– Baýyrjan Nurbekuly, siz T.Júrgenov atyndaǵy Ulttyq óner akademııasynyń bolashaq sýretshi, músinshi jastarymen tikeleı jumys isteısiz. О́nerge qushtarlyq qaı kezeńde de báseńdegen emes. О́tken ǵasyrlarda ataqty sýretshilerdiń kópshiligi arnaýly bilim almaı-aq talantymen tas jaryp shyqty, búginde bilimsiz tanymal bolý múmkin be?
– Qazaq kórkemsýret óneri bizdiń dalamyzǵa jer aýdarylyp kelgen, qýdalanǵan, túrli sebeppen qonys tapqan túrli ult zııalylarynyń, belgili sýretshilerdiń yqpalymen qalyptasyp, irgesin kótergeni belgili. Ulttyq beıneleý óneriniń ýyǵyn qadaǵan Á.Qasteevtiń ózi de osy úlken mektepten ótti. Keıin Reseıdegi belgili sýret óneri kýrstarynda oqyp, bilimin jetildirdi. Dúnıe baǵasyn árqashan salystyrmaly túrde alady. Basqany ysyryp qoıǵanda, «shyǵarmalary tutas baǵalandy, ulttyq sýret óneriniń atasy atandy» degen Á.Qasteevtiń ózi baǵasyn «aldy» dep te, «ala almady» dep te ekijaqty pikir aıtýǵa bolady. Onyń ataǵy shyǵyp, álem tanı bastaǵan kezde Amerıkanyń sol kezdegi eń áıgili sýretshileriniń biri, shyǵarmashylyǵynda realıstik ıdeıany romantıkalyq sımvolızmmen sheber úılestire bilgen asa tanymal Rokýell Kent bizdiń Ábilhan atamyzdy kórý úshin qurlyq asyp, Qazaqstanǵa arnaıy keledi. «Amerıkadan Rokýell Kent kele jatyr» degen habar qulaǵyna tıisimen jergilikti bılik alashapqyn bolyp bar-joǵyn da bilmeı kelgen Qasteevti qolyna sham alyp izdeıdi. Qazaq sýretshisiniń týyndylaryn baǵalaýǵa qulyq tanytpaǵan keńestiń syńarjaq bıligindegiler sonda ne kóredi? Olardyń aldynda basynda ne baspanasy, ne jeke sheberhanasy joq, kenebi men boıaýynan basqa túgi de joq jupyny Qasteev turady. Sol-aq eken, Ábilhan aǵamyz aıaqasty úıli bolady, taban astynda sheberhanasy jasaqtalady. Sóıtip ózderi baǵalamaǵanymen, ózge jurt qadirine jetken Qasteevti aldaryna salyp amerıkalyq qonaqty qarsy alady. Mine, «baǵalandy» degen Qasteevtiń ózi de baǵasyn birden ala almaǵany osyndaı qarapaıym mysaldardan baıqalyp qalady. Shyn talanttyń túbi baǵalanbaı qoımaıtyny shyndyq, biraq Kent kelmegende, Qasteev qarapaıym tirshiligin keship júre berer me edi, qaıter edi? Búgingi sýretshilerdiń basynda da týra osy kep, «baǵalandy» deıtinderiniń ózi baǵasyn tolyq alyp bolǵan joq, «baǵalanbady» degender de qara jaıaý, quralaqan qalyp jatqan joq. Biraq biz ózimizdi báribir aldyńǵy qatarly órkenıetti eldermen salystyramyz. О́lshemdi de osy kózqaraspen mejeleımiz.
– Ol múmkin emes qoı. Qalaı degenmen órkenıetti elderdegi beıneleý óneri bizden birneshe ǵasyrǵa qara úzip ketken, ol mejege bizdiń ıyq teńestirýimiz múmkin emes shyǵar?
– Qulan túzdegi kókjıekke kóz salmasaq, sol jıektiń boıynda ne jatqanyn bilýge umtylmasaq, óz qazanyńda qaınap, toqyraýǵa tunshyǵý degen sol emes pe? Stýdentterimizben «Impressıonızm izderimen» atty joba boıynsha qysqa merzimdi tájirıbe almasý maqsatynda Parıjge barǵan saparymyzdan bir ǵana mysal aıtaıyn. Parıjge barǵandar jaqsy biledi, ýaqyty tyǵyz adamdar fransýz astanasymen tanysyp, aralap shyǵý úshin olarǵa jyldam sholý jasaıtyn avtobýstar usynylady. Sonda baıqaǵanym, ashyq aspan astyndaǵy mýzeı ispetti qala týraly estigen aqparatymyz ben tarıhı málimetter tek qana sýretshiler men músinshiler esimimen baılanysty eken. Renýar, Roden, Eıfel, Jan Baptıst Leper, aǵaıyndy Morıster, olardy sanap taýysý múmkin emes, tolyp jatyr. Ádebıette klassıkalyq shyǵarmalar týdyrǵan fransýzdyń aqyn-jazýshysy da, saıasatkerleri de jetkilikti, soǵan qaramastan ulttyq baılyǵy retinde eń aldymen olar sýretshisi men músinshisin ulyqtap otyr. Qysqasy, Parıj týraly alǵan aqparattyń 90 paıyzyn sýretshiler men músinshiler quraıdy. Qaı elge barsam da, birinshi kezekte sýretshiler qurmettelip jatady. Dál osy ónerdi asqaqtatqan elderdiń álem aldyndaǵy abyroı-bedeli de bıik.
– Bizde beıneleý, keskindeme, músin óneriniń damýyna den qoıyp, oǵan demeýshilik jasaıtyn kásipkerler qatary kóbeıip kele me, álde olardyń sany sol baıaǵy 5-6 myrzanyń sheńberinde qalyp qoıdy ma?
– Belgili músinshi Esken Sirgebaev aǵamyzdyń syr ǵyp aıtqany bar edi. «Bizdiń elde eskertkishter, músin óneri týyndylary saltanatpen ashylyp jatady. Tapsyrys berýshi ákimniń, demeýshilik jasaǵan kásipkerdiń, tas músinge qashalǵan qaıratkerdiń týys-týǵanynyń, qatysyp otyrǵan zııalylardyń aty tegis atalady. Alaıda sol týyndynyń avtorynyń aty atalmaıdy. Atalǵan kúnniń ózinde ekinshi, úshinshi kezekte asyqpaı, tipti saltanatty sharaǵa án aıtýǵa kelgen ánshiden keıin atalsaq atalamyz, áıtpese umyt qalyp ta jatamyz».
Bul ne? Bul qoǵamnyń músinshige, sýretshige, jalpy beıneleý ónerine degen qalyptasqan kózqarasy. Parıjdi ádeıi mysalǵa aıtyp otyrmyn. Eýropa sýretshileriniń tarıhyna úńileıikshi. Bul sýretshilerdi kimder ósirdi? Bireýine korol, bireýine Rım papasy, endi birine jergilikti baı-manaptar ár kezeńde qoldaý kórsetip otyrǵan. Solar tapsyrys berý arqyly ulttyń ónerin ósirdi.
Qazaqstanda óner joq dep aıta almaımyz. Elimizde grafıka óneriniń mektebin qalyptastyrǵan ǵajaıyp sýretshi Aǵymsaly Dúzelhanov ilgerirekte qaterli dertke shaldyǵyp, aýyr naýqastandy. Otaǵa qarjy kerek bolyp jáne ol óte qymbat bolǵandyqtan, turyp jatqan páterin satýǵa májbúr boldy. Mine, osyndaı qıyn shaqta Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Danıal Ahmetov áriptesimizdiń hal-ahýalyn surap, birneshe jumysyn satyp alyp, qolushyn sozdy. Bul – úlken ónerdi ósiretin qadam. Beıneleý ónerimen aınalysatyndarǵa tapsyrys berip, iri kásip ıeleri tarapynan qoldaý jasalmasa, bul ónerdiń alǵa basýy qıyn. Jas sýretshi Talǵat Tileýjanovtyń shyǵarmashylyǵy da ónerdi qoldaıtyn kásipkerlerdiń arqasynda bıiktep keledi. О́nerli azamattardyń talantyn baǵalaıtyndardyń qatarynda Edýard Kazarıan men Asqar Esdáýletovke qoldaý kórsetip kele jatqan Nurlan Smaǵulovtyń mesenattyǵyn ataýǵa bolady. Asa talantty Anar Ábjanova da memlekettiń óz qoldaýymen Lývrǵa baryp, jeke kórmesin ótkizip qaıtty. Jekelegen sýretshilerdiń baǵy janyp, ónerin kórsetýge múmkindik tapqanymen, jalpylama salystyrǵanda, beıneleý óneri aldyńǵy shepte emes, shetteý turǵany ótirik emes. Aragidik qoldaý men baǵalaý joq emes – bar, biraq beıneleý óneriniń bıikteı túsýi úshin birtutas memlekettik saıasattyń bolǵany durys.
– El arasynda «sýretshi ıakı óte baı adam, ıakı óte kedeı» degen pikir qalyptasqan. Sýretshilerdiń ómirge beıimdiregi jumysyn baǵalap sata alady, al talanttar kóp jaǵdaıǵa tirshilik-turmysqa ıkemsizdeý keletindikten, barlyǵy birdeı mundaı múmkindikke ıe emes. Sýret ónerindegi jaǵdaı shynymen osylaı ma?
– Iаkı jalbyrap ósip ketken shashy eki ıyǵyn jaýyp, aptalap, aılap ustara kórmeıtin saqal-murty qaýǵadaı bolyp ósip, ishimdikke salynǵan sýretshi elesteıdi deńiz. Bul – stereotıp. Van Gogtiń Teo degen aǵasy bolmasa, uly sýretshiniń týyndylary adamzattyń ıgiligine qyzmet etken qundy mura bolyp qalar ma edi, qalmas pa edi? Eger álem Van Gogti uly qylqalam ıesi dep tanysa, ol osy baýyrynyń arqasy. Van Gogtiń kúnkórisine qajetti búkil muqtajdyǵyn: ishetin tamaǵynan bastap boıaý, qalamyna deıin baýyry taýyp berip otyrǵan. Al búginde Fransııaǵa tabany tıgen týrıstiń kópshiligi sonaý bir qıyr shettegi tóbeniń basynda jerlengen áıgili Van Gogtiń zıratyna baryp gúl shoǵyn qoıyp, taǵzym etýdi ózine paryz sanaıdy. Biraq sýretshi bitkenniń bárinde mundaı baýyr qaıdan bolsyn? Bizdiń áriptesterimizdiń arasynda da boıaýdyń túsi men kúshin bolmys-bitimimen sezine alatyn, álemdi kórýi, tanýy ózgeshe, talantty bolyp týa tura, kúndelikti kúıbeń tirshiliktiń qamytyn ilip, tipti taǵdyr taýqymetin kótere almaı joq bolyp ketkenderi bar. Qoldaýshysyn taba almaı, baǵasyn ala almaı qurdymǵa ketken taǵdyrlardy kórgende ishiń ashıdy. Biz, áriptesteri, talantyn baǵalaı alǵanymyzben, oǵan páter alyp bere alamyz ba? Qoǵam baǵalaýy kerek. Sebebi sýretshi keń buqaraǵa tanylmasa, baǵasyn ala almaıdy.
– Joǵary oqý ornyna deıingi beıneleý pániniń oqytylýyna kóńilińiz tola ma? Búgingi talapkerlerdiń qııalyn ushtap, qanattandyrýdaǵy mekteptiń róli qandaı?
– Mektep oqýshysy kezimde ádebıet pánin keremet súıip oqydym. Sebebi ádebıet oqýlyǵyn ashyp qarasań, bir betinde Q.Teljanovtyń, bir betinde M.Kenbaevtyń, K.Shaıahmetovtiń, basqa da belgili sýretshilerdiń kásibı jazylǵan kartınalary oqýshyǵa arnalǵan aqyn-jazýshylardyń shyǵarmasynyń mazmunyn ashyp, baǵdarlamaǵa laıyqtalyp ár berip turatyn. Sýret ónerin baǵalaý, sýretshini qurmetteý mektepten bastalatyn. Sýretshiler «álippeni», beıneleý óneri, dúnıetaný, taǵy da basqa oqýlyqtardy bezendirýge belsendi qatysyp otyratyn. Bul úrdis, bálkim, búginde saqtalyp otyrǵan bolar, biraq sýretshilerdiń úzdik shyǵarmalaryn nasıhattaýdyń bir kózi retinde aıasyn taryltpaǵany durys. Keıingi jyldary mektepterdegi sýret sabaǵy birese qysqartylady, birde bar bolady, birde joq bolady. Al sýret pánin mektep oqýshylaryna oqytýdyń jańa baǵdarlamasy túzilip, sonyń negizinde jas býyndy sýretshilerdiń shyǵarmashylyǵymen úzdiksiz tanystyryp otyrsa, qoǵamnyń oıly azamattarynyń qatary ósip, sýret ónerine kózqarasynyń túzelýine septigi tıer edi.
Negizgi qyzmetim T.Júrgenov atyndaǵy Ulttyq óner akademııasyndaǵy keskindeme, músin jáne dızaın fakýltetiniń dekany bolǵandyqtan, jyl saıyn mektep bitirýshi talapkerlermen jolyǵyp jatamyz. Olardy sheberhana jumystarymen tanystyramyz. Birde Q.Teljanovtyń tusyna kelip: «myna shyǵarmanyń avtoryn tanısyńdar ma?» dep suraǵanymda, japatarmaǵaı «men tanımyn, men bilemin» degen balany kóre alǵam joq. Ishinen bir qyz bala ǵana tanyp, belgili sýretshiniń esimin ataǵan kezde, eljiregenim sondaı, jylap jiberýge shaq qaldym. Sóz joq, bul balalardyń bári de talantty, úzdikterdiń úzdigi, biraq ótkenmen tanystyǵy az. «Bolashaqta sýretshi bolamyn» dep kelip turǵan balalardyń túri osyndaı, al jalpy qoǵamdaǵy jastardyń beıneleý ónerimen tanystyǵy qalaı? Mine, bul suraq.
– Art-dıler nemese sýretshi prodıýseri degen kásiptiń ıeleri osy ýaqytqa deıin óz shoǵyryn qalyptastyra aldy ma?
– Meıli art-dıler delik, meıli prodıýser delik, olardy qalaı atasaq ta, ónerdiń qoldaýshysy bolamyn degender birden paıda tapqysy keledi. Al paıda tabatyn birden-bir óner salasy, bul – estrada. Teledıdardy qosyp, gazetti ashyp qalsańyz «bálenniń juldyzyn jaqqan men» degen suhbattardan kóz súrinedi. Al beıneleý ónerinde birden baǵasyn alý, sodan keıin paıdasyn kórý óte qıyn. Ol ýaqytty talap etedi. Keıde óz talantyn baǵalaı bilmeıtin áriptesterime: «Sen – kúnáharsyń. Osynsha qabiletke ıe bolyp, telegeı-teńiz ónerińdi ári qaraı tereńdete almaǵan sen – kúnáharsyń. Shyǵarmashylyǵyńdy óristetpeı, kúnkóris úshin basqa tabys kózin kúıttep kettiń» dep qatty aıtýǵa májbúr bolamyn. О́zimshe shamyna tıip, namysyn qaırap, kómekteskim kelgen túrim. Úmit kútken azamat óship ketpeı, eń bolmasa art-dılermen jumys istep, ónerin jalǵastyrsa, el tanyp, baǵalansa eken deımin. Brıýsselde turyp galereıa ustaǵan tanysym: «sýretshiniń aspandaǵan nasıhaty bolsa, kez kelgen jumysyn baǵalatýǵa bolady», deıdi. Biz kóp jaǵdaıda ózimizdiń enjarlyǵymyzdy, minezimizdiń bostyǵyn áleýmettik daǵdaryspen aqtap, ózimizdi jubatýǵa tyrysamyz, biraq ónerdiń damýy daǵdarysqa qarap turmaıdy. О́nerdi týdyratyn talanttar tolassyz kele beredi. Tek olardyń nasıhatyn júrgizip, jarnamasyn jasap, memlekettik taraptan qoldaý kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
