Qoǵam • 11 Qyrkúıek, 2019

Jaýapkershilik júgi jazadan jeńil

25 retkórsetildi

Ishki ister mınıstrliginiń jaqynda taratqan aqparatyn oqyǵanda eriksiz kúrsinesiń. Bala – baýyr etiń, kóz aldyńda jaırańdap júrgen balaqaıdan qas-qaǵym sátte kóz jazyp qalsań, qalaı bolady? Álbette, aýyr. Ári ol bir otbasynyń jalǵyzy bolsa she? Janyńdy jegideı jeıdi. Talaı túıtkildiń túıinin oımaqtaı oıǵa syıǵyzǵan qazaq mundaıda bir aýyz sózben «Saqtyqta qorlyq joq» degen.

40 myń ata-ana jaýapkershilikke tartylǵan

Joǵaryda atalǵan ve­domstvo­nyń málimdeýinshe, jyl ba­synan beri kámeletke tolmaǵan­dar­dyń túngi ýaqytta oıyn-saýyq mekemelerinde nemese tur­ǵyn úıden tys jerde zańdy ókil­der­siz júrgeni úshin 40 myńnan astam ata-ana ákimshilik jaýap­ker­shilikke tartylypty. Az emes. Al osy 40 myń bala bir bálege urynsa ne bolady? Kim kináli? Kinány áldekimnen izdegen ońaı, al ózegińdi ókinish órtese, bárinen de sol qıyn.

Ishki ister mınıstrliginiń ata-analarǵa arnalǵan saqtyqqa shaqyrý habarlamasyndaǵy derekter «2019 jyldyń 20 tamyzynda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Sredıgornoe aýylynda úsh kúndik izdestirý sharalarynan keıin zardap shekkender úıiniń aýlasynda ornalasqan qudyqtaǵy balshyqtyń astynan 2 jasar balanyń máıiti tabyldy. 26 tamyz kúni Aqtóbe oblysynyń Badamsha aýylynda jergilikti turǵyndar ózenge batyp ketken 4 jasar balanyń denesin alyp shyqty. Al sol kúni Nur-Sultan qalasynda 4-qabattyń terezesindegi tormen oınap otyryp 8 jasar qyz ben onyń kishi sińlisi qulap, aýyr halde aýrýhanaǵa jatqyzyldy. Jyl basynan beri sý aıdyndarynda 123 bala sýǵa batyp, 119 bala qutqaryldy. Jol-kólik oqı­ǵalarynda 118 bala qaza taýyp, 2 275 bala túrli dárejedegi jaraqat aldy», dep jalǵasa beredi.

 

Amalsyzdan balalardy nanǵa jumsaımyn

Tórt birdeı nemeresine qa­rap úıde otyrǵan zeınetker Aınagúl Erkinbekqyzy aýyldy jerde tursa da balalar­dyń qaýipsizdigine árdaıym alańdap júretinin jetkizdi. «Aýyl adamdary bir-birin tanıdy. Mektep te úıge son­sha­lyqty alys emes. Dese de, 2 jáne 1 synypta oqıtyn úl­ken nemerelerimdi jalǵyz ji­berýge qorqamyn. Bul sóz jol bilmeıdi, kólik kóp degendi bil­dirmeıdi. Qaladaǵydaı qu­jynaǵan mashına joq qoı. Tek teledıdardan kún saıyn qor­qynyshty jańalyqtardy es­tısiń, sol sanańda turyp alady. Eresekterdiń bári jumysta bolyp, 1 jastan endi asqan nemeremmen úıde qalamyn. Sondaıda amal joq úlkenderin bir-birine qosaqtap, dúkenge nan alyp kelýge jumsaımyn. Biraq ózim aýlaǵa shyǵyp, kózimmen shyǵaryp sa­lyp, qaıta qarsy alamyn», deıdi áje. Ol balabaqshaǵa ba­ratyn balasyn jalǵyz ji­bere almaıtyn kórinedi. Biraq zeınettegi ata-ana bulaı bola berse, qoǵamdyq orynda ózin ózi ustaýǵa, alyp júrýge, qor­ǵaýǵa epsiz bolyp, ómirge erte beıimdelýden qalys qala ma dep alańdaıtynyn da jasyrmaı­dy.

