Álem • 16 Qyrkúıek, 2019

Rýhanı jańǵyrý jáne Elbasy fenomeni

41 retkórsetildi

Elbasy N.Nazarbaevtyń manıfest jáne rýhanı joldaý sıpatyndaǵy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy «Qazaqstannyń ulttyq kody» retinde tarıhta qaldy. Bul maqalanyń basty maqsaty – jańǵyrýdy, ásirese qoǵamdyq sananyń jańǵyrýyn qamtamasyz etý ekeni anyq. N.Nazarbaev osy maqalasynda ótkenniń, búginniń jáne keleshektiń kókjıekterin birlestiretin ulttyq jad týraly aıtady. Osy maqsatta Qazaqstan azamattary álem jurtshylyǵymen básekege túse alarlyq erekshelikterge qol jetkizýi tıis. Al memleket buǵan jetekshilik etedi.

Elbasy óz maqalasynda «Pragmatık adam qandaı bolýy tıis?» degen saýalǵa jaýap beredi. «О́zińniń ulttyq jáne jeke baılyǵyńdy naqty bilý, ony únemdi paıdalanyp, soǵan sáıkes bolashaǵyńdy josparlaı bilý, ysyrapshyldyq pen astamshylyqqa, dańǵoılyq pen ker­deńdikke jol bermeý, ustamdylyq, qanaǵatshyldyq, únemshildik jáne qa­rapaıymdylyq» osyndaı adam úlgisiniń basty erekshelikteri bolyp tabylady. Osy oraıda, túrkııalyq oıshyl Jemıl Merıchtiń «sabyrlyq pen tózimdilikti» kemel adamnyń basty erekshelikteri retinde kórsetkenin eske sala ketken jón.

Elbasy N.Nazarbaev ulttyq jańǵyrý úshin jershildik pen tamyr-tanystyq dertinen qutylý kerektigin, munyń ornyna ulttyq biregeıliktiń kodtaryn saqtaýdyń mańyzyn basa kórsetedi. Sonymen qatar «otansúıgishtik (patrıotızm)» jáne «týǵan jer (atameken)» uǵymdarynyń osy ulttyq jańǵyrýdaǵy biriktirýshi róli týraly aıtyp ótedi. Basqa aımaqtarǵa kóship ketse de, týǵan jerin esten shyǵarmaı, qoldaý kórsetkisi keletin kásipkerlerdiń, sheneýnikterdiń, zııaly qaýym ókilderi men jastardyń basyn qosý kerek. Qazaq tili mindetti túrde bilim berý júıesinde jetekshi ról alýy tıis. «Álem bizdi qara altynmen nemese syrtqy saıasattaǵy iri bastamalarymyzben ǵana emes, mádenı jetistikterimizben tanýy kerek» degen Nursultan Nazarbaev maǵyna áleminde qazaqtyń ulttyq kodtaryna arqa súıeıtinin ańǵartty. Osy jol kartasyna baılanysty túpki tarıhı tamyrlarǵa oralý maqsatymen Túrkistan ataýyn qaıta jańǵyrtyp, túrki jurtynyń rýhanı dińgegi túrlenip, túleı tústi.

N.Nazarbaevtyń ulttyq jańǵyrý men rýhanı jańǵyrý maqsaty tek Qazaqstan ǵana emes, aımaqtaǵy elder, tipti qazir degenerasııa qaýpi tónip turǵan batys qoǵamdary da úlgi alarlyq kóptegen ustanym men qaǵıdany usynady. Bul turǵydan alǵanda maqaladaǵy «Qa­zaq­stannyń ulttyq jańǵyrýy» degen sózdiń ornyna «Túrki áleminiń ulttyq jańǵyrýy» dep jazylsa, túbi bir tamyrlas elder úshin de qoldanýǵa bolarlyq, ámbebap mazmunda ekeni ashyla túseri anyq.

Rýhanı jańǵyrýdyń jalǵasy ispetti 2018 jyldyń 21 qarashasynda «Ege­men Qazaqstan» gazetinde jarııalanyp, oqyr­manǵa jol tartqan «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń kóshbasshylyq qy­ryn aıqyndaı túsedi. Bul maqaladaǵy kózqarastar men ustanymdar, maqsat-mejeler men jobalar tek qana Úkimet baǵarlamasy ne bolmasa bir sáttik anyqtamalar emes, satyly órkenıet qalyptastyrý júıesin búkil álemge pash etken málimdeme ispettes. Maqalanyń ıdeıasy jáne baıandaý stıli arqyly óz keńistiginiń deńgeıinen asatyn, jańa ǵasyrdyń qajettilikterine jaýap bere alatyn jalyndy, tarıhı deklarasııa deýge tolyq negiz bar. Sol sebepti, qazaq dalasy endi uly maqsat-murattar jolynda jańa bir kúsh-qýatpen órleı túsedi.

Bul baǵdarlamalyq maqala qazaq tarıhyndaǵy mańyzdy qujat bolyp sanalatyn Táýke hannyń ataqty «Jeti jarǵysyn» da eske túsiredi.

Uly dalaǵa erekshe mán bergen atalmysh maqalany egjeı-tegjeıli taldaý kerek bolsa, N.Nazarbaevtyń eń aldy­men Qazaqstan tarıhyna qatysty keıbir derekterdi qaıtadan qaraýdy qa­jet dep tapqanyn ańǵarýǵa bolady. Sol arqyly búgingi Qazaqstan ter­rıtorııasynda ómir súrip jatqan halyq­tardyń, mádenıetterdiń, bolǵan oqıǵa­lar men faktorlardyń keńistik pen ýaqyt turǵysynan negizderin ortaǵa salady.

Ásirese, eń basty eki máseleni negizge alǵan tarıhı baǵdar nazar aýdartady. Birinshisi, túpki qundylyqtarmen qaýyshyp, ulttyq tarıhqa birtutas kózqaras qalyptastyrý. Bul jerde qazaq tarıhynyń bastalý núktesi keńistik (el, terrıtorııa) jáne ózgeshe mádenıetter men órkenıetterdiń ózara yqpaldasýy negizge alyna otyryp belgilengen. Osylaısha barlyq túrki áleminiń qadym zamandardaǵy mańyzdy memleketteri men órkenıetteri Qazaqstan tarıhymen baılanystyrylady. Ǵundar men saqtar týraly aıtylýy túrki memleketteri men halyqtarynyń álemge Qazaqstan dalasynan taraǵany jónindegi oı-pikirdiń negizin kórsetedi.

N.Nazarbaev bir baǵdarlamada atalmysh maqalany jazý sebebin bylaı dep túsindirgen edi: «Balalarymyz «Sen­der qaıdan shyqtyńdar?» dese, du­rystap jaýap bere almaıdy. Bizdiń uly tarıhymyz bar ekenin jastarymyz bilý kerek. Tarıhymyzdy saqtardan, ǵun­dardan, uly túrki qaǵanatynan bastaý kerek. Biz sol kezden beri qaraı kele jatyrmyz. Sondyqtan óskeleń urpaq osynyń bárin bilsin dep jazdym. Bizdiń qadym zamannan úzilmeı jalǵasyp kele jatqan tereń tarıhymyz bar. Búgin ǵana aspannan salbyrap túskenimiz joq. Biz úlken taıpalardyń, halyqtardyń, úlken ımperııalardyń urpaǵymyz dep jastarymyz aıtyp júrsin degen maq­satpen jazdym osy maqalany». Bul turǵydan alǵanda, maqa­la dittegen maq­satyna jetip keledi.

Ekinshiden ‒ oqıǵalardy saralap, ózgeni túsiný. Nursultan Nazarbaev maqalasynda synǵa alǵan eýrosentrıstik kózqaras jalpy alǵanda «eýrosentrızm» uǵymy negizinde paıda bolǵan. Damý, gúldený jáne demokratııalaný sekildi uǵymdardy tek Batystan shyqqan dep túsindirýge tyrysý Nazarbaev aıtyp ótken dala órkenıetiniń keleshek­ baǵdaryna árıne qaıshy ke­ledi. Da­myǵan, ashyq qoǵam qurý jo­lyndaǵy Qazaqstannyń nazar aýdarýy tıis má­seleni bylaısha túsindiredi: «Bizde de artyǵymen demokratııa nemese odan da joǵary turmys deńgeıi bar. Sol sebepti bizdiń erejelerimizdi esh qar­sylyqsyz qabyldaýyńyz tıis degen  kóz­qarastardan boıymyzdy aýlaq salýy­myz kerek».

Elbasy qazaq eliniń Batys pen Shy­ǵys arasyndaǵy rólin jete biledi, sondyqtan Qazaqstan Batyspen jaqsy baılanys qurady, biraq órkenıettiń tek Batystan týyndaǵany jónindegi jalpy kózqarasqa kózsiz qosylmaıdy.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaevtyń Uly dala erekshelik­terin basa kórsetken kezde keltirgen mysaldaryn muqııat tańdap alǵanyn kórýge bolady. Bulardyń eń bastysy – temirdi qorytý, jylqyny alǵash qolǵa úıretý jáne atqa miný mádenıeti. Munyń tabıǵı jalǵasy retinde úzeńgi, er, aýyzdyq, jaýyngerlerdiń kıimi men qazirgi shalbar dúnıege kelgeni belgili. Sondaı-aq alǵashqy saýytty salt attylardyń da sol kezeńde tarıh sahnasyna shyǵýy, bes qarýyn saılaǵan qudiretti jaýyngerdiń paıda bolýy qazirgi ásker tarıhy turǵy­synan da mańyzdy.

Dala, jylqy jáne qazaqtar... Munyń eldi tanytýǵa, týrızm áleýetine úlken úles qosary anyq. Sonymen qatar, maqalada qazaq dalasynyń bir brendine aınalǵan Altyn adamnyń janynan tabylǵan kúmis kese týraly aıtylýy tarıhı kezeńniń qatparlaryn tereńge tarta túsedi. Al qyzǵaldaq pen alma túr­leriniń otany retinde qazaq dalasyn kórsetýi – eldiń tabıǵat pen órke­nıet arasyndaǵy jarasymdylyǵyn aıshyqtaı túsedi.

Lıder retinde N.Nazarbaev Uly dala­nyń jeti qyryn kóregen maqsattar­men keleshekke jetkizýdi kózdeıdi. Osy se­bepti eń alǵash oıyna alǵan tarıhı jáne prınsıptik negizdegi mańyzdy jobalardy memleket pen halyq ıgiligine usynady. «Arhıv-2025» degen atpen el terrıtorııasyna tıesili týyndylar men derekterdi bir jerge jınaqtaý kózdelip, osy máselede sıfrlyq formatqa kó­shirý jumystaryna úlken mán beredi. Arhıv derekteriniń barsha jurtqa qol­jetimdi bolýy jáne bastaýysh mek­tepten bastap bilim berý júıesine en­gizilýi Qazaqstan terrıtorııasynda jańǵyrǵan ulttyq sıpatqa kóshý pro­sesiniń bir kórinisi bolady. Sol se­kildi Ál-Farabı, Ahmet Iаsaýı jáne Kúltegin sekildi uly tulǵalardyń es­kertkishteri, olardy saıabaq, kórme, kitap sekildi, t.b. quraldarmen álemge tanytýǵa degen umtylys keń-baıtaq túrki keńistigindegi elderdi bir-birine baılanystyra alarlyq úlken áleýetke ıe. Túrki álemindegi yntymaqtastyqtyń dalanyń basty erekshelikteri retinde sıpattalýy Qazaqstannyń jaqyn keleshekte osy salada mańyzdy qadamdar jasaýǵa daıyndyǵyn kórsetedi. Túrki órkenıetiniń túp-tamyrlaryn zertteýde eń úlken biriktirýshi kilt bolyp sanalatyn tildik jaqyndasýdy dúnıejúzilik Túrkologııa kongresi aıasynda jobalaýy da erekshe atap óterlik qadam bolyp tabylady. Vıkıpedııa úlgisinde ortaq ensıklopedııanyń Qazaqstannyń moderatorlyǵynda júzege asyrylatyny da eldiń týys elder arasyndaǵy jetekshi rólin kórsetedi.

Túrki yntymaqtastyǵynyń da bas­taýynda turǵan qadirli Elbasy Uly dalanyń qaıta órleýi maǵynasyna keletin bul ıgi qadamdardy: «О́tkenin maqtan tutyp, búginin naqty baǵalaı bilý jáne bolashaqqa oń kózqaras tanytý ‒ elimizdiń tabysty bolýynyń kepili degenimiz osy» degen sózdermen tujyrymdaıdy. Ras sóz.

Qazaqstan búginde bıikke bettep barady. Rýhanı jańǵyrý arqyly tarıhpen júzdesip, búginmen qalyptasyp, keleshekke batyl qadam jasaýda.  Bul jańa kezeń Qazaqstan úshin jańa ynty­maqtastyq úderistiń jolyn ashyp, tamyrlas jurttar úshin de qutty bolary anyq.        

 Kúrshad ZORLÝ,

professor, Túrkııadan arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Atyraýlyq sarbazdar áskerge attandy

Aımaqtar • Búgin, 17:27

Almatyda taǵy da jylý qubyry jaryldy

Qoǵam • Búgin, 16:20

Jambylda aǵash kóshetteri otyrǵyzyldy

Aımaqtar • Búgin, 16:02

Taldyqorǵanda tekstıl shyǵarylady

Aımaqtar • Búgin, 15:42

Eń qysqa áńgime. Qanat Ábilqaıyr

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:33

Eń qysqa áńgime. Arman Álmenbet

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:26

Kúlki kerýeni № 2

Rýhanııat • Búgin, 10:27

Qylqalamnyń ushynda – Qaraǵandy

Rýhanııat • Búgin, 09:48

«Qoıanqasqa» tulpar top jardy

Rýhanııat • Búgin, 09:11

Qazan meshitiniń úlgisin tańdapty

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Qazaq dastarqanynan dám tatty

Aımaqtar • Búgin, 09:03

Baqyt Bókebaev: Bekzat óner belesteri

Rýhanııat • Búgin, 08:59

Aqyn qalamyndaǵy akademık beınesi

Rýhanııat • Búgin, 08:56

Baıanǵalı týraly baıan

Rýhanııat • Búgin, 08:52

Joldyń jaıy qalaı: Mamandar jetispeıdi

Aımaqtar • Búgin, 08:50

Semizdik túrli syrqatqa sebepshi

Qoǵam • Búgin, 08:39

«Nurly kósh» kúnin belgilesek...

Qoǵam • Búgin, 08:35

Jańa aıaldamaǵa jany qas

Aımaqtar • Búgin, 08:31

Jańaózende jańa joba bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 08:24

Taǵzym men taǵylym toǵysqan toı

Rýhanııat • Búgin, 08:19

Bizdiń belsendiligimiz de mańyzdy

Qoǵam • Búgin, 08:16

Ekonomıkada turaqty ósim bar

Ekonomıka • Búgin, 08:06

Kraýdfandıng qazaqqa da jat emes

Qazaqstan • Búgin, 08:00

Elbasy Qyrǵyzstan basshysymen kezdesti

Saıasat • Búgin, 07:56

Uqsas jańalyqtar