13 Qyrkúıek, 2019

Sóz soıyl №87

8861 retkórsetildi

BIRDE...

Bir kúni Sherhan Murtaza Nábıden Ábýtálıev ekeýi kele jatyp Baıanǵalımen kezdesedi. Sonda Baıanǵalı inisin «Palýan» dep erkeletetin Sherhan:

– Áı, palýan, osy sen jurttyń bárin sabap júrsiń ǵoı, myna Nábıdendi sabap bershi, – deıdi.

Onyń sózine narazylyq bildirgen Nábıden: «Nege meni sabaıdy, ol meniń inim, men onyń atasy Segiz serini jazǵanmyn», - dep, ózine tartady. Baıanǵalı eki aǵasynyń aldynda turyp: «Qalaı sabaımyn, Sheraǵa?» - deıdi.

Sonda Sherhan:

– Mynany sabaý kerek. Bul «SQ»-da mestkom bolǵan. Sonda: «SQ»-da ne kóp, salyq kóp», - dep otyratyn. Bir joly «kartop ákelip beremin» dep eldiń aqshasyn, qabyn jınap alyp, sońynan bári jaıymen qalǵan. Sosyn qabyrǵa gazetine óleń shyǵarǵanbyz:

«Jylý jınap ár úıden,

Ketip ediń, Nábıden.

Kartop ta joq, qap ta joq,

Atańa nálet, Nábıden!» – dep! Muny sol úshin sabaý kerek!

Sodan «Nábıden qurdasymdy saba» dep, taǵy kezdeskende aıtady. Úshinshi joly toptyń kózinshe Sherhan Murtaza Baıanǵalıǵa ázildep:

– Áı, palýan, sen meniń bir tapsyrmamdy oryndamadyń ǵoı. Anaý Nábıdendi bir sabap ber dedim, sabamaı júrsiń. Bir babyńda júrgende qolyńa túsip qalsa, súıkep jiberseıshi, – dep, taǵy aıtady.

Sonda Baıanǵalı:

– Sheraǵa, úsh aıttyńyz ǵoı, eger ofısıalnyı jaǵyn moınyńyzǵa alsańyz, men sizge Nábıden túgili, Ǵabıdendi sabap bereıin! – degen eken.

***

Belgili jazýshy Baıanǵalı Álimjan Almatyda qyzmet istep júrgende Máskeýde oqıtyn Mońǵol eliniń jazýshylary Jaǵdalyn Lhagva, Gýnsen ekeýin halyq jazýshylyǵy jetistikteriniń kórmesine qydyrtyp aparady. Sonda saryq qoılardyń betteri beri qarap túsken sýretin kórip, eki qonaqtyń biri:

– Pochemý tak snımalı? Gde kýrdıýk? – dep suraıdy. Onyń qazaqtyń quıryqty qoılaryn izdep turǵanyn túsingen Baıanǵalı:

– Nashı ovsy sıvılızovannye, gostıam ne pokazyvaıýt zad! – degen eken.

***

Jazýshylar odaǵy úıiniń astyńǵy qabatyndaǵy «Qalamger» dámhanasynda ádebıet synshysy Tólegen Toqbergenov Baıanǵalımen kezdesip qalady. Ol kezde Baıanǵalıdyń «Juldyz» jýrnalyna jumysqa jańa turǵan ýaqyty eken. Sonda Tólegen qarlyǵyp shyǵatyn daýsymen Baıanǵalıǵa: «Áı, «Juldyzǵa» keldiń... «Juldyzǵa» keldiń... «Juldyzǵa» keldiń... Endi artyńdy qysyp júr!» - depti, ıyǵynan judyryǵymen qoıǵylap turyp.

Baıanǵalı aǵasyna qarap:

«Oıbaı, Tóke-aý, jerde qyspaǵan artty juldyzǵa shyqqasyn qysqan uıat emes pe?» - degen eken.

Kórgen BILGENOV

Nur-Sultan

 

Bala baqsha – shala baqsha

Bizde de bala baqsha bar,

Sábıler kelip «baq» sanar,

Ǵımaraty kóz tartyp,

Aıta almaısyń sóz de artyq.

Al ishki jumysy –

Kóńildi «kóje» qyldy durysy...

Bir bala jaý-jaǵalas jylap jatyr,

Bir bala jer súzip qulap jatyr,

Bir bala synǵan oıynshyqty

О́zinshe túzep qurap jatyr.

Tárbıeshi qyz uıaly telefonmen

О́z qulaǵyn ózi «burap» jatyr.

Bir bala mamalap, papalap

Shalqaqtaǵany shataq-aq,

Sol kezde baryp shart etti,

Maı quıryqtan shapalaq.

...Sosyn túski asty,

Kórgende, bala da bolsa tús qashty,

Onysyn kóbi ishpedi,

Qasyqty qur tistedi,

Sebebi, jylanqaraq qatyǵy joq,

Dám-tuzy tatymy joq...

Al bala baqsha bastyǵy:

«Sábıdiń til syndyrar,

«Anglııskııge» qulshyndyrar –

Kókten izdedik, jerden izdedik maman joq,

Londonnan shaqyrtpasaq adam joq,

Kúnde bir komıssııa,

Otyrmyz alań bop...» –

Dep ózi de myrs etti,

Aqyly aıran bop «syr shertti»,

Keshkisin barlyq balaqaı –

«Úıge ketti alaqaı...»

***

Bizde osyndaı bar bala baqsha,

Sharýasy shatqaıaq shala baqsha.

О́zimnen ózim shoshydym...

Ortalyqta aǵamyzdyń úıi bar,

Bir qalany satyp alar kúıi bar.

Qudaı ózi kópsinbesin bul kúnde,

Nebir úlken shendiler de syıynar.

Qarapaıym sharýa edim aýylda,

Úırenshikti qarly boran, daýylǵa.

Sálem bere «aǵa-jeńge» dep keldim,

Qandaı adam shydaı alar baýyrǵa.

Úı qyzmetshi áıel bizdi «baptady»,

Dastarqanda qara nannyń qatqany.

«Aýylda óstik...» dep shalqydy aǵamyz,

Al, balasy qazaqsha til qatpady.

Bul aǵamyz nesibesi halyqtan,

«Kredıtpen» jan emes-ti taryqqan.

«Jemqor» deıdi qyzǵanyshpen bireýler,

«Uzynqulaq» syǵalasyp «jabyqtan».

«Búgin keshke toı bar edi shaqyrǵan,

Ákim adam «árýaǵymen» aqyrǵan.

Qaınym endi taǵy birde kelersiń,

Aınalaıyn «Tórejandaı" atyńnan...»

Dep, jeńgemiz kótere almaı denesin,

Elestetip «muzdy muhıt» kemesin,

«Ket» degendi juqalap-aq bildirdi,

Budan ózge biz «baıǵusqa» ne desin.

On tórt bólme «kátej» úıge syımadyq,

Shyǵa berdik «tátti» sózge ılanyp.

Biz keterde ylǵı shendi qonaqtar,

Kelip jatty», «Qosh keldiń» dep syılanyp.

«Keldik bizder úıine dos-tanystyń,

Qudalardaı qushaqtasyp tabystym.

Úsh-tórt bala júgirip kep qol berdi,

Ieleri kúlki-bazar shabystyń.

Úsh-aq bólme úıi bar-dy dosymnyń,

Qaljyń-qarmaq áńgimege qosyldym.

Aǵamyzdyń úıi bar dep aıtpadym,

Oılasam-aq óz-ózimnen shoshyndym...

Ázirbaıjan QONARBAEV,

Mańǵystaý oblysy 

 

*Shymshymalar

ESEPQUMAR

Eseppen júrip, 

 eseppen kúledi,

 Qýlyq-sumdyqtyń neshe 

atasyn biledi.

 О́z sharýasyn tyndyryp 

alǵan soń,

 Judyryǵyn kórsetip, 

 bilegin túredi.

EKI JÚZDI

Kózińe maqtaıdy,

 Shyǵa sala «ottaıdy».

AIаR

Aýyr is bolsa aıana qalady.

 Eki búıirin taıana qalady.

JEBIR SATÝShY

«Buıyrtqany» dep qoıyp,

 Júrip jatyr «jep» qoıyp.

Bekádil SEMQUL

Qaraǵandy 

 

*Aýyldyń aıtqyshtary

Respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Aqmola oblysyndaǵy tilshisi Baıqal Baıádildiń oraıy kelgende oıyp túser aıtqyshtyǵy bar ekendigin bireý bilse, bireý bilmes. Biz ár jerde qolma-qol aıtyp salǵan oryndy sózderin oqyrmanǵa usynýdy jón kórdik.

Halyqtyń jaıyn kim oılar?

Jýrnalıstiń jol sapary taýsylǵan ba? Gazettiń tapsyrmasymen kúzdiń sońy, qystyń basy degendeı óliara shaqta aýdanǵa barypty. Aýdan ákimimen kireberiste jolyqqan. Ákimdiktiń aldy shyńyltyr muz, taǵalaǵan at taıyp jyǵylatyn kóktaıǵaq bolsa kerek. Áldebir aq shashty keıýana kóktaıǵaqta ilbip basyp, qolyndaǵy taıaǵyn demeý qylyp, qalt-qult etip kele jatady. Asyǵys syńaıly. Bolmady. Kóseniń ıegindeı jyltyraǵan kók muz keıýanany alyp jyqty. Qysqa, jińishke taıaq ájeıdiń ekpinimen kók muzǵa taıyp, birer metr kóterilip baryp qulady. Sol kezde aýdan ákimine bylaı depti:

      Esiktiń aldy kók taıǵaq,

      Jarytpas ákim kópti oılap.

      Bir ájeı, áne, jyǵyldy,

      Taıaǵy ushty kókke oınap.

 

      Muzdaqqa soǵyp aq basyn,

      Mertigip baıǵus jatpasyn.

      Halyqtyń qatty qarǵysy,

      Bir kúni seni atpasyn.

– Tek, – depti aýdan ákimi, – qarǵys alyp kórgem joq. Aıtatyndary tek alǵys.

– Bul aýdan saǵan baq meken,

Aldyńnan shyraq jaq meken.

Jyǵylsa da alǵys aıtatyn,

Aýdanyń tipti jaqsy eken, – depti jýrnalıst.

 

Sarqyt

Býrabaıdyń baýraıynda ıt  basyna irkit tógilgen ulan-asyr toı. Kóz baılanyp, eldiń irgesi sógile bastaǵan kezde meıramhanadan býsanyp eki aqsaqal shyǵady. Esimderin jalpaq jurt tanıtyn, keshegi partııa qyzmetkerleri. El basqarǵan, ulysqa úlgi kórsetetin azamattardyń qoldarynda eki-ekiden tórt paket sarqyt. Jeńgeıler kelmegesin solardyń mindetin atqaryp, boryshyn ótep qaıtpaq.

  –Aý, – deıdi biri ekinshisine, – Baıqal búgin saǵan tıispedi ǵoı.

 – Nege tıisedi, – deıdi ekinshisi, – bul – meniń inim. Osydan tıisip kórsin, jaǵasyn jyrtamyn.

Sonda bylaı depti:

  –  Býrabaıda bir bádik jyr týdy, aǵa,

    Aǵam daıyn jaǵamdy jyrtýǵa da,

    Bazardan qaıtqan áıelder tárizdi

    Paket arqalap, ne kún týdy, aǵa?– dese kerek.

 

Myltyǵyńyz ata ma?

    «Igilik» aksıonerlik qoǵamynyń prezıdenti Tilepbergen Aıkenov alpysqa toldy. Ádemi, ajarly toı. Tilepbergenniń bir top qurdasy mereıtoı ıesine myltyq syılaıdy. Dúmi jyltyraǵan, uńǵysy jarqyraǵan kádimgi qos aýyz. Toı ıesi syılyqqa razy bolyp, umsynyp kózdep kórip jatqanda bylaı dese kerek:

       – О́zińdi týǵan eliń maqtaıdy anyq,

        Batasy jurtshylyqtyń jatqaı daryp.

        Jeńgeıden uıat bolyp júrmesinshi,

        Bir kúni myltyǵyńyz atpaı qalyp.

Sóıtse, toı ıesi:

– Atady, – depti, – ne kórinipti? Atyp júrmiz ǵoı.

 

Et-súıekten jaralǵandar

Toqmýrzınder áýleti kókshetaýlyqtarǵa jaqsy málim otbasy. Shalǵaıdaǵy shoq juldyzdaı shaǵyn aýylda ǵumyr keshken bir otbasynan qazaqtyń tuńǵysh orman sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, akademık Taıjan Hamıtuly, hımııa ǵylymdarynyń doktory, akademık Qydyrma Hamıtuly tárizdi oqymystylar shyǵýy ǵajap emes pe. Qyryq jyl boıy oblystyq Orman sharýashylyǵy basqarmasyn basqaryp, halyqqa qaltqysyz qyzmet etken Shabdan Hamıtulynyń inisi Bolat Býrabaıdaǵy Qazaq ormandy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, akademık.

Bolat akademık ataǵyn alǵanda Býrabaıdyń baýraıynda toı jasaıdy. Toıǵa Almaty men Astanadan áldeneshe ǵalym keledi. Sol toıda Baıqal Toqmýrzınderdiń ishinde oqymaı qalǵany Shabdan Hamıtuly deıdi. Almatydan kelgen bir ǵulama ǵalym suraıdy:

– Ol nege oqymaı qalǵan?

– Qaıyńdar qaıda jelegi jelmen bılegen,

Arqarlar qaıda tabany tasty ılegen.

Býrabaı, seniń bederli sulý beıneńdi,

Pendeler bar ma súımegen.

Qyryq jyl qorǵap solardy,

Jumystan qoly tımegen.

Janary jandy jaýlaıtyn,

Shortandaı shorshyp oınaıtyn,

Kórgende kóziń toımaıtyn,

Biraq, báribir baqyt bolmaıtyn,

Qyzdardan qoly tımegen, – dese kerek.

О́zine sóz tıgende Shabdan Hamıtuly:

– Aǵalarymnyń akademık bolǵanyn qaıteıin, qysqy soǵymy, jazǵy toqtysy meniń moınymda, – dep ázildeıdi. 

Sol sátte Baıqal bylaı depti:

– Qara jerge tal ekseń, kóktegisi keledi,

Kúnge boı sap, bıikke bettegisi keledi.

Akademık bolǵanmen et-súıekten jaralǵan,

Pende emes pe olar da, et jegisi keledi, – dese kerek.  

Kireb Ákimqoja

******************

 

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar