Ekologııa • 15 Qyrkúıek, 2019

Kókjıde: Problemany sheshý úshin keshendi kózqaras qajet

120 retkórsetildi

 Qazirgi kezde álemdik aýqymda taza aýyz sý kózderiniń tapshylyǵy anyq baıqalyp otyr. Mundaı jaǵdaıda el aýmaǵyndaǵy jerasty aýyz sý kózderiniń qoryn saqtaý men onyń lastanýyna jol bermeýdiń mańyzy erekshe. Áıtse de búgingi kúni jer qoınaýyn paıdalanýshylar, sonyń ishinde kómir sýtegi shıkizatyn ıgerip jatqan alpaýyt kompanııalar jerasty sý kózderiniń munaı qaldyqtarymen lastanýyna jol berip júrgeni qynjyltpaı qoımaıdy.

Onyń basty bir mysaly, Aqtóbe oblysy aýmaǵynda, Temir men Muǵaljar aýdandarynyń túıisken tusynda ornalasqan Kókjıde jerasty aýyz sý orny. Sonymen birge bul jerde onymen bir ataýdaǵy Kókjıde atta qundy alqap ta bar. Eń aldymen aıtarymyz, onyń ekeýiniń de el aýmyǵandaǵy alatyn ekologııalyq, ǵylymı jáne mádenı jaǵynan alatyn orny men mańyzy asa aıryqsha ekendigi. Sondyqtan da bir óńirdiń ǵana emes, tutastaı elimizdiń taptyrmas injý-marjany ispettes tabıǵat tańǵajaıyptary respýbıkalyq jáne halyqaralyq mańyzy bar memlekettik tabıǵı qoryqtyq qordyń geologııalyq jáne gıdrogeologııalyq tizimine engizilgen. Bul jóninde 2007, 2010, 2011 jáne 2016 jyldary el Úkimetiniń arnaıy Qaýlylary shyǵarylǵan.

         Buǵan deıingi júrgizilgen zertteýler Kókjıde qumdarynyń munaı ónimderimen lastanǵanyn kórsetedi. Iаǵnı kómir sýtegi shıkizatyn óndiretin kompanııalar jazǵy jáne kúzgi kezeńderde Kókjıde jerasty sýynyń sapalyq quramyna teris áserin tıgizgen. Aqtóbe oblysy boıynsha Ekologııa departamintinen alynǵan derekter olardyń qatarynda «SNPS-AMG» AQ, «KMK Munaı» AQ, «Ýrıhtaý opereıtıng» JShS, «Fırma Ada Oıl» JShs jáne «Qazaq Oıl Aqtóbe» JShS syndy  bes birdeı munaı kompanııasy bar ekenin aıǵaqtaıdy. Talas joq, kómir sýtegi zatyn osylaısha ekpindete óndire berý jaǵdaıynda Kókjıde qumdary qoınaýynda Kókjıde jerasty sýy men onyń sapalyq quramyn saqtap qalý kúrdeli kúıinde qala bermek.

         Osy tusta atap óterlik másele, keıingi kezde belgili bir tabıǵat nysanyna jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń zııan men zalal keltirý turǵysynan qarastyrǵanda shekti ruqsat etilgen konsentrasııa (ShRK) degen tirkestiń paıda bolǵandyǵy. Munyń ózi osy kórsetilgen norma men mólsherden aspasa bolǵany, jerasty sý kózderin lastaı bersin degen uǵymdy bildirmeı me? Sondyqtan ShRK talabynyń belgilenýiniń ózi munaı óndirýshiler úshin "izdegenge suraǵan" degendeı yńǵaıdy bildiretin qajetsiz tetikteı kórinedi. Jaraıdy, solaı-aq bolsyn deıikshi, al endi ShRK-niń tabıǵı ortaǵa tıgizetin zııandy áseri belgilengen normadan asyp ketip júrse she? Árıne, mundaı jaǵdaıda onyń zardaby tipten aýyr. Bıyl Aqtóbe oblysy boıynsha Ekologııa departamenti júrgizgen profılaktıkalyq baqylaýlar joǵaryda ataýlary kórsetilgen birqatar kompanııa osyndaı keleńsizdikke jol bergenin aıqyndap berdi. Eger naqty derekterge súıensek, baqylanǵan uńǵymalarda ShRK 1,3-ten 8-ge deıin kóterilip, ekinshi bir mysalda 1,66-dan 1,82-ge deıin óskenine kóz jetkizemiz. Iаǵnı profılaktıkalyq baqylaýdyń nátıjesi kóńilge kirbiń túsiredi. Ony estý de, jazý da aýyr. Beınelep aıtqanda, bul derek Kókjıde jerasty sý kózderi munaı qaldyqtarymen bylǵanyp jatqanyn bildirmeı me? Onyń lastaný kózine aınalýyna áser etken basty faktorlar qandaı? Ázerge ony anyqtaý men joıý sharalary qolǵa alynbaı otyrǵanyna kelise qoıý qıyn-aq. Ras, ókiletti uıymdar tarapynan alańdatarlyq ahýalǵa qatysty tıisti zertteý júrgizý uıǵarymdary berilgen. Alaıda munyń ózi basy bar da, aıaǵy joq jartykesh kúıinde qalyp júrmesine kim kepil?

         Sonda ne isteý kerek? Bul arada basty aıypker jer qoınaýyn paıdalanýshy ekeni eshqandaı talas týǵyzbaıdy. Endeshe olardyń memlekettik tabıǵı qoryqtyń tizimine engizilgen nysanǵa zalalyn tıgizý kórinisterin retteý tutqalaryn oılastyrý kerektigi aıqyn. Onyń joly qandaı bolmaq?

- Munyń basty bir joly kómir sýtegi shıkizatyn shyǵaratyn kompanııalardyń Kókjıde qumdy alqabyndaǵy qyzmeti men is-qımyldaryn jan-jaqty baqylaýǵa alý dep esepteımiz. Bul úshin Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine tıisti usynystarymyzdy joldadyq, - dedi Aqtóbe oblysy boıynsha Ekologııa departamentiniń basshysy Jaqsyǵalı Imanqulov.

         Buǵan arqaý bolǵan basty ustanymdar men tujyrymdarǵa toqtalsaq, Kókjıde qumdary aýmaǵynda kómirsýtegi shıkizatyn barlaý men óndirýdiń biryńǵaı erejesin ázirleý qajettigin uǵynamyz. Túsingen jan úshin Kókjıde qumdary men Kókjıde jerasty sýynyń baǵasy men qundylyǵyna jáne tabıǵı tazalyǵyna eshqandaı baǵa jetpeıdi. Ony lastaý – qylmyspen teń áreket. Buǵan jol berip qoıýǵa esh bolmaıdy. Bul aqıqatty jer qoınaýyn zertteý jáne paıdalaný jónindegi quzyrly organdarda dál osy maǵynasynda qabyldaı bilgeni qajet-aq.

         Eger atalǵan organ memlekettik tabıǵı qoryqtyń qory qataryndaǵy nysandardyń jaı-kúıine jan-jaqty kóńil aýdaryp, onyń biryńǵaı operatoryn belgilese, birqatar kóleńkeli kórinistiń azaıary anyq. Sondaı-aq búgingi kúni Kókjıde jerasty sýynyń geologııalyq qurylysyn qolǵa alý da kúrdeli kúıinde qalyp otry. Jerasty sýyna tabıǵatty paıdalanýshylardyń yqpal etý oshaǵyn tabý, birinshiden, onyń aǵynynyń qozǵalysyn anyqtaýdy qajet etedi. Tek osyndaı jaǵdaıda ǵana árbir jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń árketine monıtorıngtik zertteý júrgizýge bolady dep málimdeıdi gıdrolyq mamandar.

         Tujyrymdap aıtqanda, búgingi kúni Aqtóbe oblysyndaǵy Kókjıde jerasty sýynyń mólsheri men paıdalanylý qoryn qaıta baǵalaý jumystaryn júrgizý qajettigi týyndap otyr. Asa jaýapty bul is, óz kezeginde, tııanaqty gıdrogeologııalyq barlaý jumystaryna sony serpin berýdi júkteıdi. Osy oraıda basty kidiris qarjylandyrý kózderiniń jetkiliksizdiginen bolyp otyrǵanyn aıtqan jón. Bir sózben túıgende, tolyq barlaý jumystaryn júrgizý úshin respýblıkalyq bıýdjet esebinen 300 mıllıon teńge qarajat bólingen, áıtse de buǵan tabany kúrekteı 1 mıllıard 161 mıllıon 770 myń tenge kóleminde qarajat qajet ekendigin eskersek, bólingen somanyń tym mardymsyz ekeni birden baıqalady.

         Qazirgi alańdatarlyq másele Kókjıje qumy men jerasty sýyna baılanysty belgilengen aýqymdy jumystardyń deńgeıi tym baıaý, joqqa tán ekendigi. Eger aldaǵy ýaqytta oǵan qarqyn týǵyzylsa, búkil Kókjıde kókjıegi keńı túseri kámil. Ári dál sol kezde ken ornynyń qazirgi múshkil jaǵdaıy ońǵa burylyp, tabıǵı resýrstardyń keleshegine dál baǵa berýdiń joldary men múmkindikteri ashylmaq. Degenmen qazirgi kezde kókjıde qumdy alqaby men Kókjıde jerasty aýyz sýynyń gıdrogeologııalyq jaǵdaıy qyl ústinde turǵandaı. Sondyqtan da bul másele Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı reýstary mınıstrligi men múddeli organdardyń jáne tabıǵat paıdalanýshylardyń udaıy nazarynda bolǵany jón demekpiz.

         Qazirgi jaǵdaıda myzǵymastaı kóringen senniń ornynan qozǵalýyna yqpal jasaı alatyn jaıttyń biri memlekettik satyp alýdyń web-portalynda ashyq baıqaý júrgizý bolmaq. Bul rásimniń bıylǵy 2019 jyldyń kúz aılaryna deıin aıaqtalmaı, saǵyzdaı sozylyp kelgeni de qynjyltpaı qoımaıdy. Qalaı degende de Aqtóbe oblysy boıynsha Ekologııa departamenti tarapynan Kókjıde jerasty sýyn saqtaýǵa qatysty aıtylǵan usynystar aıaqsyz qalmasa ıgi.

 

AQTО́BE

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Bı-aǵa salǵan án eken...

Rýhanııat • Búgin, 09:17

Qaıta oralǵan «Don Karlos»

Rýhanııat • Búgin, 09:15

Jeti óner qonǵan jampozym

Rýhanııat • Búgin, 09:12

Taǵdyry tańdalǵan patshaıym

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Naǵyz qazaq

Rýhanııat • Búgin, 09:05

«Brakoner» biraz basbuzardy quryqtady

Aımaqtar • Búgin, 09:00

Reseıden de úırenýge bolady

Saıasat • Búgin, 08:52

Zań jobasyn talqylady

Qoǵam • Búgin, 08:46

IýNESKO-nyń syılyǵyn jeńip aldy

Qazaqstan • Búgin, 08:45

«Eńbek» eleýsiz qaldy

Qoǵam • Búgin, 08:43

Robot-tehnıka úıirmeleri qajet pe?

Qazaqstan • Búgin, 08:26

Qurylysshylar nege ereýilge shyqty?

Qazaqstan • Búgin, 08:24

«Januıa» ortalyǵy jumysyn bastady

Qoǵam • Búgin, 08:22

Kedergisiz ómir syılaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:22

Reformalar oza shabýdy kótermeıdi

Qoǵam • Búgin, 08:19

Azamattyq jaýapkershilik qajet

Qoǵam • Búgin, 08:16

Ashyq qoǵam aıshyqtary

Búgin, 08:14

Tazalyqtan aldyna jan salmaıtyn jurt

Qoǵam • Búgin, 08:08

Jaldamaly jumysshylar jalaqysy artty

Ekonomıka • Búgin, 08:05

Sheteldik taýarlar qymbattady

Ekonomıka • Búgin, 08:03

Ekonomıkalyq ósimniń kóleńke tusy

Ekonomıka • Búgin, 08:00

Baspana baǵasy nege kóterildi?

Qoǵam • Búgin, 07:58

Yntymaqtastyqtyń jańa kezeńi

Qazaqstan • Búgin, 07:52

Eń qysqa áńgime. Qanat Ábilqaıyr

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Arman Álmenbet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 2

Rýhanııat • Keshe

Qylqalamnyń ushynda – Qaraǵandy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar