Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi Qazaqstan mashına jasaýshylar odaǵymen birlesip ázirlegen memlekettik baǵdarlamanyń alǵashqy kezeńi 2024 jylǵa deıin júzege asyrylmaq. Onyń 2030 jyly aıaqtalatyn ekinshi kezeńinde óndiris kólemin 3,5 esege (2018 jylmen salystyrǵanda), eńbek ónimdiligin – 3,3, eksport kólemin 1,5 esege arttyrý kózdelgen. Sóıtip, qarjylyq ósim 3,5 trln teńgege, eksport kólemi 1080 mln dollarǵa deıin ulǵaımaq. Kapital.kz portaly keltirgen derekke júginer bolsaq, aıtýly baǵdarlama aıasynda otandyq kásiporyndardy ózimizdiń shıkizatpen qamtamasyz etý, satyp alýdaǵy jergilikti qamtý úlesin arttyrý, tehnıkalyq retteýdi jetildirý jáne ekonomıkalyq yntalandyrý tetikterin engizý qolǵa alynyp jatyr.
Osy oraıda óńdeýshi ónerkásipti damý ınstıtýttary men ekinshi deńgeıli bankter arqyly qarjylandyrýdyń áli kúnge deıin durys jolǵa qoıylmaǵanyn atap ótý kerek. Máselen, óńdeý ónerkásibiniń bas qarjy operatory «Báıterek» ulttyq basqarýshy holdıngi tarapynan 2017 jyly kólik qurastyrý salasyna qarastyrylǵan 2 trln teńgeden astam qarjynyń tek 6,6% ǵana óńdeý ónerkásibine baǵyttalǵan.
Olqylyqty joıý maqsatynda, tıisti jol kartasyna Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń janynan О́nerkásipti damytý qoryn qurý baǵdarlamasy engizildi. Mundaı qoldaý qorlary Reseı, Belarýs, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna kiretin elderde nátıje berýde. Joba júzege asyrylǵan jaǵdaıda, qor jyldyq 1-4% mólsherleme boıynsha nesıe beretin jaǵdaıǵa jetedi. Onyń lızıng jobalarynyń paıyzdyq mólsherlemesi 1%-dy quraıtyn bolady. Qazaqstandyq qor reseılik úlgini ustanǵan jaǵdaıda, qarajat stanok jasaý, konversııa, jınaqtaý buıymdaryn óndirý, eńbek ónimdiligin arttyrý ónerkásibin sıfrlandyrý maqsatyna jumsalýy tıis.
Mınıstrlik ókilderiniń málimetinshe, О́nerkásipti qarjylandyrý qorynyń qyzmeti erekshe tıimdi bolmaq. О́nerkásipti qoldaý jumystary bir uıymda shoǵyrlandyrylyp, memlekettik qoldaý tıimdiliginiń naqty monıtorıngi men taldaýy jasalady. Qordyń qýatyn respýblıkalyq bıýdjettiń ıgerilmegen qarajatyn berý arqyly kúsheıtý de usynylyp jatqanyn aıta keteıik. Qazirgi jospar boıynsha ony qoldaý eki baǵyt boıynsha júrgiziledi. О́nerkásipti qarjylandyrý qory jobany 50 %-ǵa deıin qarjylandyrady jáne quıylǵan qarjyny naryqtyq eseppen sýbsıdııalaý kózdelgen.
Qostanaılyqtarǵa qolaıly
Mashına jasaýdy damytý jónindegi jol kartasynda otandyq ónimdi eksporttaýshy kásiporyndar úshin salyqtyq jeńildikter qarastyrylǵan. Bul oraıda reseılik tájirıbe negizge alynyp, kásiporyndy ónim kórsetkishine saı dıfferensııalyq ádispen qýattandyrý kózdelýde. Atap aıtqanda, qosymsha qun salyǵyn tóleýden bosatylyp, otandyq óndirýshilerge qajetti shıkizat jeńildetilgen baǵamen usynylatyn bolady. Atalǵan sharalar júzege asyrylǵan jaǵdaıda, salaǵa jańa ınvestorlardy tartyp, kásiporynnyń aınalym kapıtalyn jetildirýge qosymsha qarjy tabýyna múmkindik týmaq. Sondaı-aq óndiris qýatynyń jylyna 80-100 mlrd teńgege ósýin qamtamasyz etedi dep kútilýde.
Mashına jasaý isinde otandyq qamtý úlesin arttyrý boıynsha bıyl Tobyl óńirinde 13,0% ósim qamtamasyz etilgenin atap ótelik. Barlyǵy 113,5 mlrd teńgeniń ónimi óndirildi. О́simge negizinen jeńil avtomobıl qurastyrýdy – 2,2 ese, júk kólikti – 65,6%, kombaın qurastyrý kólemin – 70,2% ulǵaıtý arqyly qol jetkizildi. 2018 jyly óńirdegi kásiporyndarda 11 766 jeńil avtomobıl qurastyrylsa, bıylǵa arnalǵan josparda 25 myńnan astam kólik qurastyrý kózdelgen. Byltyr jeltoqsanda SMS (China National Machinery IMP. & EXP. CORP) avtomobılderin ımporttaý men eksporttaý boıynsha Qytaıdyń transulttyq memlekettik kompanııasynyń Allıýr kompanııalar tobynyń kapıtalyna engeni jospardyń júzege asyrylýyna oń yqpal jasaıdy.
Úkimettiń osy tektes bonýstaryna ıe bolǵan bızneske óndiristi jańǵyrtý, ónim kólemin ulǵaıtý men ónimniń jańa túrlerin ıgerý ǵana qalmaq. Nátıjesinde, jańa jumys oryndary qurylyp, óndiris aýqymy keńeıedi, eksporttyq áleýeti artýy tıis. Úkimetke keregi de osy.
Shıkizat – shetelden
Mashına jasaýdy damytý jónindegi baǵdarlamasynda óndiristiń metall quıý, ustahanalyq, qalyp jasaý ispetti salalaryna erekshe nazar aýdarylǵan. Jol kartasy sheńberinde Soltústik, Ońtústik, Shyǵys jáne Batys aýmaqtarynda osy baǵytta jumys istep turǵan kásiporyndar negizinde jańa óndiris oshaqtaryn qurý arqyly bazalyq óndiristi jetildirý josparlanyp otyr. Osy baǵytta atqarylar jumystar óndiris kólemi men eńbek ónimdiliginiń keminde 2 ese ósýine, sondaı-aq eksportty 1,2 ese arttyrýǵa yqpal etpek. Alaıda, salanyń alǵa basýyna qolbaılaý bolatyn máseleler de bar. Aıtalyq, mashına jasaýshylardyń metalǵa degen suranysy jylyna 2 mln tonnany quraıtyny belgili. Onyń 200 myń tonnasy ǵana otandyq ónim. Qalǵan temirdi qazaqstandyq kásiporyndar Reseı men Qytaıdan aldyrtýǵa májbúr. Baǵdarlama osy olqylyqty da joıýǵa tıis.
Jol kartasynda dýaldy bilim berý júıesin jetildirý máselesi de qarastyrylǵan. Baǵdarlamaǵa saı, kólik qurastyrý salasyna qajetti mamandyq ıelerin oqytý nemese óndiristik synaqtan ótkizý shyǵynyn memleket (70%) pen jumys berýshi (30%) kóteredi. Mamandardyń paıymdaýynsha, mundaı qadam kásiporyn jumysyna jergilikti turǵyndardy jumyldyrýǵa múmkindik bermek. Sondaı-aq óńirlerdegi jumyssyzdyq pen kadr tapshylyǵyn joıýy tıis.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń sońǵy málimetterine júginer bolsaq, «Avtomobıl kóligine tehnıkalyq qyzmet kórsetý, jóndeý jáne paıdalaný» mamandyǵyna bıylǵy talapkerlerdiń arasynda suranys birshama joǵary eken. Osy mamandyqty tańdaǵandardyń úlesi mashına jasaý mamandyqtaryna túsýshilerdiń jalpy kóleminiń 44,6%-yn quraıdy. Sonymen qatar «Dánekerleý isi» (22%) jáne «Temir jol jyljymaly quramyn paıdalaný, jóndeý jáne tehnıkalyq qyzmet kórsetý» (9,1%) mamandyqtaryna suranys artqan. Jalpy, álemdegi bedeldi 10 kásiptiń deni kólik qurastyrý isine qatysy baryn atap ótken jón. Qazaqstanǵa da osy úrdis birtindep enip kele jatqany baıqalady.
Jumataı KÁKIMJANOV,
jýrnalıst
QOSTANAI
