Rýhanııat • 13 Qyrkúıek, 2019

Qattyny jumsaq jeıdi

278 retkórsetildi

Osydan 107 jyl buryn Saýtgemptonnan Nıý-Iorkke bara jatqan jolynda aısbergke soǵylyp Atlant muhıtynyń túbine ketken «Tıtanıktiń» sý astynda jatyp toza bastaǵany jónindegi habar jaqynda ǵana jarııalanyp, shartarapqa tarap ketti. Muny aty ańyzǵa aınalǵan keme týraly derekti fılm túsirmek bolyp, muhıt astyna 4 myń metr tereńdikke túsken zertteýshiler anyqtaǵan. Zertteýshilerdiń ózi segiz elden quralypty.

Zertteýshi Park Stıvensonnyń aıtýynsha, kemeniń eń búlingen jeri ofıserler kaıýtasynyń oń jaǵy bolyp otyr. Keme kapıtanynyń kaıýtasy da osy tusqa jaqyn ornalasqan eken. Kemeniń jedel tozýyna áser etip otyrǵan kádimgi bakterııalar.

Bakterııa degenimiz – tabıǵatta eń kóp taraǵan, negizinen bir ǵana jasýshadan turatyn, oqshaýlanǵan ıadrosy joq, óte qarapaıym zat. Bakterııalar qarapaıym bóliný arqyly kóbeıedi. Mysaly, shamamen 1 gramm qara topyraqta 2-3 mlrd, 1 gramm qumdy topyraqta 150 myń bakterııa bolady. Adam kóp jınalǵan bólme aýasynyń 1 tekshe metrinde on myńdaı bakterııalar tirshilik etedi. Olardyń pishinderi ártúrli. Ony tek mıkroskop arqyly baıqaýǵa bolady. Bir zatqa jabysyp alǵan bakterııalar jıyntyǵy jumsaq bolyp keledi.

Zertteýshiler sý astynda kemeniń jedel toza bastaýyna onyń metall qurylymyna jabysyp alǵan osy bakterııalar áser etip jatqanyn habarlady. Al Tıtanıktiń metall qurylymdary sol kezdiń eń sapaly da berik bolatynan quıylǵan bolatyn.

Sonda baıqasańyz, qattyny jumsaq jeıdi eken. Jer betindegi eń qatty sanalatyn taýdyń jaqpar tastaryn jańbyr shaıyp, jel tozdyrady. Sý astyndaǵy tastar ádette malta tastar bolyp keledi. Bul da qattyny jumsaq jeıtindiginiń, maıdalaıtyndyǵynyń belgisi. Jerdegi kez kelgen janýardyń qańqasyn, kórdegi adam súıegin aqyrynda bakterııalar jep qurtady. Qurt-qumyrsqalardy qustar jeıdi, qustardy ańdar jeıdi, andardyń súıegin qurt-qumyrsqalar jeıdi, aqyrynda qurt-qumyrsqalardyń ózimen qosyp osy sıkldi jer betinde eń kóp taraǵan kózge kórinbeıtin zat bakterııalar aıaqtaıdy. Sonda eń kishkentaı, eń jumsaq zat – búkil tabıǵattyń qojaıyny.

Qoǵamnyń damý zańdylyqtary da osyǵan uqsas. Eń áýelgi kezde ań sekildi jabaıy bolǵan adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas ǵasyrlar ótken saıyn jumsaryp, izgilenip keledi. Ony biz mádenıet dep ataımyz. Oǵan bir jaǵynan órkenıet jetistikteri áser etýde. О́rkenıet jetistikterine erterek qol jetkizgen elder mádenıettirek kórinýde. Biraq osy órkenıettik jetistikterge qol jetkizbeı-aq qarym-qatynasty jumsaq aýrada quratyn halyqtar bar. Olar kóbinese, Shyǵys halyqtary. Osy erekshelikterine baılanysty biz muny «shyǵystyq mentalıtet» dep atap jatamyz. Qazir osy Shyǵys halyqtarynyń oıaný, órleý dáýiri bastaldy.

