Sýdan týyndaǵan suraq kóp

Sý aıdyndary qaldyqqa toly

Babalarymyz tabıǵatpen úndestikte ǵumyr keship, qor­shaǵan ortanyń tepe-teńdigin saqtaı bilgen. Osyǵan uqsas pikirler bıik minberden jıi aıtylady. О́tkendi jyrlaý qazaq qoǵamynyń bas aýrýyna aınalyp ketkeni qashan?! Álbette tarıhty eshkim joq­­qa shyǵarmaıdy, ulttyń ıgi dástúrlerin dáripteý qup­tarlyq is. Desek te onyń jar­qyn úlgisi bos urannan góri shynaıy is-áre­ketten kórinse qane? Ras, sýdyń qadirin on eki aıda bir ke­letin qasıetti Ramazanda ǵana sezbesek, basqa ýaqytta tirshilikke qajetti bul kom­ponentti ysyrap jasaıtynymyz belgili. Eger «Sýdyń da suraýy bar» ekenin esten shyǵarmasaq, onda «Birge – taza Qazaq­stan!» syndy tazalyq aksııa­larynyń qajeti bolmas pa edi. Má­selen, «Aýlardan taza sý aıdyny» naýqanynyń bir kúninde elimizdegi 80-ge jýyq sý aıdyny men jaǵalaýdan 121 tonna qoqys jáne jalpy uzyndyǵy 95,3 shaqyrymdy qu­raıtyn sıntetıkalyq tor jınal­dy. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrliginiń habarlaýynsha, 61 685 gektar aýdandy qamtyǵan ózen-kól­derdi tazartý úshin 431 sý kólik tehnıkasy jáne arnaıy súń­gýirler jumyldyrylypty. Vıse-mı­nıstr Erlan Nysanbaev tek mamyr aıy­nyń ózinde eldegi sýqoı­ma­larynda 395 shaqyrym qytaı­dyń balyq aýlaıtyn torlary tabylǵanyn aıtty. Osyǵan jol bermeý úshin mınıstrlik mundaı tordy Qazaqstanda paı­dalanýǵa tyıym saldy. Bul jaǵymsyz kórsetkishke qarap otandastarymyzdyń eko­logııa­lyq mádenıetiniń deńgeıin b­a­ǵamdaı berýge bolady.

Ortalyq Azııada halyq sany 90 mln-nan asady

Árıne bizdiń aıtpaǵymyz qol­da­ǵy tabıǵı qordy tıimdi paıdalanyp, keler urpaqtyń keleshegin qamdaý. Nege deseńiz, jahandyq ekolo­gııa­nyń arhıtektýrasy shatqaıaqtaǵan zamanda sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný ózekti máselege aınalyp otyr. Bul Ortalyq Azııaǵa da tikeleı qa­tysty. Sarapshylardyń de­re­gin­she, XXI ǵasyrdyń ortasyna qaraı bul aımaqtaǵy halyq sany 90 mln-nan asýy múmkin. Osy rette Qazaqstan barlyq múddeli memlekettermen bir­lesip jumys isteýge ázir, deıdi Qa­zaqstan strategııalyq zertteýler ıns­­tı­týtynyń dırektory Zarema Shaý­ke­nova.

2018 jyly transshekaralyq ózenderge qatysty birneshe mańyzdy másele retteldi. Atap aıtqanda, Aq­taý­da ótken V Kaspıı mańy mem­le­ketteriniń sammıtinde teńizdiń quqyq­tyq mártebesin anyqtaıtyn konvensııa qabyldandy. Bul strategııalyq turǵyda mańyzdy sheshim. Sebebi osy máseleni retteý arqyly Kas­pıı­­diń aı­ma­­ǵyndaǵy halyqaralyq tu­raq­­ty­lyq pen ekonomıkalyq damýǵa jol ashyldy. Sol se­kil­di onyń tabıǵı baı­lyǵyn saqtap, geografııalyq ornyn tıimdi paıdalanýǵa múm­kin­dik tý­dy. Sondaı-aq 9 jyldan keıingi úzi­listen soń halyq­ara­lyq Araldy qut­qarý qory quryltaıshylarynyń qaıta júzdesýi bul baǵyttaǵy ju­mys­ty jandandyra tústi. Sý sharýa­sh­y­lyǵy ınfraqurylymdaryn qal­­pyna keltirý jáne jań­ǵyr­tý, tur­ǵyndardy sapaly aýyz sýmen qam­tamasyz etý, Aral óńirindegi eko­lo­gııa­lyq jaǵ­daı­dy jaqsartýǵa baılanysty áleýmettik máselelerdi aımaq­aralyq yntymaqtastyq arqyly ǵana sheshýge bolady.

– Osyǵan oraı Orta­lyq Azııa sarap­shy­la­rynyń ekin­shi forýmyn aımaq­taǵy sý máse­le­lerine arnaǵandy jón sanadyq. Árıne mundaı ma­ńyz­dy taqyrypty qaýzaǵanda ult­tyq qaýipsizdik, ulttyq múdde máse­le­lerin esepten shyǵarýǵa bol­maıdy. Sondyqtan barlyq tarap­tar­­dyń pikirine qulaq asqan jón. Sý ener­getıkalyq baǵytynda da túıt­kil­di másele az emes. Bıyl Astana eko­nomıkalyq forýmy aıasynda sý re­sýrstaryn tıimdi paıda­lanýǵa ar­nalǵan jeke panel­dik otyrys ótke­nin aıta ketken oryndy. Alqaly bas­qo­sýda transshekaralyq ózenderge qa­tys­ty birqatar másele qaraldy, – dedi Z.Shaýkenova.

Jahandyq jylyný aımaqtyń klımatyn ózgertti

Qazir Ortalyq Azııa aımaǵynda aıtar­lyq­taı sý tapshylyǵy baıqal­maı­­dy. Alaıda Qyrǵyzstan men Tájikstannyń bıik taýlaryndaǵy muzdyqtardyń erýi jańa prob­lema týdyrýy múmkin. Bul faktordy sarap­shylar jahandyq klımattyń ózgerýimen baılanystyryp otyr. Sol sebepti olar úlken qaýiptiń aldyn alý maqsatynda keshendi usynystaryn bildirdi. BUU-nyń Ortalyq Azııadaǵy aımaqtyq ókildigi osy baǵytta 10 jyldan astam ýaqyt jumys istep keledi. Halyqaralyq uıym byltyr jańa strategııa ázirledi. Endi onyń kómegimen transshekaralyq ózenderdi paıdalanýdaǵy ózekti máselelerdi sheshýge nıetti.

– Jańa strategııa oıdaǵydaı júzege asyrylsa, úsh nátıjege qol jetkiziledi degen úmitimiz bar. Atap aıtsaq, preventıvtik dıplomatııanyń negizinde aımaqtaǵy memleketterdiń ózara senimi artady dep kútilýde. Sonymen qatar salalyq ınstıtýttar men quqyqtyq baza jetildirilip, áriptestik baılanys nyǵaıa túsýge tıis. О́ńirdegi barlyq elder bul bastamany oń qabyldady. Búginde ony iske asyrý kezeńi bastaldy. Alaıda bul ońaı sharýa emes. О́ıtkeni atalǵan máseleni jyldam sheshýdiń tetikteri joq. Jahandyq jylyný Ortalyq Azııanyń bıik taýlaryndaǵy muzdyqtardyń erýine sebep bolyp otyr. Sol sekildi Aral teńiziniń tartylyp qalǵany da aımaqtyń ekologııalyq jaǵdaıyna áserin tıgizip jatyr. Ár memlekettiń sý qory jáne sý energetıkasyna qatysty ulttyq jospary bar. Biraq atalǵan máseleni sheshý úshin jańa keshendi baǵdarlama qajet. Bul qazirgi zamandaǵy eń kúrdeli syn-qaterdiń biri. BUU-nyń Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh Aral teńiziniń tartylyp qalǵanyn búgingi dáýirdegi alapat tragedııalardyń qataryna jatqyzdy. 23 qyrkúıekte Nıý-Iorkte BUU Bas Assambleıasynyń kezekti sessııasy sheńberinde jahandyq klı­mat­tyń ózgerýine baılanysty sammıt ótpek. Bul Parıj kelisimi negizindegi mindetterdiń oryndalýyn jyldamdatýǵa baǵyttalady. Bas hatshy memleket basshylaryn 2050 jylǵa deıin parnık gazdarynyń kólemin qysqartý boıynsha naqty usynystar ázirleýge shaqyrady, – dedi BUU-nyń Ortalyq Azııadaǵy preventıvtik dıplomatııa jónindegi aımaqtyq ortalyǵynyń basshysy Natalıa German.

О́zenderdiń aǵyny báseńdeýi múmkin

Elimizdiń Syrtqy ister mınıstr­li­giniń deregine súıensek, Ortalyq Azııadaǵy sý resýrstary tolyq kó­lem­de sharýashylyq aınalymyna paı­dalanatyndyqtan búginde óńirde sý tapshylyǵy baıqalyp otyr. Bul óz kezeginde jazǵy maýsymda ózen aǵysyn aıtarlyqtaı álsiretip, sýdyń sapasyn nasharlatyp ekologııanyń ýshyǵýyna ákelip soǵady. Osyny eskergen Qazaqstan bıligi sý sharýashylyǵy jáne sý energetıkasy sektoryndaǵy qajetti ınfraqurylym qurylysyna qosymsha ınvestısııa tartý isin qolǵa alypty. Munyń nátıjesinde sý sharýashylyǵy nysandaryn paıdalanýdaǵy memleketaralyq tártip ózgeretini daýsyz. Osy rette ulttyq múdde aldyńǵy orynǵa shyǵatyny aıtpasa da túsinikti.

Biryńǵaı ortalyqtandyrylǵan júıeniń jumysy toqtatylǵan soń sý resýrstaryn basqarý men bólip-taratý maqsatynda qurylǵan aımaqtyq sý sharýashylyǵy uıymy ózine júktelgen mindetti sátti atqardy. Desek te onyń jumysyn áldendirý úshin búgingi táýekelderge keshiktirmeı beıimdeý qajet, deıdi otandyq dıplomattar.

Aıta keteıik, el aýmaǵyndaǵy trans­shekaralyq basseın sanatyna Ertis, Jaıyq, Ile, Tobyl, Shý, Talas, Esil jáne Syrdarııa ózenderi kiredi. Olardyń jalpy kólemi shamamen 55,1 tekshe kılometr sýdy quraıdy.

Jańǵyrmaly energetıka sýdy únemdeı me?

Halyqaralyq sarapshylar sý tap­shy­lyǵy ásirese Úndistanda qatty baı­qal­­ǵanyn aıtady. El bıligi aýyldyq jer­lerdegi sý júıelerin jaqsartqanymen, 163 mln-daı adamnyń áli de tirshilik nárine qoly jetpeı otyr. Jaǵymsyz reıtıngtegi ekinshi orynda Efıopııa ornalasqan. Munda taza sýdan taryqqan halyqtyń sany 60 mln-nan asady eken. Sondaı-aq bul qatarda Qytaı, Kongo, Indonezııa, Ýganda, Kenııa jáne Pákistan syndy memleketter bar. Sóz oraıy kelgende aıta keteıik, sýdyń kóp mólsheri aýyl sharýashylyǵy maqsatyna qoldanylyp keledi. Ǵalymdar dıqandarǵa dástúrli sýarý júıesinen bas tartyp, aqyldy tehnologııaǵa kóshýge keńes beredi. Bul sózdiń jany bar. Fermerlerdiń sýdy tym artyq mólsherde paıdalanýy ózender men sýqoımalardyń azaıýy­­na alyp keldi. Mamandardyń sózine súıensek, aldaǵy on jylda energetıka sektoryna qajet sýdyń mólsheri ulǵaıa túsedi. Jańǵyrmaly energetıka bir máseleni sheshkenimen, ekinshi bir problemany týdyrýy da ǵajap emes. Mysaly, bıootyn túrlerin ósirýge qosymsha tushy sý qajet. Budan bólek, klımattyń ózgerýi de ahýal­dy qıyndatýy múmkin deıdi ekologtar. Gıdro-atmosferalyq aǵyndardyń qubylmalylyǵy qýańshylyq pen sý tasqyndarynyń kóbeıýine áser etpek. Qazirdiń ózinde úlken megapolısterde sýdyń jetispeýshiligi sezilip jatyr. 2018 jyly Keıptaýnda sý qorynyń azdyǵynan sáýir aıynda ortalyqtandyrylǵan júıe sý berýdi toqtatypty. Bul kezeń sharýa­larǵa aýyr tıgen kórinedi. Qajetti ylǵaldyń tapshylyǵynan afrıkalyq dıqandarǵa ónim kólemin qysqartýǵa týra keldi. 2050 jyly tapshylyq máselesimen Los-Andje­les turǵyndary betpe-bet kelýi múmkin. Úndistandaǵy Djaıpýr, sondaı-aq Tan­zanııadaǵy Dar-es-Salam shaharyna osyndaı qaýip tónip tur. Tyǵyryqtan shyǵýdyń amaly retinde ǵalymdar Parıj kelisiminiń tolyqtaı oryndaýdy men jahandyq sý qoryn únemdi paıdalanýdy usynyp otyr.