Negizgi baǵyttardyń biri – bul «Týǵan jer». Sebebi árbir adam óziniń týǵan jerin bilmeıinshe, jalpy ulttyń tarıhyn bilý ol múmkin emes jaǵdaı. Ár jerdiń tarıhy – tutas bir halyqtyń, tutas bir ulttyń bólinbes bólshegi. Osy oraıda, biz ótken jyldan bastap Torǵaı dalasyndaǵy áli kúnge deıin zerttelmegen kóptegen tarıhı orynǵa ekspedısııa uıymdastyrýdy bastadyq. Bul jumystardy tek Torǵaı halqyna ǵana emes, jalpy qazaq halqynyń tarıhyn tereńdetip bilýge, onyń qalaı ómir súrgendigin, ádet-ǵurpyn, salt-sanasyn, mádenıetin jas urpaqqa túsindirýde óte bir mańyzdy is-sharanyń biri retinde qarastyrýymyz qajet.
Ústimizdegi jyldyń maýsym aıynyń 10-24-i aralyǵynda Y.Altynsarın atyndaǵy Arqalyq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń «Tarıh» mamandyǵynyń 2-kýrs stýdentteri Arqalyq qalasyna qarasty Jańaqala (Qaratorǵaı) óńirinde kezekti arheologııalyq tájirıbeden ótti.
Bıyl arheologııalyq qazba júrgizýde aýa raıy aıtarlyqtaı qońyrjaı bolyp, qazba jumystaryn júrgizýge mol múmkindik týdy. Qaratorǵaı óńirinde tolyp jatqan irili-usaqty tóbelerdi, obalardy Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa jáne etnologııa ınstıtýtynyń mamandary men elordadaǵy Qazaqstannyń ulttyq murajaıynyń qyzmetkerleri 2017 jyldan beri arshyp, zertteý ústinde. Arheologııalyq qazba jumystaryna kelgen stýdentterdi murajaı qyzmetkerleri Meıirjan Qyzyrhanov pen Arhat Qaıyrmaǵambetovtar qarsy alyp, qazba jumystary barysymen jáne tehnıkalyq qaýipsizdik sharalarymen tanystyrdy.
Bul óńirge tanymal «Saba-1» obasynyń qazba jumystary byltyr qyrkúıek, qazan aılarynda júrgizilip, bir jarym aıǵa sozylǵan bolatyn. Qazba jumystaryna arheologtarmen qatar aýyl turǵyndary da tartyldy. Tabandy qazba jumystarynyń nátıjesinde negizgi obadan 150-den asa sadaq-jebesi shyqty, sol mańaıda qazylǵan bir obadan adam súıegi tutastaı tabyldy. Jınaqtalǵan málimetter boıynsha, arheologııalyq saraptama boıynsha Jańaqala (Qaratorǵaı) óńiri «Saq jáne sarmat taıpalarynyń shekaralas aımaǵy» degen sheshim jasalǵan bolatyn. Eger arheologııa ǵylymyndaǵy málimetterge qarasaq, jalpy sarmattardyń jerleý ǵurpynda qorymǵa sadaq jebelerin kóptep qoıý úrdisi basym, al endi saq jaýyngeri qorymdarynda jebelerdi az mólsherde qoıýymen erekshelenedi. Osylaısha qabirlerdegi jerleý rásimine qarap otyryp, onyń qandaı taıpalarǵa tıesili ekenin anyqtaýǵa bolady.
Jalpy sarmat taıpalarynyń ómir súrgen aımaǵy Ortalyq jáne Batys Qazaqstan bolyp tabylady. Tabylǵan máıittiń janynan onyń qandaı áleýmettik topqa jatatynyn aıǵaqtaıtyn boıtumar, qanjar, túımeler tabyldy. Degenmen qazylǵan obalar zertteýge alǵanǵa deıin tonalǵan. Oǵan dálel, obalar jol boıynda ornalasqan.
Jańaqala óńiri oba, qorǵandarǵa baı dese de bolady, úlkeni bar, kishisi bar 50-diń ústinde. Obalar negizinen ózennen alshaqta ornalasqan. О́zennen eki-úsh shaqyrymǵa deıingi aralyqta irili-usaqty tastardy jetkizýdiń ózi óte kóp kúshti qajet etedi. Soǵan qaraǵanda bul qorymdar qolynda bıligi bar patshanyń nemese din abyzdarynyń, áskerbasylarynyń qorǵandary bolý da ǵajap emes.
Arheologııa ǵylymy óte sabyrlylyqty, tabandylyqty, kóp kúsh-qaıratty talap etetin ǵylym bolyp tabylady. Jazdyń aptap ystyǵynda tapjylmaı aýyr jumyspen shuǵyldaný tek óz mamandyǵyna degen súıispenshiligi keremet jandardyń qolynan keledi. Oǵan ekiniń biri tóze bermeıdi. Desek te, arheologııalyq qazbaǵa kelgen stýdentter qaýymy kúnniń ystyǵyna, mazany alatyn qaptaǵan shybyn-shirkeıdiń úzdiksiz shabýylyna qaramastan asqan shydamdylyqpen jumys istedi. Aragidik tabylyp qalatyn arheologııalyq usaq-túıek oljalar stýdentterdiń bul mamandyqqa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyra tústi.
Tájirıbege kelgen stýdentter úshin arheologtar «Qosoba-1» obektisin daıyndap qoıypty. Biz barǵanda obany elimizdiń ár óńirinen jınalǵan jaldamaly jumysshylar qazyp jatty. Qosobanyń bıiktigi – 2,5 metr. Aýmaǵy 25-30 metr shamasynda. Bul obanyń Qosoba atalýy, osy obanyń janynda shamamen 70 metrdeı qashyqtyqta taǵy bir oba ornalasqan. Sondaı-aq ońtústik jaǵynda 30 metr shamasynda kólemi kishkene oba kórinedi.
Byltyrǵy biz zertteý júrgizgen «Saba-1», «Saba-2» obasynan, bul obalardyń jerleý ǵuryptarynda birshama ózgeshelik bar. Sondaı-aq stýdentter topqa bóline otyryp, «Qosoba-1» obasynan bir shaqyrymdaı qashyqtyqta, birdeı deńgeıde ornalasqan «Saba-4-2» qazba jumystaryn júrgizdi. «Saba-4-2» obasy Jańaqalaǵa aparatyn joldyń oń jaq betinde ornalasqan. Bul obalarda ótken jyly qazba jumystary júrgizilgenimen tolyq aıaqtalmaǵandyqtan kómilgen orny qaıta arshylyp, qazirgi tańda qazba jumystary jan-jaqty júrgizilýde.
Aıta ketetin bir jaıt, byltyr bul obada qumyra synyqtary, monshaq, t.b zattar tabylǵan bolatyn. Jerlengen máıittiń aınalasy tabytqa uqsatylyp, bórenemen qorshalǵan. Alaıda ýaqyt syny qoısyn ba, aǵash bóreneniń negizgi bóligi ylǵaldan shirigen, tek oryndary saqtalyp qalypty. Stýdentter osy obany arshý ústinde qıyndyǵy men qyzyǵy qatar keletin arheologııa ǵylymynyń qyr-syryn úırendi. Kún sanap bul obada qazý jumystary kúsheıe tústi. Obany tereńdetip qazý kezinde onyń týra orta tusynan jylqynyń súıekteri tabyldy. Arheolog mamandardyń «Osy súıekterdiń astyn shamaly qazǵan soń belgili bir tereńdikte adamnyń máıiti bolýy múmkin» degen boljamy rastaldy. Arada birneshe kúnge sozylǵan toqtaýsyz qazba jumystarynyń nátıjesinde jylqy súıegi tabylǵan jerden, odan 1 metr tómenirek qabatta áıel adamnyń súıegi shyqty. Arheolog mamandardyń boljamy boıynsha bul súıekter b.z.b. II ǵasyrǵa, ıaǵnı ǵun zamanynyń adamyna kelińkireıtin sııaqty. Árıne, onyń qanshalyqty naqty joramal ekendigin arnaıy laboratorııadaǵy zertteý jumystary kórsetedi.
Kúnniń aptap ystyǵynda arasy bir-birinen alshaq emes eki obada tynymsyz jumys kórigin qyzdyrǵan tarıhshy stýdentter qazba júrgiziletin oryndy ólsheý, tereńdiktegi qabattardy anyqtaý, arshý, tazalaý sııaqty jumystardy atqara otyryp, qyzyǵy mol arheologııa ǵylymynyń qyr-syryna qanyǵa tústi. «Qosoba-1» obasynyń ortasynda máıit ornalasyp, onyń ústińgi bóligi saz balshyqpen ara-jigi qalanyp, kúmbez tárizdes jasalypty. Arheolog mamandar obanyń ortasyna jetý maqsatynda tórt jaqty qazý jumystaryn júrgizdi. О́te kóp mólsherde tas, topyraq úıindisi syrtqa tasylyp, shyǵaryldy. Obanyń arshylǵan qabattaryna qarap otyryp, onyń keı jerlerde 4, keı tustarda 5 qabattan turatynyn baıqaýǵa bolady. Munda da ejelgi qurylysshylar bos topyraqty úıe bermeı, ara-arasynda ony ılep dombazdap, birine-birin japsyryp, qalastyrǵanyn kóremiz. Árıne, bul jerde qurylys sheberleri tastyń opyrylyp túsip ketpeýin nemese jıi-jıi kóktem-kúzde jaýatyn jaýyndarda, sondaı-aq kóktemgi qardyń erigen mol sýynan obanyń topyraǵynyń aǵyp ketpeı bekem turýyn maqsat etkenin baıqaýǵa bolady. Dala arhıtektýrasy osylaısha ózindik bekem ereksheligimen tańǵaldyrady.
Ejelgi saqtar máıittiń betin jabý kezinde «birinshi, ekinshi» qabatyna qara topyraq pen saz balshyqty qoldansa, obanyń úıilgen topyraǵy sýsyp, sýmen shaıylyp ketpes úshin obany aınaldyra jaqyn mańaıdaǵy ózennen ákelingen arnaıy tastarmen bastyryp qorshap, qalap shyqqan. «Qosoba-1» obasynyń taǵy biri ereksheligi – obanyń shyǵys bóliginiń batys bóliginen joǵary bolyp kelýi. Múmkin, bul «Qosoba-1» obasynda ejelgi kóshpeliler júrgizgen dinı ǵuryptarǵa baılanysty bolýy múmkin. Ázirshe, bul boljam ǵana.
Arheologııalyq qazba jumystary kezinde Jańaqala óńirindegi «Qosoba-1» obasynyń ústińgi qabattary tolyqtaı bos topyraqtan arshylyp tazartyldy. «Qosoba-1» obasy áýeden dron apparatymen fotoǵa túsirildi. Obanyń ústińgi qabatyn qazý barysynda temirden jasalǵan, tot basqan pyshaq tabyldy. Keıingi kúnderi júrgizilgen qazba jumystary obanyń astynan máıittiń ornalasqan ornyn anyqtaý kezinde onyń basqa orynǵa qaraı jasyrylǵanyna kýá boldyq. Alaıda arheologtardyń, tájirıbege kelgen stýdentterdiń qazba jumystarynyń ýaqyty aıaqtalǵandyqtan, qazba jumysyn toqtatýǵa týra keldi. Sondyqtan negizgi qazba jumystary aldaǵy ýaqytta júrgizilmekshi.
Jalpy, arheologııalyq qazba jumystary el tarıhyn aqtańdaqtardan aryltýdyń birden-bir joly bolǵandyqtan, Jańaqala óńirinde qazba jumystaryn júrgizgen ekspedısııanyń mańyzy zor. Eger de Torǵaı dalasyndaǵy qazba jumystary toqtamaı, osy qarqynmen sátti júrgizilgen jaǵdaıda, tonalǵan, jartylaı tonalǵan oba-qorǵandardan el tarıhy men mádenıetine qatysty mol zattaı derekter men tarıhı jádigerler tabylýy da ǵajap emes.
«Týǵan jer» baǵdarlamasy HHI ǵasyrda qazaq halqynyń daladan qalaǵa ketken jastarymyzdyń, jalpy turǵyndarymyzdyń shyqqan ortasyn umytpasyn degen oımen jasalyp jatqan dúnıe. Sondyqtan qazirgi ýaqytta bul baǵdarlama el ómirine aýadaı óte qajet. О́ziniń qajettiligine oraı bul baǵdarlama jer-jerde suranysqa, qoldaýǵa ıe. Ásirese, baǵdarlamanyń jemisi ósip kele jatqan jas urpaqqa qajet.
Roman Aımaǵambetuly,
Y.Altynsarın atyndaǵy Arqalyq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty «Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńsesiniń dırektory,
Baýbek Eleýsov,
Y.Altynsarın atyndaǵy Arqalyq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń aǵa oqytýshysy