Jer betindegi eń ozyq órkenıet basynda tabıǵaty tamasha, turmysqa jaıly jerlerge kelgen edi. Sondyqtan Batys elderiniń birinshi kezekte kóterilýiniń ózindik tabıǵı zańdylyqtary bar dep túsinemiz. Olar osy ozyq jetistikter nátıjesinde qazirgi zamanǵy damý tehnologııalaryn ázirledi. Endi bul tehnologııalar Shyǵys halyqtaryna da qoljetimdi boldy. Sonyń nátıjesinde Shyǵystyń adam sany eń kóp Qytaı men Úndi elderi jedel kóterilýde. Atalǵan halyqtardyń qolynda osy tehnologııalardan basqa taǵy da bir úlken qarý bar. Bul – shyǵystyń jumsaq mentalıteti. Al osy mentalıtettiń túpki negizi Býdda dininde jatqan sekildi. Býdda dini ádette adamdy bul dúnıedegi qıyndyqtar men kedergilerdiń bári Qudaıdyń jibergeni, sondyqtan oǵan qarsylaspaı kóný kerek, bul dúnıede neǵurlym azap kórseń, o dúnıede soǵurlym baqytty bolasyń dep úıretedi. Býdda ómirdi azap, qasiret dep, ıslam synaq dep qabyldaıdy. Katolıkter baqyt bul ómirde, sondyqtan ony durystap qyzyqtap ótkizý kerek deıdi. Batystaǵy býrjýazııalyq revolıýsııanyń órken jaıýyna dáneker bolǵan protestanttyq aǵym (katolık dini) jeke adamnyń múddesin qoǵam múddesinen joǵary qoıady. Osy baǵyt kapıtalızm zamanynda jeke adamdardyń kúrt baıýyna moraldyq negiz qalady.

Degenmen, ár nárseniń óz shegi bar. Ár qubylystyń paıda bolý, damý jáne quldyraý kezeńi bolady. Ýaqyt qazir shyǵystyq jumsaq mentalıtet jaǵyna jumys istep tur. Din men sol kezdegi jaǵdaı negizinde qalyptasqan bul mentalıtet Shyǵys halyqtaryn ǵasyrlarǵa sozylǵan kedeıshilikke tózimdilikpen qaraýǵa úıretse, endi osy halyqtar baıyǵan saıyn saıasat sahnasyna qaraı kóterilip, tynysh qana álemdi jaýlaý quralyna aınalǵandyǵyn kórip otyrmyz.

Iá, túptiń túbinde qattyny jumsaq jeıdi.

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Bı-aǵa salǵan án eken...

Rýhanııat • Búgin, 09:17

Qaıta oralǵan «Don Karlos»

Rýhanııat • Búgin, 09:15

Jeti óner qonǵan jampozym

Rýhanııat • Búgin, 09:12

Taǵdyry tańdalǵan patshaıym

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Naǵyz qazaq

Rýhanııat • Búgin, 09:05

«Brakoner» biraz basbuzardy quryqtady

Aımaqtar • Búgin, 09:00

Reseıden de úırenýge bolady

Saıasat • Búgin, 08:52

Zań jobasyn talqylady

Qoǵam • Búgin, 08:46

IýNESKO-nyń syılyǵyn jeńip aldy

Qazaqstan • Búgin, 08:45

«Eńbek» eleýsiz qaldy

Qoǵam • Búgin, 08:43

Robot-tehnıka úıirmeleri qajet pe?

Qazaqstan • Búgin, 08:26

Qurylysshylar nege ereýilge shyqty?

Qazaqstan • Búgin, 08:24

«Januıa» ortalyǵy jumysyn bastady

Qoǵam • Búgin, 08:22

Kedergisiz ómir syılaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:22

Reformalar oza shabýdy kótermeıdi

Qoǵam • Búgin, 08:19

Azamattyq jaýapkershilik qajet

Qoǵam • Búgin, 08:16

Ashyq qoǵam aıshyqtary

Búgin, 08:14

Tazalyqtan aldyna jan salmaıtyn jurt

Qoǵam • Búgin, 08:08

Jaldamaly jumysshylar jalaqysy artty

Ekonomıka • Búgin, 08:05

Sheteldik taýarlar qymbattady

Ekonomıka • Búgin, 08:03

Ekonomıkalyq ósimniń kóleńke tusy

Ekonomıka • Búgin, 08:00

Baspana baǵasy nege kóterildi?

Qoǵam • Búgin, 07:58

Yntymaqtastyqtyń jańa kezeńi

Qazaqstan • Búgin, 07:52

Eń qysqa áńgime. Qanat Ábilqaıyr

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Arman Álmenbet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 2

Rýhanııat • Keshe

Qylqalamnyń ushynda – Qaraǵandy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar