas­tamaıtyn súıispenshilik jatyr. Týǵan jer – adam balasynyń ósip-óngen ortasy, baǵa jetpes qundylyǵy. Týǵan jer tarıhy, onyń taý-tasy, ózen-kóli, ol jerlerde ǵasyrlar synyna tótep bergen sáýlet óneri eskertkishterin, atadan balaǵa mura etip saqtaı otyryp, kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý – sol óńirde, aımaqta týyp-ósken árbir perzenttiń paryzy. Osyndaı uly maqsattarǵa halyqty úndeıtin Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» maqalalary – Qazaqstan halqynyń rýhanı baılyǵyn jańartýǵa, jaqsartýǵa, damytýǵa baǵyttalǵan. Onyń aıasynda ár alýan baǵyttary bar.

Negizgi baǵyttardyń biri – bul «Týǵan jer». Sebebi ár­bir adam óziniń týǵan jerin bil­meıinshe, jalpy ulttyń tarıhyn bilý ol múmkin emes jaǵ­daı. Ár jerdiń tarıhy – tutas bir halyqtyń, tutas bir ult­tyń bólinbes bólshegi. Osy oraı­da, biz ótken jyldan bas­tap Torǵaı dalasyndaǵy áli kúnge deıin zerttelmegen kóp­tegen tarıhı orynǵa ekspe­dısııa uıymdastyrýdy bas­tadyq. Bul jumystardy tek Tor­ǵaı halqyna ǵana emes, jalpy qazaq halqynyń tarıhyn tereń­detip bilýge, onyń qalaı ómir súrgendigin, ádet-ǵur­pyn, salt-sanasyn, mádenıetin jas ur­paqqa túsindirýde óte bir ma­ńyz­dy is-sharanyń biri retinde qaras­tyrýymyz qajet.

Ústimizdegi jyldyń maýsym­ aıynyń 10-24-i aralyǵynda Y.Al­tyn­­sarın atyndaǵy Ar­qa­lyq memlekettik pedagogıka­lyq ıns­tıtýtynyń «Tarıh» maman­dy­ǵynyń 2-kýrs stýdentteri  Arqalyq qala­syna qarasty Jańaqala (Qaratorǵaı) óńirinde kezekti arheo­logııalyq tájirıbeden ótti.

Bıyl arheologııalyq qaz­ba júrgizýde aýa raıy aıtar­lyq­taı qońyrjaı bolyp, qazba jumys­taryn júrgizýge mol múm­kindik týdy. Qaratorǵaı óńi­rin­de tolyp jatqan irili-usaq­ty tó­belerdi, obalardy Á.Mar­ǵu­lan atyn­daǵy Ar­heo­logııa jáne etnologııa ıns­tıtýtynyń mamandary men elor­dadaǵy Qazaq­stannyń ulttyq mu­ra­jaıy­nyń qyzmetkerleri 2017 jyl­dan beri arshyp, zertteý ús­tinde. Arheologııalyq qaz­ba jumystaryna kelgen stý­dent­ter­di murajaı qyzmet­kerleri Meıir­jan Qyzyrhanov pen Arhat Qaıyrmaǵambetovtar qar­sy alyp, qazba jumystary ba­rysymen jáne tehnıkalyq qaýipsizdik sharalarymen tanys­tyrdy.

Bul óńirge tanymal «Saba-1»­ obasynyń qazba jumystary byl­tyr qyrkúıek, qazan aılarynda júrgizilip, bir jarym aı­ǵa sozylǵan bolatyn. Qaz­ba ju­mystaryna arheologtarmen qatar aýyl turǵyndary da tartyldy. Tabandy qazba ju­mystarynyń nátıjesinde negizgi obadan 150-den asa sadaq-jebesi shyqty, sol mańaıda qazylǵan bir obadan adam súıegi tutastaı tabyldy. Jınaqtalǵan málimetter boıyn­sha, arheologııalyq sarap­tama bo­ıynsha Jańaqala (Qaratorǵaı) óńiri «Saq jáne sarmat taıpa­larynyń shekaralas aımaǵy» degen sheshim ja­salǵan bolatyn. Eger arheologııa ǵylymyndaǵy máli­met­terge qa­rasaq, jalpy sarmat­tardyń jerleý ǵurpynda qorym­ǵa sadaq jebelerin kóptep qoıý­ úr­disi basym, al endi saq jaýyn­geri qo­rymdarynda jebe­lerdi az mól­sherde qoıýymen erek­she­lenedi. Osylaısha qabirlerdegi jerleý rásimine qarap otyryp, onyń qandaı taıpalarǵa tıesili ekenin anyqtaýǵa bolady.

Jalpy sarmat taıpalarynyń ómir súrgen aımaǵy Ortalyq jáne Batys Qazaqstan bolyp tabylady. Tabylǵan máıittiń janynan onyń qandaı áleýmettik topqa jatatynyn aıǵaqtaıtyn boı­tumar, qanjar, túımeler tabyldy. Degenmen qazylǵan obalar zertteýge alǵanǵa deıin to­nalǵan. Oǵan dálel, obalar jol boıynda ornalasqan.

Jańaqala óńiri oba, qorǵan­darǵa baı dese de bolady, úlkeni bar, kishisi bar 50-diń ústinde. Obalar negizinen ózennen alshaq­ta ornalasqan. О́zennen eki-úsh sha­qyrymǵa deıingi aralyqta irili-usaqty tastardy jetkizýdiń ózi óte kóp kúshti qajet etedi. Soǵan qaraǵanda bul qorymdar qolynda bıligi bar patshanyń nemese din abyzdarynyń, ásker­basylarynyń qorǵandary bolý da ǵajap emes.

Arheologııa ǵylymy óte sa­byr­lylyqty, tabandylyqty, kóp kúsh-qaıratty talap ete­tin ǵylym bolyp tabylady. Jaz­­dyń aptap ystyǵynda tap­jyl­maı aýyr jumyspen shu­ǵyldaný tek óz mamandyǵyna degen súıis­penshiligi keremet jan­dardyń qolynan keledi. Oǵan ekiniń biri tóze ber­meıdi. Desek te, arheo­logııalyq qazbaǵa kelgen stýdentter qaýymy kúnniń ys­ty­ǵyna, mazany alatyn qap­taǵan shybyn-shirkeıdiń úzdiksiz shabýylyna qaramastan asqan shydamdylyqpen jumys is­tedi. Aragidik tabylyp qala­tyn arheologııalyq usaq-túıek ol­jalar stýdentterdiń bul ma­mandyqqa degen qyzyǵýshy­ly­ǵyn arttyra tústi.

Tájirıbege kelgen stýdentter úshin arheologtar «Qosoba-1» obektisin daıyndap qoıypty. Biz barǵanda obany elimizdiń ár óńirinen jınalǵan jaldamaly jumysshylar qazyp jatty. Qosobanyń bıiktigi – 2,5 metr. Aýmaǵy 25-30 metr shamasynda. Bul obanyń Qosoba atalýy, osy obanyń janynda shamamen 70 metrdeı qashyqtyqta taǵy bir oba ornalasqan. Sondaı-aq ońtústik jaǵynda 30 metr shamasynda kólemi kishkene oba kórinedi.

Byltyrǵy biz zertteý júr­gizgen «Saba-1», «Saba-2» obasynan, bul obalardyń jerleý ǵuryptarynda birshama óz­geshelik bar. Sondaı-aq stýdentter topqa bóline otyryp, «Qosoba-1» obasynan bir sha­­qyrymdaı qashyqtyqta, bir­­deı deńgeıde ornalasqan «Saba-4-2» qazba jumystaryn júrgizdi. «Saba-4-2» obasy Jańaqalaǵa aparatyn joldyń oń jaq betinde ornalasqan. Bul obalarda ótken jyly qazba jumystary júrgizilgenimen to­lyq aıaqtalmaǵandyqtan kó­mil­gen orny qaıta arshylyp, qa­zirgi tańda qazba jumystary jan-jaqty júrgizilýde.

Aıta ketetin bir jaıt, byl­tyr bul obada qumyra synyqtary, monshaq, t.b zattar tabylǵan bolatyn. Jer­lengen máıittiń aına­lasy ta­bytqa uqsatylyp, bó­re­nemen qorshalǵan. Alaıda ýa­qyt sy­ny qoısyn ba, aǵash bóre­neniń negizgi bóligi ylǵaldan shirigen, tek oryndary saqtalyp qa­lypty. Stýdentter osy obany arshý ústinde qıyndyǵy men qyzyǵy qatar keletin arheologııa ǵylymynyń qyr-syryn úırendi. Kún sanap bul obada qazý jumystary kúsheıe tústi. Obany tereńdetip qazý kezinde onyń týra orta tusynan jylqynyń súıekteri tabyldy. Arheolog mamandardyń «Osy súıekterdiń astyn shamaly qazǵan soń belgili bir tereńdikte adamnyń máıiti bolýy múmkin» degen boljamy rastaldy. Arada birneshe kúnge sozylǵan toqtaýsyz qazba jumystarynyń nátıjesinde jylqy súıegi tabylǵan jerden, odan 1 metr tómenirek qabatta áıel adamnyń súıegi shyqty. Arheolog mamandardyń boljamy boıynsha bul súıekter b.z.b. II ǵasyrǵa, ıaǵnı ǵun zamanynyń adamyna kelińkireıtin sııaqty. Árıne, onyń qanshalyqty naq­ty joramal ekendigin arnaıy laboratorııadaǵy zertteý jumys­tary kórsetedi.

Kúnniń aptap ystyǵynda arasy bir-birinen alshaq emes eki obada tynymsyz jumys kórigin qyzdyrǵan tarıhshy stýdentter qazba júrgiziletin oryndy ólsheý, tereńdiktegi qabattardy anyqtaý, arshý, tazalaý sııaqty jumystardy atqara otyryp, qyzyǵy mol arheologııa ǵyly­mynyń qyr-syryna qanyǵa tústi. «Qosoba-1» obasynyń orta­synda máıit ornalasyp, onyń ús­tińgi bóligi saz balshyqpen ara-jigi qalanyp, kúmbez tárizdes jasalypty. Arheolog mamandar obanyń ortasyna jetý maq­­­­satynda tórt jaqty qazý jumys­taryn júrgizdi. О́te kóp mólsherde tas, topyraq úıindisi syrtqa tasylyp, shyǵaryldy. Obanyń arshylǵan qabattaryna qarap otyryp, onyń keı jerlerde 4, keı tustarda 5 qabattan turatynyn baıqaýǵa bolady. Munda da ejelgi qurylysshylar bos topyraqty úıe bermeı, ara-arasynda ony ılep dombazdap, birine-birin japsyryp, qalastyrǵanyn kóremiz. Árıne, bul jerde qurylys sheberleri tastyń opyrylyp túsip ketpeýin nemese jıi-jıi kóktem-kúzde jaýatyn jaýyndarda, sondaı-aq kóktemgi qardyń erigen mol sýynan obanyń topyraǵynyń aǵyp ketpeı bekem turýyn maqsat etkenin baıqaýǵa bolady. Dala arhıtektýrasy osylaısha ózindik bekem ereksheligimen tańǵaldyrady.

Ejelgi saqtar máıittiń betin jabý kezinde «birinshi, ekinshi» qabatyna qara topyraq pen saz balshyqty qoldansa, obanyń úıilgen topyraǵy sýsyp, sýmen shaıylyp ketpes úshin obany aınaldyra jaqyn mańaıdaǵy ózennen ákelingen arnaıy tas­tarmen bastyryp qorshap, qalap shyqqan. «Qosoba-1» obasynyń taǵy biri ereksheligi – obanyń shyǵys bóliginiń batys bóliginen joǵary bolyp kelýi. Múmkin, bul «Qosoba-1» obasynda ejelgi kóshpeliler júrgizgen dinı ǵu­ryptarǵa baılanysty bolýy múmkin. Ázirshe, bul boljam ǵana.

Arheologııalyq qazba ju­mys­tary kezinde Jańaqala óńi­rindegi «Qosoba-1» obasynyń ústińgi qabattary tolyqtaı bos topyraqtan arshylyp tazartyldy. «Qosoba-1» obasy áýeden dron apparatymen fotoǵa túsirildi. Oba­nyń ústińgi qabatyn qazý barysynda temirden jasalǵan, tot basqan pyshaq tabyldy. Keıin­gi kúnderi júrgizilgen qaz­ba jumystary obanyń astynan máıittiń ornalasqan ornyn anyqtaý kezinde onyń basqa orynǵa qaraı jasyrylǵanyna kýá boldyq. Alaıda arheologtardyń, tájirıbege kelgen stýdentterdiń qazba jumystarynyń ýaqyty aıaqtalǵandyqtan, qazba jumysyn toqtatýǵa týra keldi. Sondyqtan negizgi qazba jumystary aldaǵy ýaqytta júrgizilmekshi.

Jalpy, arheologııalyq qaz­ba jumystary el tarıhyn aqtań­daqtardan aryltýdyń birden-bir joly bolǵandyqtan, Jańaqala óńirinde qazba jumystaryn júr­gizgen ekspedısııanyń mańyzy zor. Eger de Torǵaı dalasyndaǵy qazba jumystary toqtamaı, osy qarqynmen sátti júrgizilgen jaǵ­daıda, tonalǵan, jartylaı tonal­ǵan oba-qorǵandardan el tarıhy men mádenıetine qatysty mol zattaı derekter men tarıhı jádi­gerler tabylýy da ǵajap emes.

«Týǵan jer» baǵdarlamasy HHI ǵasyrda qazaq halqynyń daladan qalaǵa ketken jastarymyzdyń, jalpy turǵyndarymyzdyń shyq­qan ortasyn umytpasyn degen oımen jasalyp jatqan dúnıe. Sondyqtan qazirgi ýaqytta bul baǵdarlama el ómirine aýadaı óte qajet. О́ziniń qajettiligine oraı bul baǵdarlama jer-jerde suranysqa, qoldaýǵa ıe. Ásirese, baǵdarlamanyń jemisi ósip kele jatqan jas urpaqqa qajet.

 

Roman Aımaǵambetuly,

Y.Altynsarın atyndaǵy Arqalyq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty «Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńsesiniń dırektory,

Baýbek Eleýsov,

Y.Altynsarın atyndaǵy Arqalyq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń aǵa oqytýshysy

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar