Aımaqtar • 11 Qyrkúıek, 2019

Sharyn

33 retkórsetildi

Tabıǵattyń tylsym syryn ishine búkken qyzǵylt kanon jardan tómen qulaǵan kúıi aǵarańdap jatqan jalǵyz aıaq jol arqyly ózine jeteleıdi. Ańsaryńdy aýdara qyzyqtyrǵan qyzǵylt kanondy geograf mamandar keıde «Qamaldar ańǵary» dep te jazady. Sodan ba, biz ózindik ereksheligine qaraı Qyzǵylt qamaldar ańǵary degenge yqylas tanyttyq.

Álemge áıgili kanondar... Osy sát qıyr shettegi Kolorado esińizge túser. Sol Koloradonyń aınymas bólshegindeı Jer sharynyń ózge jartysynda Sharyn jatyr. Shyn máninde Sharyn ataýy da tabı­ǵattyń tylsym sulýlyǵy retinde ózine qyzyǵýshylardy yntyqtyrady. О́zgeshe tylsym órnegimen tamsantar Sharynnyń qyzǵylt qamaldary jumbaq dúnıeniń esigin ashardaı menmundalaı beredi.

Bul óńirde asqaq taýlardyń kerim kelbeti kóz qaryqtyrady. Aspan tepken aq bas shyńdardyń sulý sýreti syrbaz keıipte asqaqtaıdy. Bıikke órmelegen jasyl shyrshalar ádemilikke ózgeshe áspet bergendeı. Kókoraı shalǵyndy jotalardyń munarǵa bókken keıpin aıtyńyz.

Bul óńirde sulýlyq ataýlyny kánigi sheberdiń ismer qolymen kestelegendeı ırek­tele jylt-jylt etken ózender órnegi tam­­santady. Qudaı-aý, sol órnektiń bir sa­ba­­ǵy myń san buralyp qarsy aldyńyzda jatyr.

Sharyn... Sharyn tym tereńde, sha­qy­raıǵan kúnge shaǵylysa jyltyldap aǵady. Gúrildep, arqyraı bastaý alar taý ózeni osy tusqa kelgende sileleı shar­sha­ǵan dersiń, qanshama jyldar boıyna jer qabatynyń qymtana jasyrynǵan qu­pııasyn tyrmalaı ashqan aryndy aǵys sál tynys alǵandaı. Kóz aldyńyzda tań­ǵajaıyp kórkem kórinis turady. Bıiktik pen tereńdik; muzart taýlardyń tákappar shyrqaý shyńdary ón boıyn maqtanysh kernegendeı mańǵaz keıip tanytady; júzin ájim torlaǵandaı qatpar-qatpar jar­qa­baq­tan tómen qulaǵan ańǵarlar muńaıa oıǵa beriledi.

Sharyn... Qyzǵylt qamaldar ańǵary... Týǵan tabıǵattyń tosyn keskini keıingi kezde jurtshylyqty ózgesheligimen baýraı beredi. Qansha kúsh salsaq ta qolmen qııýlastyrýǵa kelmeıtin bólekteý sýret eliktire túsedi.

San jyldardyń ótinde taý jynystary túrli úlgidegi músinderdiń ǵajaıyp kórinisin qashap jasaǵandaı aldyńyzǵa tartady. Biri ózindik taý kelbetin kóz aldyńyzǵa ákelse, ekinshisi ǵaıyptan paıda bolǵan jumbaq munarany elestetedi. Bıik jartasqa sál kidire qarasańyz, záýlim ǵımarattyń kireberis tabaldyryǵynda turǵandaı sezinesiz. Bir sát ózińizdiń myńjyldyqtar áleminde erke jeldiń, aǵyn sýdyń, dúmpý kúshtiń ár alýan terbelisterdiń sáýletkershiligimen betpe-bet kelip turǵanyńyzdy sezinbeısiz. Qaıta qupııany ón boıyna jasyrǵandaı múlgigen záý tulǵaly baǵandardy, kerim kúmbezdi quzdardy, jarqabaǵy aıqysh-uıqysh dińgekterdi qyzyqtaı elitip, ertegiler eline engen kúıi qııalǵa berile ózge dúnıeniń bárin umytar edińiz.

Qyzyqty qarańyz, kanon sózi ıspan tilinde «qubyr» degendi bildiredi eken. Ǵalymdardyń deregine nazar salsa­ńyz, kanondardyń paıda bolýy qurǵaq jyrattardyń óz arnasyn damylsyz keńeıt­ken ózen sýlarynyń áserinen dep tú­sindiredi. Al Qamaldar ańǵary adam ór­melep shyǵa almas quzdy jartas pen saz­dy qumdaýyt taý arqyly ótetin Sharyn ózenine qıylysa jatqan qurǵaq saı. Qyz­ǵylt kanonnyń uzyndyǵy úsh shaqyrymǵa jýyq, eni 20 metrden 130 metr aralyǵynda bolyp keledi. Tereńdigi 100 metrge jýyq­taı­dy. Soltústik Amerıkadaǵy Kolorado ózeniniń Úlken kanonymen tabıǵaty bir, landshaftyq áspeti uqsas. Sondyqtan da shalǵaıdaǵy Sharyn shaǵyn bolsa da kórinisteriniń tym uqsastyǵy talaıdy tamsandyrady. Sodan da shyǵar, Orta Azııa­nyń beımálimdeý bir núktesine orys saıahatshylary N.Seversev, A.Kras­nov­tar­ǵa at basyn burǵyzdy. Dala tósindegi tańǵajaıyp álem – Sharyn olardy beıjaı qaldyrǵan joq. Qııandaǵy Qashqarǵa saparlap bara jatqan Shoqan Ýálıhanov ta tabıǵaty kórkem óńirge erekshe yqylas ta­nytyp, erekshe túske boıalyp turǵan qyz­ǵylt kanonǵa eriksiz oıǵa shoma qarap, nazar aýdarǵan da shyǵar-aý. Sebebi ne dersiz, tabıǵattyń ózi jyldar boıy­na áspetteı salǵan jerdiń búkil qaba­ty­nyń tylsym syry oılantpaı qoımas. Jarqabaqtaǵy sansyz qabattyń alýan boıaýy tas shejireniń betterindeı syr aq­tarady. Qamaldar ańǵaryndaǵy kesek mú­sinderdiń qaıtalanbas keskinderi de qııal­ǵa jeteleıdi. Dál janyńyzdan alyp aj­dahadaı tónip turǵan quzdy kórińiz. Az ǵana ýaqytqa kidirseńiz, bas salardaı keıpi qorqynyshty. Tek sandaǵan topyraq qabattarynan turatyn eskertkish sulba eke­nin sezgende baryp, ilgeri adymdaısyz. Sol kezde arystandar saıy aldyńyzdan shy­ǵady. Quzdar ertegideı, bıikten alysqa kóz tastaǵan úlken arystannyń aldymen bas músinin aıyrasyz, sosyn jalbyraǵan jaly aıqyndalady, jýan moıny bolyp qońyrqaı tartqan sazqabat kórinis beredi. Alǵa júrgen saıyn ǵajaıyp álem óz qu­pııa­syn asha túserdeı. Kıiz úı ańǵaryna ótkende aýylǵa kelgendeı tynys alasyz. Kúmbezdelgen bıik tóbe me deseńiz, sál ótip baryp aınala bere baǵamdaısyz, aǵa­rańdap kózge ystyq kóriner kıiz úı. Topyraq qabattarynan bireý qansha ýaqytyn shyǵyndap, ádeıi qashaǵandaı. Túńligi sál ǵana ashylǵandaı shańyraq, ýyq pen keregeniń ushtasqan tusyndaǵy qara beldeýli aq shańqan kıiz úı ózine kópke deıin janaryńyzdy eriksiz aýdartady. Al myna dińgek ustyn tas salynǵan qapshyqty elestetedi. Jarqabaqtyń basynan júz metrdeı tereńdiktegi jalǵyz aıaq jolmen qııalǵa elitip, ózińizden-ózińiz kúmbirleı alǵa adymdaısyz. О́ıtkeni qujyr-qujyr qabyrǵaly Sharyn jetkizer jumbaqqa toly syr jeteleı túsedi.

Sharyn kanonynyń paıda bolýy jóninde túrli boljam aıtylady. Keıbir zertteýshiler bul óńir kóne Azııanyń ortalyǵynda Alakól jaǵasynan bastap búgingi Qytaı aýmaǵyn alyp jatqan teńizdiń taıaz sýly shyǵanaǵy degen joramalyn usynady. Tastaı qatqan jasyl tústes saz qabattan tabylǵan teńiz jándikteriniń bizge jetken qańqalarynan biletinimiz, bir kezderi teńizdiń túbinde tirshilik úshin ózdi-ózi arpalysyp qııamet keshkenin, salqyn sýdyń tabanynda birimen-biri arbasyp, al dem taýsylǵanda uıysa tas bolyp qalatynyn sezbegen de shyǵar. Ýaqyt shirkin eshteńeni keshirmeıdi, teńizdiń izimen shyǵanaq ta ǵaıyp boldy. Bálkim tartylǵan shyǵanaq ornynda kól paıda bolyp, kúnderdiń kúninde Toraıǵyr bógeti buzylyp, bárin aǵyzyp ala jóneldi. Áıtpese mynaý sup-sur jarqabaq ol jóninde syr aıtpaıdy, tek sazdy qabat­ta qa­typ qalǵan teńiz jándikteriniń qań­qa­lary­­nan uqqandaısyz. Bul jóninde professor Pavel Marıkovskıı bylaı dep oı túıindeıdi: «Baǵzy zamanda, úshtik kezeń­de, 25 mıllıon jylǵa jýyq buryn, jer be­tinde adamzat jaratylmaı turyp, aýqymdy da ystyq shól ornynda úlken kól tol­qyp jatty. Ol qorshap jatqan taýdy jemi­re tabanyna kúshti saz qabatyn usaq qıyr­shyq tastarmen aralastyra jınady. Sosyn aýa raıy ózgerdi, kól qurǵady, al ta­­banyn sý shaıyp otyrdy. Tirshiligi jalańash ári óte tańsyqtaý sazdy óńir paıda boldy».

Bul óńirde alyp taýlardyń kerim kelbeti kóz qaryqtyrady. Aq bas shyńdar­dyń sulý sýreti syrbaz keıipte asqaq­taıdy. Bıikke umtylǵan jasyl shyrshalar áde­milikke ózgeshe áspet bergendeı. Kók­­oraı shalǵyndy jotalardyń munarǵa bók­ken keıpin aıtyńyz.

 Qyzǵylt qamaldar ańǵary tańǵajaıyp symbatymen ózine eliktire túsedi. Jer jaryqtyqtyń myń san boıaýymen kóz aldyńda qulpyrady. Shirkin, Sharyn!

 

Almaty oblysy

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Memleket basshysy Lı Chjanshýmen kezdesti

Prezıdent • Búgin, 14:47

Túrkistan – jastar qalasy!

Aımaqtar • Keshe

Importtan ne uttyq?

Ekonomıka • Keshe

Festıvaldiń alǵashqy kúninde eki qoıylym sahnalandy

Rýhanııat • 20 Qyrkúıek, 2019

«Eki juldyz» baıqaýy Almatyda bastaldy

Rýhanııat • 20 Qyrkúıek, 2019

Tarazda jedel baılanys ortalyǵy ashyldy

Aımaqtar • 20 Qyrkúıek, 2019

Lısakovtyń «Báıteregi»

Aımaqtar • 20 Qyrkúıek, 2019

Alty boksshymyz jartylaı fınalda aıqasady

Sport • 20 Qyrkúıek, 2019

Gobelen – tekti ónerdiń týyndysy

Rýhanııat • 20 Qyrkúıek, 2019

«Mádenı qabat» joıylǵan joq

Qoǵam • 20 Qyrkúıek, 2019

Shahmardan terbelgen talbesik

Rýhanııat • 20 Qyrkúıek, 2019

Uqsas jańalyqtar