«О́zim kóp balaly anamyn, Qudaıdyń qoldaýymen bárin ósirip, jetildirdim. Endi, mine, nemere baǵyp otyrmyn. Qazir jas ata-analar kún kórý úshin jumystan bas almaıdy. Sanany turmys bılegen zamanda muny da túsinesiń. Biraq balanyń tárbıesi, bilimi, áleýmetke beıimdelýi degen má­selelerdi bylaı qoıǵanda, qarapaıym ómirine jaýap berýden qalyp barady. Jyl saıyn qanshama aıaq-qoly balǵadaı, aýyryp-syrqamaǵan, sap-saý balalardan salǵyrttyqtyń saldarynan aırylyp otyrmyz», deıdi janaıqaıyn jetkizgen A.Erkinbekqyzy.

Qazaqstan – demografııalyq ahýaly geografııalyq jaǵdaıy­na saı kelmeı turǵan el. Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy О́z­bekstan halqy 33 mıllıonnan asty. Densaýlyq saqtaý mı­nıstrliginiń Qoǵamdyq den­saýlyq saqtaý saıasaty depar­tamenti dırektorynyń orynbasary Záýre Ahmetovanyń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy týý kórsetkishi 19,6 paıyzǵa ósken. Al balanyń ólimi jyl saıyn artyp otyr. Resmı derekterde tek jańa týǵan nárestelerdiń ólimi esepteledi, al balalar men jasóspirimder ólimi bul kórsetkishke qosyla bermeıdi.

 

Tolǵaýy toqsan taqyryp

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jaqyn­da ja­rııalaǵan alǵashqy Jolda­ýynda: «Jasóspirimder arasyn­da kóbeıip ketken sýısıd máselesimen maqsatty túrde aınalysý kerek», degen edi. Bul qordalanǵan túıtkildiń túıinin tarqatý rasymen de júıeli ju­mysty qajet etedi. О́ıtkeni Ishki ister mınıstrligi bıyldyń ózinde 312 jasóspirimniń óz-ózine qol jumsap, onyń 108-i ómirden ozǵanyn málimdedi, jyl sońyna deıin bul kórsetkishtiń qalaı qubylatyny belgisiz. Al Bas prokýratýra 2016 jyl­ǵy qorytyndy esebinde 5-14 jas aralyǵyndaǵy 75 jet­kinshek jáne 15-17 jas ara­lyǵyndaǵy 52 jasóspirim sýı­sıd jasaǵanyn jazǵan. Bul tizimge jaryq dúnıemen qosh­tasqysy kelgender qatary qo­sylmady. Úsh bala tárbıelep otyrǵan Janna Qurmanova mun­daı ókinishtiń aldyn alý úshin ata-ananyń ózi psıholog bolýy kerektigin aıtady. «Áke-sheshesi balasymen ashyq sóılese alýy qajet. О́mirdiń qandaı da bir qıyn jaǵdaıyna tap bolǵan balasynyń eń senimdi syrlasyna aınalǵany abzal. Men, mysaly, ulymnyń aralasatyn adamdaryn, jaqyn tutatyn dos­tarynyń ata-analaryna deıin bilemin. Ul-qyz dep bólmeı, ózińe jaqyn tartý kerek», deıdi J.Qurmanova. Onyń oıynsha, búgingi balalarǵa daýys kóterip, aıǵaılaǵannan eshteńe ónbeıdi. Sondyqtan barlyq máseleni tek syrlasyp sheshýge bolady. «Qazir stýdent bolyp úlgergen ulym alyp-ushqan shaǵynda bir qyzdy unatyp qalǵanyn, tipti qalaı «syndyrsa» bolatynyn surady. Men ol qyzdyń qandaı ekenin, nesimen unaıtynyn suraı otyryp, gúl syılaýǵa, sóı­leskiń keletinin aıtýǵa bolatynyn jetkizdim. Sońynda syr tarta kele, unatýdyń aıaǵy únemi tátti bola bermeıtinin, adam aýyr ózgeristerdi kezik­tire­tinin, bireýdiń qalaýyna moıynsunýǵa týra keletinin, onyń áli ómirlik jar bolmaýy múmkin bolǵandyqtan tú­begeıli soǵan aýyp ketpeý keregin, keıbir kózqarastary saı kelmegendikten adamdar bir-birinen bas tartatynyn aqy­ryndap túsindirdim», degen ana balasyna aldaǵy ótkelde synyp ketpeýge úıretipti.

 

Bıyl 118 bala jol apatynan qaza bolǵan

Bala ómirine qaýip tek joǵaryda sóz bolǵandaı órt, sý, sýısıdten kelip turǵan joq. Elimizde jıi oryn alatyn jol-kólik oqıǵalarynda da balalar kóp zardap shegedi. Aıtalyq, jyl aıaǵyna jetpegenniń ózinde bıyl jol apatynan 118 bala qaza bolyp, 2 275 bala túrli dárejedegi jaraqat alǵan. Mine, jańa oqý jyly da bastaldy. Barlyq mektepter balalardy tasıtyn avtobýspen qamtamasyz etilmegen. Ata-analardyń kóbi jumystan bosaı bermeıdi. Joǵary synyptar bir jón, bas­taýysh synyptyń oqýshylary da mektepke óz betimen qatynap júredi. Al balalardyń bári birdeı jol júrý erejelerin jetik meńgermegen, oǵan qosa kólik júrgizýshiler túgel kásibı emes, endi ǵana úırengenderi de, júrgizýshi kýáligin túrli joldarmen satyp alǵandary da bar.

Elordadaǵy №48 mektep-lıseıi dırektorynyń tárbıe isi jónindegi orynbasary Syrǵagúl Saılaýbekqyzy osy qyz­metindegi 10 jyldyq táji­rıbesinde oqýshylarynyń ómirine qaýip tóngen kezi bol­maǵanyn aıtady. Onyń paıym­daýynsha, mundaı nátı­jege qol jetkizý úshin oqý osha­ǵyn­da júıeli jumystar júr­gizilýi kerek. «Barlyq synyp oqý­shylaryna jol erejesimen tanystyrý baǵytynda tárbıe saǵaty ótedi, sońynda baladan tanysqany jóninde qolhat alamyz. Búgingi balalar moral oqyǵannan tez meńgerip ketpeıdi, jan-jaqty qyzyqtyrý qajet. Sondyqtan biz 7, 8 synyp oqýshylary ara­synan mekteptiń jas jol ıns­pektorlaryn saı­la­dyq. Bul basqa da balalardy úırenýge umtyldyrady», deıdi S.Saılaýbekqyzy. Jas ınspektorlar bastaýysh sy­nyptyń oqýshylaryna jol ere­jelerin túsindirip, qalaı, qandaı áreket etý kerektigin kórsetetin kórinedi. Atalǵan bilim oshaǵynyń basshylyǵy balalardyń tanymyn keńeıtýdi mektepishilik deńgeımen shektemeı, arnaıy mamandardy ishki ister departamentinen shaqyryp ta qoıypty. Shyndyǵynda da jol saqshylary tek ereje­niń saqtalý-saqtalmaýyn ba­qylaýmen shektelmeı, jas ur­paqtyń tanym-tárbıesine de kóńil bólýge múddeli hám ata-analarǵa járdemshi bolsa, búgingi bala bolashaqtaǵy qa­ýipsiz qoǵam men laıyqty kóz­qarasty qalyptastyrar edi.

 

Jumyla kótergen   júk jeńil

Iá, ata-anaǵa qaıta aınalyp keldik. Bala ómirine tóngen qaýip bárinen buryn ata-anany alańdatady. Sol sebepti mektep, balabaqsha, qoǵam, saqshylar, t.b. faktorlardan buryn bas­ty jaýapkershilik ata-anaǵa artylatyny anyq. Árıne bul basqalardyń jaýapkershiligin jeńildetý degen sóz emes. Ju­myla kótergen júk jeńil. Dese de, «Tas túsken jerine aýyr» degen taǵy bar, balanyń ólimi birinshi ata-ananyń júregine salmaq salady. Al kúndelikti kúıbeń tirlikte jaýapkershilikti ata-anaǵa bir sát te sanadan shyǵarmaı arqalap júrý – ar­dyń da, zańnyń da jazasynan áldeqaıda jeńil.

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar