Rýhanııat • 17 Qyrkúıek, 2019

ál-Farabı: Izgilikti (qaıyrymdy) qala turǵyndarynyń kózqarastary

1355 retkórsetildi

Bıyl Prezıdent Q.Toqaevtyń Jarlyǵymen ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵyna daıyndyq jumystary bastalyp ketti. Osy maqsatta arnaıy memlekettik komıssııa quryldy. Keler jyly Uly daladan shyqqan ǵulamanyń mereıtoıy IýNESKO, ISESKO syndy halyqaralyq uıymdardyń aıasynda álemdik deńgeıde atap ótiledi. Osyǵan oraı, «Egemen Qazaqstan» gazeti danyshpan babamyzdyń eń áıgili eńbegi – «Qaıyrymdy qala turǵyndary» atty traktatynyń arab tilindegi túpnusqasynan alǵash ret qazaq tiline aýdarylǵan negizgi bólimderinen úzindini oqyrman nazaryna usynyp otyr.

«Ábý Nasyr ál-Farabı (Oǵan Allanyń raqymy bolsyn!) osy kitapty jazýdy Baǵdadta bastaǵan edi. 330 jyldyń sońynda kitaptyń qoljazbasyn ózimen birge Shamǵa (Sırııa) alyp keledi. Kitapty 331 jyly Damask qalasynda aıaqtaıdy. Tekserip shyǵady. Nusqaǵa taǵy bir kóz júgirte otyryp, oǵan «ábýáb» (taraýlar) qosady. Keıin kele adamdardyń suraýy boıynsha kitaptyń maǵynasyn bildiretin «fýsýl» (bólimder) jáne qosady. Bul bólimderdi ol 337 jyly Mysyrda aıaqtap, kitabyna qosymsha engizedi. Ol alty bólimnen turady» (Ibn Ábı Ýsaıbıa .‘Ýıýný-l ánbá ’fı tabaqatı-l atıba’. Kaır, 1882 j.).

Ortaǵasyrlyq arab jylnamashysy Ábý Ýsaıbıa arqyly jetken bul habar Otyrar oıshyly Ábý Nasyr ál-Farabıdiń (870-950) ataqty «Izgilikti (qaıyrymdy) qala turǵyndarynyń kózqarastary» atty traktaty men traktatqa avtor tarapynan keıin jazylǵan taraýlar (ábýáb) jáne bólimder (fýsýl) jaıynda edi.

«Izgilikti (qaıyrymdy) qala...» ǵalymnyń shoq­tyǵy bıik shyǵarmalarynyń qataryna jatady. Ki­tap alǵash ret 1895 jyly Leıdende («Bırbıl» baspasy) basylyp shyqty. Nusqany baspaǵa ázirlegen arabtanýshy ǵalym Frıdrıh Dıtrısı (Fridrich Dieterici) (1821-1903) ekeni ǵylymda belgili jaıt. Ǵalym bul kitapty Brıtanııa mýzeıinde saqtaýly tur­ǵan 425/3 nómirli (jańa katalog boıynsha – №7518) qoljazba men Oksford ýnıversıtetiniń Bod­lıan kitaphanasy qoryndaǵy №120/3 nusqa negizinde baspaǵa daıyndaǵan.

Ábý Nasyrdyń álem oıshyldarynyń erekshe na­zar­ynda bolyp kele jatqan áıgili «Izgilikti (qaıyrymdy) qala...» traktatynyń Ábý Ýsaıbıa arqyly jetken alty bóliminiń (fýsýl) jalǵyz qoljazbasy 1961 jyly tabylǵan. Traktattyń qoljazbasy týraly alǵash ret túrik ǵalymy Ahmed Atesh (Ahmed Ateş) (1917-1966) «Farabı shyǵarmalarynyń bıblıografııasy» («Fârâbî‟nin Eserlerinin Bibliyografyası») atty bıblıografııalyq kórsetkishinde (1961) atap ótedi.

Traktattyń qoljazbasy Túrkııanyń Ystanbul qalasyndaǵy Súleımenııa kitaphanasynda 674 ınventarlyq nómirimen saqtalǵan Qalaj Ábı Pasha nusqasy. Qoljazba alpys bes betten tura­tyn (kólemi 11*19 ½ sm) jınaqqa (munda ózge de oıshyl­dardyń eńbekteri qamtylǵan!) engen qara sııamen, keıbir jerleri qyzyl sııamen hatqa túsken kóne nusqa. Qoljazbanyń ataýy – «Fýsýl mábádı ’árá’ áhl ál-mádınátı-l fadılatı» («Izgilikti (qaıyrymdy) qala turǵyndarynyń kózqarastary negizderiniń bólimderi») dep jazylǵan.

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Izgilikti (qaıyrymdy) qala turǵyndarynyń kózqarastary» atty traktatynyń ǵylymǵa ótken ǵasyrdyń sońǵy shıreginde (1961 j.) kelip qosylǵan bul bólimderiniń (fýsýl) qazirgi zamanǵa saı eń alǵashqy nusqasyn ázirlegen arab ǵalymy Muhsın Mahdı (1924-2007). Kóne qoljazba tolyq óńdeýden ótkennen keıin 1968 jyly Lıvannyń Beırýt qalasynda M.Mahdıdiń basshylyǵymen tuńǵysh ret basylyp shyqty.

Traktat bólimderiniń qazaq tiline aýdarmasyn jasaýda osy nusqa basshylyqqa alyndy.

 

Aýdarmashydan

 

***

Bısmılláhı ár-rahman ár-rahım!

Birinshi bólim izgilikti dindegi Alla dep tanýǵa tıis nárse týraly: ol qandaı bolmys, onyń jaýhary ne, ony qandaı sıpattarmen sıpattaý kerek, odan bolmystar qalaı paıda boldy, ol qaı jaǵynan olardyń bar bolýynyń sebebi, ony qandaı esimdermen ataý kerek jáne ol esimderdiń qaısylarymen oǵan jalbaryný kerektigi týraly.

Bul bólimde eń aldymen, ol Nárseniń bolmystaǵy mártebesi qandaı mártebe eken­digi, Onyń búkil bolmystardyń al­ǵash­qy jasaýshysy, sosyn shegi, sosyn for­­masy bolǵandyqtan olardyń alǵashqy sebebi ekendigi, Onyń kemshilik ataýlydan ada, olarǵa qatysy joqtyǵy, Onyń bol­mysynan abzal, kemel, qadym bir bol­mys­­tyń bolýy múmkin emes ekendigi anyq­­talady. Sol sebepti de, asylynda, Onyń jaýhary men bol­mysynda joqtyq múl­dem bolmaıdy jáne ol potensıaldy bol­­mys ta emes ári qandaı jaǵdaıda da, bar bolmaýy múmkin emes, kerisinshe Ol Eń Sońǵy Kemel.

Sodan keıin, Onyń bar bolýy úshin ol baǵynyshty bolatyn nemese oǵan qajet bolatyn sebeptiń qandaı jaǵdaıda da, múldem bolmaıtyndyǵy, Ol jaýharymen Ázálı (ejelgi), bolýy úshin baqılyǵyn uzartatyn eshnársege muqtaj bolmaıtyndyǵy, kerisinshe, jaýha­rynyń ózi osyǵan jetkilikti ekendigi.

Budan soń Onyń bolmysyna uqsas bolmystyń bolýy múldem múmkin bol­maı­tyndyǵy ári О́zinen basqa bir nárse úshin bar bolýy da múmkin emes ekendigi, Onyń bolmys mártebesine teń kele­tin jáne qarama-qaıshy bola alatyn nár­se­niń eshqashan bolmaıtyny týraly. Sodan keıin Ol basqa nárse múldem ara­lasa almaıtyn bolmysta Jalǵyz bol­ǵa­ny úshin Bir ekendigi, О́ziniń bolmys dárejesinde Jalǵyz ekendigi, Oǵan ne po­tensııa, ne áreket aralaspaıtyn jáne qan­daı jaǵdaıda da, bólinbeıtin bol­mys ári jaýhar ekendigi, О́zinen basqa nár­selerden Onyń О́zi bolyp tabylatyn birlik arqyly ajyratyp turǵan bolmysy О́ziniń birligi bolatyn О́zine ǵana tán bolmysy ekendigi jáne Ol bir bolý maǵynasynyń osy jaqtarymen Bir bolatyny jóninde.

Budan keıingi sóz Onyń jaýharynyń ne ekendigi, Ol ǵalym degen ne maǵyna ekeni, Ol hákim degen ne maǵyna ekeni, Ol tiri degen ne maǵyna ekeni, Ol máni turǵysynan keń óıtkeni Ol eń abzal aqyl ári ilim ıesi jáne onyń sheberi ekeni týraly bolady. Ári qaraı Onyń bolmysy men jaýhary bolyp tabylatyn maǵynasyn túsinýimizdegi kemshiliktiń sebebi beriledi. Ol máni turǵysynan keń, sebebi Ol bilinýshi ári tanylýshy bola tura Ony elestetý men qııaldaý (qabyldaý) biz úshin qalaı qıyn bolatyny jaıynda. Sodan keıin, Onyń asqaqtyǵy, ulylyǵy ári dańqtylyǵynyń maǵynasy ne jáne qalaı bolatyndyǵy, Onyń sulýlyǵy men ásemdigi qandaı maǵynada, Ol súıilgen jáne ǵashyq bolynǵandyǵyn jáne lázzatyn qalaı sezinetini týraly.

Budan keıin ózinen basqa bolmystar­dyń Odan qalaı shyqqandyǵy jáne qandaı jaǵdaıda da, Ol bul bol­mystardyń kemshilikten ada, oǵan múl­de qatysy joq jasaýshysy bolýy úshin qaı jaǵynan oǵan senilýi tıis ekendigi, bolmystardyń Odan qalaı paıda bolǵandyǵy jáne bolmystaǵy mártebelerine qaraı qa­laı rettelgendigi, bir-birimen qalaı baıla­nysatyndyǵy, ne nárse arqyly baı­la­nysyp, birigetindigi sóz bolady.

Ári qaraıǵy sóz osy bolmys atalýy tıis (bolmysqa berilgen) esimderdiń qan­daı nárse bolýy kerek ekendigi týraly. Jáne atalǵan esimderdiń kóptigine qaraı sol bolmystyń bar bolýy da kóp degen tú­sinik bolmaý úshin ol esimderge qalaı dálelder keltirý kerek ekendigi jáne bolmystarda bolatyn kemshilik osy bolmysta da bar degen qate túsinikke kel­meý úshin ol esimderdiń árqaısysyna qandaı dálel jasalý kerek ekendigi jaıynda. Osy bolmys atalyp turǵan bul esim­der shyn máninde, bizdegi árbirinde kem­shilikten bir nárse bolatyn Odan basqa kóptegen bolmystardyń esimderi men maǵynalary. Sondyqtan bul esim­derdiń barlyǵyn biz shyn máninde, kem­shiligi bar bolmystardy bildirýde qol­danyp ádettengenbiz ári ol esimder tý­raly bizdiń túsiniktegi ádet boıynsha olar arqyly Onda da nuqsan bar dep tú­sinýden ári elestetýden aýlaq bola al­maımyz nemese biz de kóp dep túsinýge ádettengen ol esimderdiń kóptigi men kóp maǵynalylyǵy Ol bolmysta da kóp bolyp elesteıdi. Kóptik bolmystyń kemshiligi bolyp tabylady. Sol sebepten de, Onda asylynda kemshilik bar degen qate túsinikke kelmeý úshin osy esimderge qalaı anyqtama berilýi tıis ekendigin bilýge muqtajbyz.

Sodan keıin osy jaǵdaıda eske alynýy tıis bolǵan nárse bolmystardyń materııasy bolǵandyqtan jáne qandaı jaǵdaıda da, materııa bolatyn nárse bolǵandyqtan Ony ol bolmystardyń sebebi jasaýdyń múmkin emestigi jáne olarǵa materııa bolǵanda qaı ja­ǵynan Oǵan kemshilik ilesetini, Oǵan múl­dem kemshilik ilespeý úshin Ol qaı jaǵynan bolmystardyń shegi ja­sa­lynýy kerektigi, sondaı-aq, múldem kem­shilikten ada bolýy úshin qaı jaǵynan ol bolmystardyń formasy jasalatyny anyqtalýy kerek edi. Degenmen, buǵan qosymshalarda (zıádatta) qaıta oralamyz.

Ekinshi bólim izgilikti dinde rýhanı jandar men perishteler dep bilýge lázim bolǵan bolmystardyń qandaı bol­mystar ekendigi, olardyń jaýharlary ne, ol bolmystardyń árqaısysynyń ekinshisinen ne nársemen mártebeli bola­tyndyǵy, árbiriniń Birinshi Bolmys­tan ıelengen mártebesi ne ekendigi jáne ol bolmystardyń bir-birlerinen már­tebeleri ne ekendigi, olardyń ár­qaısysynyń kemeldiligi nemen ólshe­netindigi eske alynady. Jáne olardyń árqaısysynyń ıeligine bılik etýge ne beriletindigi, árqaısysynyń basshylyǵy ne bolatyndyǵy jóninde.

Sodan keıin aspan deneleriniń jaý­harlary jóninde jáne Birinshi Bol­mys pen perishteler olarǵa qalaı ıelik etetindigi, qaısy aspan denesiniń ámiri qandaı perishtege júretindigi jáne qan­daı perishte qaı aspan denesin bas­qa­ra­tyn­dyǵy, árbir aspan denesinen qansha nársege bılik etetindigi týraly olar (bol­mystar) úshin sýrettelýi tıis nárse beriledi.

Sodan keıin aspan deneleri qamtıtyn tabıǵı denelerdiń ıaǵnı materıaldy denelerdiń jaýharlary jóninde olar úshin sýrettelýi tıis nárse týraly.

Úshinshi bólim aspan deneleri men olardyń bıligindegi aspan asty ıaǵnı materıaldyq denelerdegi basshylyq jóninde, olardyń (aspan deneleri) qaı jaǵynan olardyń (materıaldyq deneler) bar bolýynyń sebebi ekeni, Alla taǵala tabıǵı denelerdegi nár­selerdi aspan deneleri arqyly qalaı basqaratyndyǵy, árbir aspan men árbir ǵalamshardy basqarǵan ne nárse ekendigi jóninde olar úshin sýrettelýi tıis nárse, sondaı-aq, máshhúr ǵalamsharlardy sýretteýde olar úshin sýrettelýi tıis ne nárse ekendigi eske alynady. Alla taǵala bir ózi materıaldyq denelerdi jeke-jeke ǵalamshar arqyly qalaı bas­qaratyndyǵy jáne Onyń bıligi ma­terıaldyq denelerdiń barlyǵyna birge nemese keıbireýine qalaı júretindigi, materıaldyq denelerdiń aspan deneleri­men qalaı retke keltiriletindigi, olarda ádilettilik qalaı bolady jáne bolyp jat­qan nárseniń bári ádiletsizdik ara­las­­paıtyn ádil ári kemshilikten ada kemel ekeni, Alla taǵala ýá Jállányń ıeligi (bıligi) men raqymy eń bıik aspan dene­lerinen jer kindigine jáne onyń aına­lasyndaǵy nárselerge deıin qalaı ótetindigi, materıaldyq denelerdiń mártebeleri ne ekendigi jáne olardyń qalaı baılanysatyndyǵy, basqarýda qa­laı qadym bolatyndyǵy, bir-birine qa­laı ıelik etetindigi ári barlyǵy qalaı ret­ke keltiriletindigi eske alynady. Olar­­dyń (materıaldyq deneler) qaısy­sy dál qazir ózinde bar jáne odan ózge esh­teńe bolýy múmkin emes tabıǵı qa­sıet (jaratylys) bolýy qajetti ári lá­zim ekendigi jáne dál qazir ol ıelenip otyr­ǵan nársege ıe bolmasa ol kemel bola al­maıtyndyǵy jáne ol úshin odan ózge esh­qandaı bolmystyń bolýy múldem múmkin emestigi, adam dál qazir ózindegi kem­shiligi bar, adasqan, beıbolmysynan ózge jáne Alla taǵalanyń áreketi bolýy múmkin emes ári Oǵan laıyq bolý múmkinshiligi joq nárse bolatyn qandaı bolmysty olar úshin elestetetindigi eske alynady.

Tórtinshi bólimde adam eske alynady.

Aldymen onda (adamda) tabıǵı bolyp tabylatyn nárselerdiń jik­temesi beriledi, adamnyń jany (nápsi), jan qýattarynyń sany, olardyń ár­qaısysynyń áreketi ne ekendigi jáne biri-birlerinen mártebeleri ne bolatyndyǵy osyǵan jatady.

Sodan keıin onyń barlyq dene mú­sheleri men olardyń mártebeleriniń jiktemesi keledi, jan qýattarynyń qaı­sysy qaı múshede ekendigi, qaısy qýattardyń basqarýshy qýat ekendigi ári olardyń basqarýdaǵy mártebeleri ne ekendigi, olardyń qaısysy qyzmet at­qarýshy ekendigi jáne qyzmettegi már­tebeleri ne bolatyndyǵy, adamnyń adam­­nan qalaı paıda bolatyndyǵy, er degen ne, áıel degen ne, ol ekeýiniń ár­qaı­sysynyń bir-birinen mártebesi jáne árqaısysynyń qýattary ne ekendigi, ol ekeýinen bala qalaı týylatyndyǵy, er­kektiń baladaǵy úlesi, sondaı-aq áıel­diń baladaǵy úlesi qandaı bolmaq eken­digi, eń aldymen qaısy múshe, sosyn qaı múshe paıda bolatyndyǵy, adam­da aqyldyń (zerde) qalaı paıda bo­lat­yndyǵy, áreketshil aqyldyń es aıma­ǵyna (oılaý bólimi) qalaı yqpal ete­tini, alǵashqy aqylmen paıymdalatyn mánderdiń qansha túri bolatyndyǵy, adamda óz qalaýynsyz alǵashqy aqylmen paıymdalatyn mánderdiń áreketshil aqyldan qalaı paıda bolǵandyǵy jó­ninde.

Sodan keıin, qalaýdyń maǵynasy ne ekendigi, tańdaýdyń maǵynasynyń ne ekendigi, ol ekeýiniń arasyndaǵy paryq ne, adam bolmysy tán bolatyn túpkilikti baqyt degen ne, baqyt jolynan taıǵanda adam balasyna keletin azap jaıynda, shyn máninde, adam ol ekeýine óz qalaýy jáne óz tań­daýy arqyly keletindigi jáne qalaı keletindigi, kórkem, izgilikti is-áreketter degenniń maǵynasy ne, jaman qylyqtar men ersi áreketter degenniń maǵynasy ne ekendigi jóninde.

Sodan keıin, tús kórý men elestetýdiń túrleri eske alyndady, olardyń jan bólimderiniń qaı bólimine jatatyndyǵy, shynaıy elestetý degen ne jáne jan qýattarynan qaı qýatty alatyndyǵy, shynaıylyǵy qalaı dáleldenetindigi, qalaı jáne qaı jaǵynan dáleldenetindigi, elestetý sózine aparatyn ádis ne, alda bolatynnan eskertetin jáne aıtqandary týra keletin qaýymnyń qalaı paıda bolatyndyǵy jóninde.

Sodan keıin, ýahı (aıan) qalaı bolatyny, ózine ýahı kelgen adamnyń ony qandaı qýatpen qabyldaıtyny jáne Alla taǵala qaı perishte arqyly ózine ýahı berilýi tıis adamǵa ýahı etetindigi jóninde.

Besinshi bólimde adamnyń óz qalaýy arqyly bar bolǵan nárseler týraly; adam qoǵamdaryna qajettilik osyǵan jatady.

Sodan keıin, adam balasy umtylǵan (aldyna qoıǵan) maqsattaryna jetýde bir-birine kómekke kelýine jol ashatyn qoǵam túrleri eske alynady, ol qoǵam­dar­dyń qaısysy úlken, qaısysy kishi jáne ortashasy qaısy ekendigi. Aza­mattyq qoǵam degen ne jáne onyń basqa qoǵam túrlerinen aıyrmashylyǵy qan­daı, izgilikti qala degen ne, bul qala qandaı úılesimdilikten quralǵan jáne bólimderiniń sany qansha, bólimderiniń bólimderinen mártebeleri ne bolmaq, onyń basqarý ádisteri ne, ol qalaı retteledi, qalaı bir-birimen baılanysty ári júıeli bolady. Ol qalanyń patshasy men birinshi basshysy qandaı bolý kerek, qala patshasy laýazymyna laıyqty bolýy úshin onyń qansha sharty bolýy kerek, izgilikti qalanyń patshasy laýazy­myna usynylýy úshin týǵanynan, sábı kezinen jáne jastyq shaǵynan qandaı belgileri (nyshandary) men sharttary bolýy tıis ekendigi, izgilikti patsha kási­bin ıelenýge ony tárbıeleıtin ádetter men ónerlerdiń ne ekendigi. Bul qalanyń birinshi basshysy ustanatyn basshylyq túr­leriniń qandaı bolý kerek ekendigi týraly.

Sodan keıin, izgilikti qalaǵa qarama-qarsy qalalardaǵy qoǵam túrleri kele­di, olardyń nadan qalalar, adasqan qa­lalar, pasyq (buzylǵan) qalalar eken­digi, olardyń patshalary týraly, ol patshalardyń qandaı ekendigi jáne árqaı­sysynyń basshylyǵy qandaı bolmaq jáne ol basshylyǵy neden turatyndyǵy, bólimderiniń árqaısysy bir-birlerimen qalaı baılanysatyny, shamamen ne nársege umtylatyndary, qandaı maqsatqa jetý úshin bir-birine kómekke keletindigi jóninde. 

Sodan keıin, izgilikti qala tur­ǵyn­dary­nyń jandary aqyrette (ólgennen keıin) jetetin baqyttyń túrleri eske alynady. Izgilikti qalaǵa qarama-qarsy qala [lar] turǵyndarynyń jandary aqyrette tap bolatyn azaptyń túrleri jáne qala turǵyndarynyń qaısysy apat qushatyny eske alynady.

Sodan keıin, izgilikti qala turǵyn­darynyń joǵaryda aıtylǵan baqytqa jetýi úshin jáne atalǵan azaptan arylýy úshin birlese otyryp árqashan qoldanýy tıis nemese sonymen jumys jasaýy tıis bolatyn nárselerdiń túrleri jáne ózderine tıesili bir qala bolmaǵan jaǵ­daıda izgi qalanyń turǵyndary eken­dikterin erekshelep turatyn ári óz qalalaryna qarama-qarsy qalalarda ózderi jat (bógde) kórinetin belgileri eske alynady.

Sodan keıin, izgi qala turǵyndaryn aqıqattyń ózin emes, onyń mysaldary bolyp tabylatyn nárselerde túrli bolýǵa májbúrleıtin sebep eske alyna­dy, ol aıyrmashylyq birdeı, uqsas nársege baǵyttaıtyny jáne olardyń (nárselerdiń) arasynda qaıshylyq pen dushpandyq emes, kerisinshe ymyra bar ekendigi ári olardyń (turǵyndardyń) aıyrmashylyǵy óner ıeleriniń óz ónerlerindegi aıyrmashylyq mysalyna jaqyn nárseler ekendigi eske alynady.

Budan keıin, izgi qalalarda jasap jat­qan­ adamdar men olardyń salǵyrttyǵy bul qalalardyń joıylýyna sebep bola­tyndyǵy, ol adamdardyń túrleri qansha eken­digi, árqaısysy bir-birimen ne ar­qyly baılanys jasaýy kerektigi eske aly­nady.

Altynshy bólim nadan kózqarastar men qoǵamdar, nadan qalalar jáne na­dan bas­­­shylyqtardyń túrleri kelip shy­­ǵa­tyn (taraıtyn) buzylǵan negizder es­ke alynady. Sodan keıin, adasqan kóz­qaras­tar men qoǵamdar, adasqan qalalar men adasqan basshylyqtardyń túrlerin qa­lyptastyratyn buzylǵan negizder eske alynady.

Onyń birinshisi tabıǵı bolmystardaǵy buzylǵan negiz. Sodan soń, buzylǵan negizge negizdelgen bolmystardaǵy olar úshin kózqaras bastamasy bolyp kó­ringen nárseler. Sodan keıin, buzylǵan negizden týyndaǵan tabıǵı jáne qalaýly bolmystar men olarǵa olardan kóringen nárseler arqyly olarda paıda bolǵan ártúrli oılar jóninde. Aldymen, na­dan kózqarastardy qalyptastyratyn oılar eske alynady. Sodan keıin, nadan kózqarastardyń birinen keıin biriniń jiktemesi beriledi jáne olardyń árbirinen nadan qoǵamdar men nadan qalalar, nadan basshylyqtar men nadan dinder qalaı paıda bolatyny keledi. Eger adam nadan dinderdiń biriniń negizin bilse ol dindegi árbir qarama-qaıshy, úılesimsiz nárse oǵan jeńil bolady ári onyń negizderin túgelimen qabyldaıdy.

Sosyn, budan keıin, adasqan bas­shylar men saıasatkerler ustanǵan din­der kelip shyǵatyn adasqan pikirlerdi týdyrǵan oılar eske alynady.

Osy jerde, búginde ulystarda kezde­se­tin nadan jáne adasqan dinderden alyn­ǵan mysaldar eske alynýy kerek edi, de­genmen, oǵan qosymshalarda qaıta oralýdy jón kórdik. Sosyn, budan keıin, adasqan dinderdi adamdardy adasý­ǵa ulastyratyn senimniń negizi etip, ony­men zań shyǵarǵandardyń barlyǵy qol­danatyn kóptegen zattyń kópshilik kórneý jaǵdaılarda ózinen taraıtyny týraly qııaldanǵan jandardyń izimen jú­retin basqa bir negizge aýysamyz. Bul adasqan dinderdegi kózqarastar men sha­rı­ǵattardan ustanýǵa, den qoıýǵa jáne odan ajyramaýǵa tıis ári ózi qoldanǵan sol zattarǵa tıesili bolǵan jaǵdaı. Osy ne­gizdi qorytyndylaýda onyń qarama-qar­sy túriniń turpaıy ekenin eske alamyz.

 

Arab tilinen aýdarǵan

Aıdyngúl HAVAN,

Ál-Farabı atyndaǵy
QazUÝ-diń aǵa oqytýshysy

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar