Rýhanııat • 12 Qyrkúıek, 2019

Halyq rýhynyń qaınary

129 retkórsetildi

Qazaqtyń baǵzy zamandardan bergi atamekeni – Uly dala qanshalyqty keń-baıtaq, jazıraly jeruıyq bolsa, onyń rýhanı murasy da sonshalyqty shuraıly, álemde balamasy joq asyl qazyna. Baǵzydan búginge tas bulaqtyń tamshysyn­daı móldirep jetken jyr jaýharlary – qazirgi qoǵamda júrgizilip jatqan «Rýhanı jańǵyrý» úrdisine de qunarly nár beretin ulttyq rýhymyzdyń káýsar bulaǵy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» eńbeginde: «Biz jańǵyrý jolynda babalardan mıras bolyp, qanymyzǵa sińgen, búginde tamyrymyzda búlkildep jatqan izgi qasıetterdi qaıta túletýimiz kerek. …Sol arqyly túp-tamyrymyzdy bilýge, ulttyq tarıhymyzǵa tereń úńilip, onyń kúrmeýli túıinin sheshýge múmkindik týady», – deı kelip, «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda «Dala folklory men mýzykasynyń myń jyly» jobasynyń aıasynda «Dala folklorynyń antologııasyn» basyp shyǵarý qajettigin kún tártibine qoıdy.

Bul másele Úkimet tarapynan qoldaý taýyp, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna «Dala folklorynyń antologııasyn» ázirlep, jaryqqa shyǵarýǵa tap­syrys berdi. Mundaı jaýapty da, aby­roıly sharýany nátıjeli atqaryp shy­ǵýy úshin elimizdegi folklortaný ǵy­lym­ynyń ejel­­­den irgeli ortalyǵy bolyp kele jat­­qan ınstıtýttyń tańdalýy tegin eme. Oǵan ǵylymı ortalyqtyń qomaq­ty jı­­naq­talǵan qoljazbalar qory men tájirı­be­si de, kadrlyq áleýeti de jet­kilik­ti. So­ny­men qosa, buǵan búgingi zaman úrdisi men tyń tehnologııa turǵysynan jańa urpaq talǵamy men qoldanýyna qolaı­ly etip shyǵarý mindetteri de qosy­la­dy.

Elbasy qoıyp otyrǵan osy talaptar údesinen shyǵý maqsatynda qazir ınstıtýt qabyrǵasynda qaýyrt sharýalar qolǵa alynýda. Onyń ústine ýaqyt óte tyǵyz, josparlanǵan on tomdyqtyń alǵashqy bes tomy bıyl jaryq kórýi tıis. Sondyqtan qoljazbalar qorynda j­ınaqtalǵan shyǵarmalardyń barlyq nus­qasyn qaıta salystyryp, eń kórkemin tań­dap, tekstologııalyq turǵydan zertteý­ler júrgizip, ǵylymı turǵydan júıelep, bú­gingi oqyrman jatsynbaı qabyldaıtyn qazaq folklorynyń barlyq janrlaryn qam­tyǵan jaýhar jyr jınaǵyn jaryqqa shyǵarý ınstıtýt ǵalymdaryna zor jaýap­kershilik júktep otyr.

Eń aldymen, el jadynda asa berik saqtal­ǵan, tipti áli kúnge qoldanystan túspeı kele jatqan halyq murasynyń úlken arnasy – ǵuryptyq folklor. Ha­lyq­tyń turmys-tirshiligimen bite qaı­nas­qan onyń ózegine halqymyzdyń ejelgi mıftik dúnıetanymy, baıyrǵy nanym-senimderi, dinı uǵymdary, ádet-ǵu­ryptary arqaý bolyp tartylǵan. Qoǵam damyp, ýaqyt ozǵan saıyn bul shyǵarmalardyń etnografııalyq rásim­der­men, jol-jo­ral­ǵylarmen baılanys­tar tıpologııasy kezeńdik satylarǵa kóterilip, alýan túr­li sıpatta óristeıdi. Bir shyǵarmalar taza rásimdi atqarý qajettiliginen týyp, soǵan kindik baýy baılanatyn bolsa, ekin­shi bir shyǵarmalar olarǵa janama­laı qyzmet etip, qosymsha yńǵaıda oryn­dalady, endi birqatar týyndylar dás­túr­li dúnıetanymnyń ıdeıalyq ózegi men ustanymdaryn mazmundyq ózegine aınaldyryp, ony baıandaı jyrlaıdy.

Onyń ishindegi alǵashqy qaýymdyq qu­rylys zamanynan eles beretin anımızm, totemızm, magııa, tabý, arýaqqa ta­byný, baqsylyq sııaqty ejelgi dúnıe­tanymǵa negizdelgen halyq shyǵar­ma­shylyǵyn ǵalymdar nanym-senim fol­klory (magııalyq folklor) dep top­tastyrady. Halyq bul sanat­taǵy shyǵarmalarǵa oryndalý máne­ri, qurylymdyq túri men mazmundyq erek­she­likterine qaraı bádik, alǵys, qarǵys, bata, tús jorý, tyıym, duǵa oqý, arbaý-baılaý, jalbaryný,  baqsy saryny, dýalaý, bal ashý, ushyqtaý, alastaý, qurt kóshirý, jyn shaqyrý degen sııaqty aıdarlar taqqan.

Adamnyń otbasylyq ǵumyrynda atqary­latyn salt-joralǵylarǵa, yrym-kádelerge qatysty aıtylatyn bala ósirý, úılený, azalaý rásimderine baılanysty óleń-jyrlar otbasylyq ǵuryp folklorynyń úlken tobyn quraıdy. Olar besik jyry, álpeshteý poezııasy, ýatý-aldarqatý jyrlary, tusaý kesý jyry, balalar óleńderi, qalamaq, sanamaq, mazaqtama, jar-jar, syńsý, jubatý, quttyqtaý, amandasý, kórisý, qoshtasý, ańsaý, toıbastar, toıtarqar, aýshadııar, betashar, estirtý, kóńil aıtý, joqtaý, t.b. tolyp jatqan ishki janrlyq túrlerge jikteledi.

Halyq sharýashylyǵyna baılanys­ty ǵuryptyq folklordyń taǵy bir salasy kásiptik folklor dep atalady. Olardyń qataryna qazaqtyń kósh­pe­li ómirine oraı týyndaǵan tórt tú­lik­ke baılanysty «Jylqyshy ata», «Oısylqara», «Qoshqarata», «Zeńgibaba», «Shek­shekataǵa» qatysty óleńder men egin­shi­lik­ke, ańshylyqqa qatysty shyǵarmalar jatqy­zylady.

Qara sózben baıandalýyna qaraı halyq prozasy degen ataýǵa ıe bolǵan janrlyq úlken arna ertegilik proza, ańyzdyq proza degen eki úlken salaǵa bólinedi. Sonyń ishinde elge asa tanymal, barynsha keń jáne tereń zerttelgen ertegilik prozanyń ózi qııal-ǵajaıyp, turmys-salt, haıýanattar týraly, batyrlyq, ǵıbrattyq (novel­lalyq), syqaq (satıralyq) ertegiler dep ishteı birneshe túrge jikteledi. Al ańyzdyq prozaǵa jatatyn mıf, ańyz, ápsana, hıkaıa, hıkaıat, aýyzeki áńgi­me­ler­diń de árqaısysynyń dúnıeni taný, beıneleý men baıandaý erekshelikteri de árqıly.

Máselen, tarıhı ańyzdardaǵy keıip­ker­ler men oqıǵalardyń deni bergi dáýir­ge birshama jaqyn, tyńdarmandarǵa nanymdy, ertegilerge qaraǵanda ómirlik oqıǵalar basymdaý bolyp keledi. Ondaǵy tarıhı oqıǵalar men tulǵalardyń tegi, atamekeni, el qorǵaýdaǵy shaıqastary naqtyraq kórinis beredi. Toponımdik (mıfter) ańyzdarda qazaq dalasyndaǵy geografııalyq ataýlardyń (jer-sý, ózen-kól, taý-tastyń, t.b.) shyǵý teginen habar beretin bolsa, al shejire jyrlar men ańyzdarda adamzattyń paıda bolýynan bastap túrki halyqtarynyń, taıpalarynyń, eliniń, «Alash» uǵymynyń shyǵý tórkini, qazaqtyń memleket bolyp qalyptasý bary­syndaǵy tarıhı málimetter baıandalady. Sol sııaqty, kúı ańyzdary – Qorqyt atadan bastap búgingi kúnge deıin úzilmeı kele jatqan dástúrli kúı óneri týraly jádi­gerler.

Halyq shyǵarmashylyǵyndaǵy jurt­shy­lyq júregine erekshe jaqyn, tanymal janrdyń biri – halyq lırıkasy (óleńderi). Olardyń qataryna qara óleń, tarıhı óleń, ótirik óleń, án óleń, mysal óleń, sheshendik tolǵaýlar men arnaý, tolǵaý, terme, madaqtaý, dattaý sııaqty halyqtyń arman-muraty men kúıinish-súıinishin, adamnyń ishki tolǵanysynan shyqqan lırıkalyq ıirimderi qoıý shyǵarmalar jat­qyzylady. Maqal-mátel, taqpaq, jum­baq, jańyltpash, naqyl, ǵıbrat, ósıet sózder sııaqty shaǵyn janrlarda da halyqtyń oı-tolǵamy, ádebı-este­tı­ka­lyq óresi, til kestesi keńinen kórinis beredi. Olar – elenip-ekshelgen kórkem oıdyń máıegi, áldeneshe urpaqtyń tarıhı zerdesinen ótken danalyq álippesi.

Qazaq folklorynyń eń kórkem, mazmunǵa baı, tárbıelik rýhy joǵary, otan­súıgishtik tárbıeniń qaınar bula­ǵy­na aınalǵan, klassıkalyq deńgeıge kóterilgen, álemdik folklor qazy­na­sy­nyń altyn qoryna qosylatyn asyl mura – epostyq jyrlar. HVIII-HIH ǵasyrlarda óziniń bıik shyǵarmashylyq deńgeıine jetip, el ishinde HH ǵasyrdyń basyna deıin folklorlyq mádenıettiń ozyq úlgisi bolyp kelgen qazaq epostary asa qomaqty kólem quraıdy. Olar­dy mazmuny men poetıkalyq qury­lymyna qaraı ǵalymdar kóne epos (mı­fologııalyq epos, ejelgi epos, arhaı­kalyq epos), batyrlar jyry (klas­sıkalyq epos, qaharmandyq epos, batyr­lyq epos), tarıhı epos (jyrlar), ǵa­shyq­tyq jyrlar (romandyq epos, lıro-epos, balladalyq epos), dastandar dep ártúrli atap, birneshe topqa bólip qarastyryp keledi.

Uly dala danalyǵyna sýarylǵan, baı mazmundy, kórkemdigimen erekshelenetin osynshama mol mura táýelsizdik alǵanǵa deıingi ýaqytta kóp qaǵajý kórdi. Telegeı-teńiz rýhanı baılyqtyń betinen qalqyp alynǵan qaımaǵyndaı ǵana jazbaǵa tús­ken úlgilerdiń ózi (jınalmaǵany, árı­ne, odan da kóp) tolyq jarııalanbaı, olar­dyń nusqalary men versııalary ǵylymı aınalymǵa erkin engizilmedi. Eń kóp jarııalanǵan klassıkalyq epos – «Ba­tyr­lar jyrynyń» ózi azat, táýelsiz irgeli ǵy­lymı zertteýler nysanasyna tolyq aı­nala qoıǵan joq.

Al azattyq rýhynyń aıbary bolyp sanalatyn han-sultandardyń, batyr-qolbasshylardyń, elbasylary men bı-shoralardyń erlik isteri, joryq joldary, el úshin atqarǵan eleýli eńbekteri jyrlanatyn tarıhı jyrlar otarlyq ıdeologııanyń qyryna iligip, jas urpaq jadynan múlde alastatyldy. Qazaq memleketiniń qalyptasýyna ólsheýsiz úles qosqan Kereı, Jánibek, Esim, Qasym, Táýke, Abylaı, Kenesary syndy handardyń, Kókjal Baraq, Qasym, Esengeldi, Naýryzbaı, Syzdyq sekildi sultandardyń, erlik pen batyrlyqtyń sımvoly bolǵan Edige, Jalańtós, Alataý, Qarasaı, Bógenbaı, Qabanbaı, Shapyrashty Naýryzbaı, Raıymbek, О́tegen, Oljabaı, Jánibek, Syrym, Isataı, Mahambet, Aǵybaı, Janqoja, Suranshy, t.b. qaharmandar týraly halyq shyǵarmalary eldiń qoljazbalar qorynda sarǵaıyp jatty.

Qazaq dalasy baǵzy zamandardan Iran, Parsy, Úndi elderimen, dindes musylman jurtymen irgelesip, qatar ómir súrip, tyǵyz ádebı-mádenı qarym-qatynasta boldy. Ásirese musylman dininiń keń qanat jaıýyna oraı, Islam órkenıeti dalalyq rýhanııatqa da aıryq­sha yqpal etti. Soǵan oraı Shyǵys elderiniń folklorlyq muralary men ádebıetteriniń ozyq úlgileri qazaqy ortaǵa da kelip sińdi, keıbir týyndylardyń oqıǵalary jergilikti dástúrmen úndesip, sınkretti saryndaǵy jyr-dastandarǵa aınaldy. Ásirese HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HH ǵasyrdyń basynda shyǵystyq sıýjetterdiń jyrlanýy erekshe beleń alyp, nazıralyq úlgidegi tamasha shyǵarmalar dúnıege keldi. Olardyń tańdaýlylary HIH ǵasyrdyń basynda Qazan, Ýfa qalalarynda basylyp shyǵa bastady. Qazaq zertteýshileri bul das­tandardy janrlyq erekshelikterine oraı hıkaıalyq, novellalyq, ǵashyqtyq, dinı jáne qaharmandyq dastandar degen sııaqty janrlyq túrlerge júıeledi. О́kinishke qaraı, keńestik solaqaı saıasat halyqtyń izgi arman-muratyn jetkizgen osyndaı asyl muranyń ózin halyq kózinen kólegeılep keldi. Osylardyń barlyǵyn jarııaǵa shyǵarýǵa tek táýelsizdik jyldary ǵana múmkindik týdy.

Demek, arǵy zamandaǵy úlgileri Kóne túrki jazba eskertkishterinde beder­le­nip, Orta ǵasyrlardaǵy «Dıýanı luǵat at túrik», «Qutty bilik», «Kodeks-kýma­nı­kýs», «Qorqyt Ata», «Oǵyzname» sııaqty jazba eskertkishterde kórinis tap­qan halyq danalyǵy – kómbeden endi ǵana ashylyp, búgingi «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­darlamasynyń altyn ózegine aınalyp kele jatqan halyq rýhynyń qaınary. Onyń árbir joly men shýmaǵy kóne dáýir­ler­den jalǵasyp kele jatqan ulttyq rýhanııatty, eldik bolmysty qamsaýlap ustap turatyn altyn jipti zermen teń. Ony ǵylymı turǵyda zerdelep, ulttyń rýhanı qajetine jaratý – ár urpaqtyń asa jaýapkershilikpen atqaratyn perzenttik paryzy.

Soǵan oraı ınstıtýt ǵalymdary sırek qorlardaǵy qoljazba muralardy saraptaı kelip, halyq ádebıetiniń bar­lyq janrlyq túrleri boıynsha eń tań­daý­ly úlgilerin 10 tomǵa júıelep, búgingi aýdıtorııaǵa qoljetimdi etý úshin sıfr­lyq formatpen (elektrondy jáne aýdıo nusqalarymen qosa) keshendi túrde baspaǵa daıyndaý, sondaı-aq toptamaǵa engen shyǵarmalardyń sıýjettik jelisin orys (3 tom), aǵylshyn tilderine (3 tom) mazmundap aýdarý jumystaryn qolǵa aldy.

«Dala folklorynyń antologııasy» on tomdyq serııasynyń kitabı nusqasy elimizdiń qoljazba qorlary men buryn jarııa­lanǵan jınaqtardyń, sondaı-aq alys-jaqyn shetelderdegi qazaq dıas­po­ralarynyń materıaldaryn jete saralap, irikteý negizinde daıyndalýda. Barlyq mátin tekstologııalyq turǵydan qaıyra salǵastyrylyp, ǵylymı sarapshylar arqyly iriktelip, tili kórkem, sıýjettik qurylymy shymyr, mazmuny baı, jyrlaýǵa laıyqty saryndarymen birge tańdalyp alynady. Árbir tom túrli tústi sýret, nota, ıllıýstrasııa jáne fotolarmen bezendirilip, túsiniktemeler, etnografııalyq (sýretti) sózdik, túıinsóz (orys, aǵylshyn tilderinde), t.b. beriledi dep josparlanýda. Antologııanyń elektrondy nusqasy zamanǵa laıyqty, álemdik standartqa sáıkes qolaıly formatta daıyn­dalyp, ornalastyrylǵan saıttyń elektrondy adresi men arnaıy kody ár jınaq muqabasynda kórsetiletin bolady.

On tomdyqtyń aýdıo nusqasyn daıyn­daý – óte kúrdeli ári jaýapty jumys. Oǵan dástúrli halyq mýzykasyn, án-jyryn jazyp, jarııalaýǵa mashyqtanǵan kásibı tájirıbesi bar, zamanaýı qondyr­ǵy­larmen jumys isteı alatyn bilikti mamandar jumyldyrylýda. Jumys barysynda Qurmanǵazy atyndaǵy Ulttyq konservatorııanyń, T.Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasynyń oqytýshylary men ónerpazdar, qajettigine qaraı óńirlerdegi dástúrli óner mektepterinen de jyrshy-oryndaýshylar tartylýda. Aýdıojazba men sıfrlandyrý jumystary arnaıy jabdyqtalǵan stýdııalarda júzege asyrylady.

Tutastaı alǵanda, bul toptama – qazaq folklorynyń barlyq janrynyń tań­daý­ly úlgilerin jınaqtaǵan, túrli tústi sýrettermen kómkerilip, etnografııalyq (sýretti) sózdikpen jaraqtalǵan, elektrondy, aýdıo nusqasy qamtylǵan, on myń taralymmen jarııalanatyn eli­miz­de­gi tuńǵysh tolymdy antologııa bolady degen oıdamyz.

 

Kenjehan MATYJANOV,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, M.O.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar